Nghiên cứu đa dạng sinh học côn trùng nước và đề xuất các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học ở vườn quốc gia ba vì, hà nội

N en đáy chủ yếu là đá tang.. suối ít rác thải sinh hoạt.. Lòng suối có đoạn thu hẹp.. Nen đáy chủ yếu là đá tảng, tốc độ dòng chảy trung bình, nước trong, ít mùn bã và rác.. Nen đáy chủ

N ội d u n ^ n g h iê n cứu:

' Đ iề u tra thu th ậ p m ẫ u v ậ t ở c á c loại th u ỷ v ự c tại V ư ờ n q u ố c g ia B a Vì

- X á c định các ta x o n m ớ i, đ ặc b iệ t là các loài m ớ i b ổ s u n g c h o V iệ t nam

- X á c định s ự p h â n b ố c ủ a loài, n h ó m loài th e o sin h c ả n h , đ ộ cao

số loài I 'm n h ấ t với 49 loài c h iế m 19.3% t ổ n g số loài thu đ ư ợ c , có số loài đ ứ n g th ứ

2 là b ộ Phù du với 43 loài c h iê m 16,9% tiêp đ ó là b ộ C á n h c ứ n g thu d ư ợ c 42 loài

c hiếm 16.6% hộ C á n h lô n g thu d ư ợ c 4 0 loài c h iế m 15.7% hộ Hai cánh thu đ ư ợ c

32 loài c h iế m 12,6% b ộ C h u ồ n c h u ồ n thu đ ư ợ c 28 loài c h iế m I 1.0% bộ C á n h úp với 14 loài c h iế m 5 5 % , b ộ C á n h v ả y chỉ th u đ ư ợ c 5 loài c h iế m 2 0 % v à hộ C á n h

r ộ n g chỉ thu đ ư ợ c d u y n h â t 1 loài c h iê m 0 4 %

2 K et q ua p h â n tích đ ịn h lư ợ n g thu đ ư ợ c 2 7 9 8 cá thế tro n g đó b ộ Phù du có

số lư ợ n g cá thê n h iề u n h ấ t với 1301 c á th ể c h iế m 4 6 , 5 % tỏ n g số cá thể bộ C á n h

c ứ n g v à H ai cánh có s ố c á th ể t ư ơ n e d ư ơ n g n h a u là 5 0 0 và 501 cá th ể c h iế m 17.9%,

bộ C á n h lô n g với 197 cá th ể c h i ế m 7 0 % , b ộ C á n h n ử a với 114 cá th ế c h iế m 4 1 % ,

bộ C á n h úp với 106 c á th ể c h i ế m 3 8 % b ộ C h u ồ n c h u ồ n với 72 cá thể c h iế m 2 6% , , 2 bộ C á n h v ả y v à C á n h r ộ n g c ù n g thu đ ư ợ c số lư ợ n g cá th ể ít n h ấ t với 4 và 3 cá thể c h i ế m 0.1%

3 S o s á n h số lư ợ n g loài c ô n trù n g n ư ớ c ở 3 d ạ n g sin h cản h c h o thấy sự k h á c biệt v ề số lư ợ n g loài g iữ a b a d ạ n g s in h c ả n h : s in h c ả n h 1 (suối tro n g r ừ n g tự nhiê n ) thu đ ư ợ c 182 loài so với với sin h c ả n h 2 (s u ố i c h ịu tác đ ộ n g c ủ a các h o ạ t đ ộ n g du lịch) c ó thu đ ư ợ c 172 loài v à s in h cả n h 3 (su ố i c h ịu tác đ ộ n g c ủ a các h o ạ t đ ộ n g

n ô n g n a h i ệ p ) chỉ x ác đ ịn h đ ư ợ c 77 loài

4 S o sán h v ề m ậ t đ ộ cá th ể thu đ ư ợ c k ết q uá: sinh cá n h 2 là ca o nhất với15,4 cá th ể / 0 ,2 5 m 2, tiế p đ ế n là sin h c ả n h 3 với 8,1 cá th ể