TÌNH TIẾT “NGƯỜI PHẠM TỘI THÀNH KHẨN KHAI BÁO, ĂN NĂN HỐI CẢI” THEO ĐIỂM S KHOẢN 1 ĐIỀU 51 BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM
Quy định Bộ luật Hình sự năm 2015 về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”
1.1.1 Khái niệm và nội dung của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” Để áp dụng TTGN theo quy định tại điểm s khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 thì
Trong pháp luật hình sự Việt Nam, người phạm tội phải thành khẩn khai báo và ăn năn hối cải thể hiện tinh thần chịu trách nhiệm và khả năng cải tạo của người phạm tội Thuật ngữ “tình tiết” được hiểu là các yếu tố nhỏ trong quá trình diễn biến của sự kiện hoặc tâm trạng của người phạm tội, ảnh hưởng đến mức độ trách nhiệm hình sự và hình phạt đề xuất Việc nhận biết và đánh giá chính xác các “tình tiết” này đóng vai trò quan trọng trong quá trình xét xử nhằm đảm bảo công bằng và khách quan.
“Giảm nhẹ TNHS” hiểu là việc miễn hoặc giảm tác động cưỡng chế hình sự thuộc nội dung của trách nhiệm hình sự Trong nghĩa hẹp, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là làm giảm mức độ trách nhiệm so với chuẩn mực đã được xác định trước Chế tài trong Bộ luật Hình sự là khung trách nhiệm hình sự do nhà nước quy định dựa trên đánh giá tính chất nghiêm trọng của tội phạm, làm chuẩn mực để xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là những tình tiết thể hiện làm giảm bớt mức độ trách nhiệm, tuy nhiên, giá trị giảm nhẹ của chúng chưa được ghi nhận trong chế tài quy định đối với tội phạm cụ thể đó, cho thấy vai trò quan trọng của các tình tiết này trong quá trình giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Thành khẩn là thái độ chân thành trong tự phê bình và tiếp thu phê bình, thể hiện sự trung thực và góp phần xây dựng cá nhân và tập thể Khai báo liên quan đến việc cung cấp thông tin một cách trung thực cho cơ quan có thẩm quyền về các việc liên quan đến bản thân hoặc những điều mình biết rõ Ăn năn thể hiện cảm giác đau xót, day dứt trong lòng về những lỗi lầm đã phạm phải, thể hiện sự nhận thức về sai trái Hối cải là hành động thể hiện sự hối hận về tội lỗi của mình và mong muốn sửa chữa, chấn chỉnh để trở nên tốt đẹp hơn.
Theo giáo trình Luật Hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, thành khẩn khai báo là trường hợp người phạm tội chủ động khai báo, hợp tác với cơ quan điều tra trong quá trình điều tra và truy tố Việc thành khẩn khai báo có ý nghĩa quan trọng trong việc xử lý hình sự, thể hiện tinh thần biết hối cải và tích cực hợp tác của bị can, bị cáo Điều này giúp giảm nhẹ hình phạt hoặc được hưởng các ưu đãi theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam.
1 Viện ngôn ngữ học (2004), Từ điển tiếng Việt, Nxb, Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, Hà Nội, tr.997
2 Trần Thị Quang Vinh (2005), Các TTGN trách nhiệm hình sự trong Luật hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 25- 27
3 Viện Ngôn ngữ học (2010), Từ điển tiếng Việt, Nxb, Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr.1171
4 Viện Ngôn ngữ học (2010), tlđd (3), tr.633
5 Viện Ngôn ngữ học (2010), tlđd (3), tr.32
Xét xử phải khai đầy đủ và chính xác tất cả các hành vi phạm tội của bị cáo để đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xét xử Ăn năn hối cải thể hiện sự day dứt và hối hận của người phạm tội sau khi thực hiện hành vi phạm pháp, qua đó thể hiện mong muốn sửa chữa và cải tạo bản thân Người phạm tội có thể chứng minh sự ăn năn của mình bằng các hành động cụ thể như chấp hành nghiêm pháp luật, tích cực lao động sản xuất, và bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, góp phần phục hồi đúng đắn quyền lợi của xã hội và cộng đồng.
Theo tác giả Đinh Văn Quế, nguyên thành viên Hội đồng thẩm phán và Chánh tòa Hình sự Tòa án nhân dân tối cao, "thành khẩn khai báo là trường hợp người phạm tội đã khai báo đầy đủ, rõ ràng các tình tiết của vụ án khi bị phát hiện, giúp cơ quan điều tra nhanh chóng kết thúc vụ án." Đồng thời, ông cũng nhấn mạnh rằng, "tình tiết ăn năn hối cải là người phạm tội cảm thấy bị cắn rứt, giày vò lương tâm về hành vi của mình, thể hiện sự hối hận và mong muốn sửa chữa lỗi lầm."
Hiện nay, khái niệm "thành khẩn khai báo" chưa có định nghĩa chính thức trong các văn bản pháp luật, mà chỉ được giải thích qua các hướng dẫn nghiệp vụ Việc xác định rõ ràng về thái độ thành khẩn khi khai báo là quan trọng trong quá trình xử lý các vụ việc pháp lý Thật sự, việc này ảnh hưởng lớn tới quyền lợi của người khai báo cũng như kết quả cuối cùng của vụ án Do đó, cần có các quy định rõ ràng hơn trong hệ thống pháp luật để hướng dẫn cụ thể về khái niệm "thành khẩn khai báo".
Ngày 13/9/2019, TANDTC đã công bố kết quả giải đáp trực tuyến về một số vướng mắc trong xét xử, trong đó nhấn mạnh rằng "tình tiết người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải" được hiểu là trường hợp người phạm tội thành khẩn khai nhận hành vi phạm tội và thể hiện sự ăn năn, hối lỗi về những gì đã gây ra TANDTC hướng dẫn rằng việc áp dụng các quy định của pháp luật phải dựa trên nội dung câu chữ của luật, không quy định cụ thể điểm s theo khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, mà trao quyền cho Hội đồng xét xử xem xét và quyết định việc áp dụng điểm giảm nhẹ này.
Kể từ khi Bộ luật Hình sự đầu tiên được ban hành, quy định về “người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” luôn là một trong những trường hợp được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Các cơ quan như Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành nhiều hướng dẫn liên quan đến TTGN này qua các giai đoạn khác nhau Tuy nhiên, vẫn tồn tại sự chưa thống nhất trong việc xác định liệu “người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” là một hay hai tình tiết giảm nhẹ, mặc dù các quy định trong Bộ luật Hình sự không có sự thay đổi.
7 Trường đại học Luật TPHCM (2015), Giáo trình luật Hình sự Việt Nam - phần chung, tr.329
8 Đinh Văn Quế (2018), Bình luận Bộ luật Hình sự năm 2015, NXB Thông tin và truyền thông, tr.262
9 Đinh Văn Quế (2018), tlđd (8), tr.263
10 Công văn số 212/TAND-PC ngày 13/9/2019 của Tòa án nhân dân tối cao
11 Xem: điểm h khoản 1 Điều 38 Bộ luật Hình sự năm 1985, điểm p khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự năm 1999 và điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015
Theo Công văn số 16/1999 của Tòa án nhân dân tối cao, người phạm tội thật thà khai báo về hành vi của mình nhưng do không hiểu biết pháp luật có thể không nhận tội, tuy nhiên, nếu sau khi được giải thích họ nhận ra tội lỗi và thể hiện ăn năn hối cải, Tòa án cần xem xét hưởng chính sách khoan hồng Ngược lại, những người khai báo đầy đủ nhưng cố tình không nhận tội hoặc không ăn năn hối cải dù đã được giải thích rõ ràng thì không được áp dụng chính sách này khi xét xử Hướng dẫn này cũng thống nhất không phân biệt giữa "thành khẩn khai báo" và "ăn năn hối cải", mà xét trên hành vi và thái độ của người phạm tội trong quá trình tố tụng.
Theo Công văn 81/2002/TANDTC ngày 10/6/2000 của Tòa án nhân dân tối cao, TTGN “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” được hiểu là hai thủ tục tố tụng riêng biệt, trong đó việc thành khẩn khai báo phải được thực hiện trước khi bị phát hiện phạm tội rõ ràng Các trường hợp người phạm tội quanh co, chối tội hoặc khai báo gian dối sau khi bị bắt đều không đủ điều kiện để áp dụng TTGN “thành khẩn khai báo” Chỉ khi cơ quan tố tụng xác minh đầy đủ hành vi phạm tội và người phạm tội mới nhận thức rõ tội lỗi, họ mới có thể được hưởng lợi từ TTGN “thành khẩn khai báo” Ngoài ra, theo tiểu mục 6.2.1.15 của Sổ tay Thẩm phán, hai TTGN này được hướng dẫn xác định rõ ràng, riêng biệt nhằm đảm bảo tính hợp lý và chính xác trong quá trình tố tụng.
Trong các hướng dẫn của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao về xác định tình tiết thành khẩn khai báo và ăn năn hối cải, có sự khác biệt qua các thời điểm Theo Công văn số 994/VKSTC – V3 ngày 09/4/2012, tình tiết này được xem là hai tình tiết độc lập, không phải là một Tuy nhiên, đến Công văn số 1394/VKSTC-V7 ngày 10/4/2018, hướng dẫn lại cho biết, người phạm tội chỉ cần đáp ứng một trong hai điều kiện: thành khẩn khai báo hoặc ăn năn hối cải, hoặc cả hai, để được áp dụng một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
12 Xem Công văn số 16/1999/KHXX ngày 02/02/1999 của Tòa án nhân dân tối cao
13 Xem Công văn 81/2002/TANDTC ngày 10/6/2000 của Tòa án nhân dân tối cao và Sổ tay Thẩm phán
Theo tài liệu thông báo nhanh của Vụ pháp chế và Quản lý khoa học 14, mục tiêu xây dựng Luật mới nhằm khắc phục những điểm sai sót của Bộ luật Hình sự 2015 để đảm bảo tính đồng bộ, nhất quán của hệ thống pháp luật hình sự Trong quá khứ, Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định tình tiết “người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nhưng đến Bộ luật Hình sự 2015, tình tiết này đã được tách thành hai tình tiết độc lập là “thành khẩn khai báo” và “ăn năn hối cải” Sau đó, Luật số 12/2017/QH14 đã sửa đổi quy định này để giữ nguyên như quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999, nhằm đảm bảo tính nhất quán và hợp lý trong việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Nội dung của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự về người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải thể hiện rõ ràng ý nghĩa của việc thể hiện thái độ thành khẩn, hối cải trong quá trình phạm tội Đây là các hành động thể hiện sự hợp tác tích cực của bị cáo với cơ quan điều tra, góp phần giảm nhẹ hình phạt theo quy định của pháp luật Việc thành khẩn khai báo và thể hiện sự ăn năn, hối cải không chỉ giúp nhân đạo hoá hình phạt mà còn phản ánh tính chất nhân văn của hệ thống pháp luật Việt Nam.
Kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật đối với tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự” người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”
Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, sự khác biệt trong cách hiểu đã dẫn đến tình trạng áp dụng pháp luật không thống nhất và thiếu nhất quán tại các Tòa án địa phương Điều này gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi của các bên liên quan và làm mất uy tín của hệ thống tư pháp Việc đảm bảo sự nhất quán trong giải quyết các vụ việc pháp luật yêu cầu đào tạo và nâng cao nhận thức cho đội ngũ thẩm phán, đồng thời thúc đẩy việc áp dụng các nguyên tắc pháp lý một cách đồng bộ.
Bản án số 179/2022/HSST ngày 27/05/2022 của TAND tỉnh Đồng Tháp đã phản ánh về việc có Tòa án áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong khi có Tòa án không cho bị cáo hưởng, gây ra sự tùy tiện trong việc áp dụng pháp luật Điều này dẫn đến xung đột và không công bằng giữa các bị cáo trong cùng một loại tội phạm Những vướng mắc này làm cho hệ thống pháp luật thiếu sự nhất quán, ảnh hưởng đến quyền lợi của người phạm tội và làm giảm tính khách quan trong xét xử Do đó, cần có cơ chế rõ ràng nhằm đảm bảo sự công bằng và thống nhất trong việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Điều cần thiết là phải làm rõ nội dung các tình tiết giảm nhẹ được quy định tại điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, nhằm thống nhất nhận thức về số lượng và ý nghĩa của các tình tiết này Việc giải thích rõ ràng giúp xác định chính xác giá trị ảnh hưởng của các tình tiết giảm nhẹ như “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”, từ đó đảm bảo áp dụng pháp luật đúng đắn và công bằng trong quá trình xét xử.
Dựa trên kết quả nghiên cứu và đánh giá thực tiễn áp dụng quy định về tình tiết giảm nhẹ "thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải" theo điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự, cho thấy những yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong việc xem xét giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo Việc thành khẩn khai báo và ăn năn hối cải thể hiện tinh thần thành thật, giúp cơ quan tố tụng xác định tính chất thiện chí của người phạm tội Áp dụng đúng quy định này không chỉ phản ánh chính xác bản chất sự việc mà còn góp phần thúc đẩy quá trình hòa giải, tạo điều kiện thuận lợi để xử lý các vụ án một cách công bằng, đúng quy định của pháp luật.
Năm 2015, tác giả nhận thấy cần khắc phục các vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật, đề xuất ban hành các văn bản hướng dẫn nhằm làm rõ các vấn đề khó khăn Việc này giúp tạo sự thống nhất trong việc thực thi pháp luật, nâng cao hiệu quả và tính khả thi của các quy định pháp luật Bên cạnh đó, hướng dẫn tập trung vào các nội dung trọng tâm sẽ giảm thiểu các hiểu lầm và sai sót khi áp dụng pháp luật vào thực tế Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả công tác thực thi pháp luật, đảm bảo quyền lợi chính đáng của các bên liên quan.
Khi quyết định hình phạt, Tòa án không chỉ dựa vào các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 mà còn căn cứ vào tính chất và mức độ của hành vi phạm tội, nhân thân của người phạm tội, cũng như các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự không ảnh hưởng đến việc xác định tội danh hoặc khung hình phạt, mà chủ yếu để xem xét trong quá trình lượng hình Việc quy định này trong BLHS có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng, tuy nhiên pháp luật hình sự hiện chưa có quy định rõ ràng về khái niệm và nội dung của tình tiết giảm nhẹ “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” theo quy định tại điểm s khoản 1 Điều 51 BLHS cũng như các trường hợp được coi là “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” Đề nghị TANDTC có hướng dẫn cụ thể để đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng quy định.
Thành khẩn khai báo thể hiện sự khai đầy đủ, trung thực mọi thông tin liên quan đến hành vi phạm tội trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, góp phần thể hiện ý thức chấp hành pháp luật của người phạm tội Trong khi đó, ăn năn hối cải là hành động thể hiện sự cắn rứt, dày vò tâm lý về tội lỗi, không chỉ qua lời nói mà còn qua các hành động cụ thể nhằm chứng minh mong muốn sửa chữa, cải tạo bản thân và bồi đắp những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, thể hiện sự cầu thị trong quá trình hoàn lương.
Vào ngày 13/9/2019, TAND tối cao đã ban hành Công văn số 212/TANDTC-PC, trong đó tại điểm 3 giải thích rằng “tình tiết người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải” được hiểu là trường hợp người phạm tội thành khẩn khai nhận hành vi phạm tội của mình và thể hiện sự ăn năn, hối lỗi về hành động đã gây ra Đồng thời, Công văn số 16/1999 cũng nhấn mạnh về ý nghĩa của các tình tiết này trong quá trình xem xét, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người phạm tội.
Trong trường hợp người phạm tội thành khẩn khai báo hành vi đã thực hiện nhưng do thiếu hiểu biết pháp luật dẫn đến hiểu lầm về tính hợp pháp của hành vi, họ không thừa nhận đã phạm tội ban đầu; tuy nhiên, khi được cơ quan tố tụng phân tích, giải thích và nhận thức rõ về tội lỗi, họ ăn năn hối cải Tòa án cần xem xét cho họ hưởng tình tiết giảm nhẹ "thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải" khi xét xử, mà không bắt buộc xác định số lượng các tình tiết giảm nhẹ theo điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015 Để đảm bảo việc áp dụng đúng quy định, cần có hướng dẫn bổ sung công văn xác định rõ các điều kiện để người phạm tội được hưởng các tình tiết giảm nhẹ này.
“thành khẩn khai báo” hoặc “ăn năn hối cải” hoặc đáp ứng cả hai điều kiện này thì cũng chỉ được áp dụng một tình tiết giảm nhẹ
Thứ ba, tội phạm diễn ra rất đa dạng, với nhiều vụ phạm tội có các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng xen kẽ nhau, dẫn đến sự đánh giá chưa thống nhất về hình phạt Áp dụng pháp luật trong quyết định hình phạt dựa trên các điều kiện “thành khẩn khai báo” hoặc “ăn năn hối cải” hoặc cả hai, ảnh hưởng đáng kể đến mức độ giảm nhẹ Do đó, TANDTC cần ban hành văn bản hướng dẫn rõ ràng để thống nhất nhận thức về giá trị của các tình tiết giảm nhẹ này Mức độ giảm nhẹ khi thành khẩn khai báo phụ thuộc vào giai đoạn tố tụng và ý nghĩa thực tiễn của hành động thành khẩn, trong khi đó, mức giảm nhẹ của ăn năn hối cải dựa trên mức độ chân thành và các hành động cụ thể chứng minh sự thay đổi của người phạm tội.
Thứ tư, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần xem xét, rà soát và lựa chọn các bản án liên quan đến việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ, đặc biệt là các vụ án liên quan đến điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, nhằm phát triển thành án lệ Điều này giúp đảm bảo rằng những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự sẽ được giải quyết một cách thống nhất, phù hợp với quy định của pháp luật Việc xây dựng án lệ dựa trên các bản án phù hợp sẽ tạo ra sự công bằng và minh bạch trong quá trình xử lý các vụ án hình sự.
Ngày thứ năm, cần nâng cao chất lượng và trình độ nhận thức của đội ngũ Thẩm phán, xem pháp luật là nền tảng cho mọi hoạt động nghiệp vụ, vì Thẩm phán là người trực tiếp áp dụng pháp luật Trình độ pháp luật vững vàng giúp Thẩm phán hiểu và nắm vững pháp luật để áp dụng chính xác, đảm bảo hoạt động xét xử phản ánh đúng tinh thần pháp luật và ý nguyện của Nhân dân Thẩm phán cần có kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ sâu sắc để tìm ra sự thật khách quan, xét xử công bằng, đồng thời tuân thủ chặt chẽ quy định của pháp luật về nội dung và hình thức.
Nghiên cứu thực tiễn về việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại các Tòa án đã làm rõ quá trình và các tình huống thực tế trong việc áp dụng điểm s khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, đồng thời chỉ ra những sai sót, hạn chế, vướng mắc trong quá trình này Vai trò của các tình tiết giảm nhẹ ảnh hưởng lớn đến việc áp dụng pháp luật hình sự nhằm giải quyết đúng đắn vụ án, đảm bảo trách nhiệm hình sự và hình phạt phù hợp, phản ánh nội dung của phương châm “nghiêm trị kết hợp với khoan hồng” và “trừng trị kết hợp giáo dục” trong chính sách hình sự của Việt Nam Trong thực tế, việc vận dụng quy định về tình tiết giảm nhẹ đã phần nào phù hợp với pháp luật, tuy nhiên còn tồn tại nhiều nhận thức khác nhau và nguyên nhân xuất phát từ quy định pháp luật chưa hoàn chỉnh cũng như cách hiểu và áp dụng của các cán bộ tố tụng Nguyên nhân chủ yếu của các sai sót và hạn chế này đã được phân tích kỹ lưỡng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện Bộ luật Hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng các tình tiết giảm nhẹ Người viết cũng đưa ra các kiến nghị nhằm thúc đẩy việc áp dụng phù hợp, góp phần vào quá trình cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, qua đó quản lý và điều chỉnh đất nước bằng pháp luật một cách hiệu quả.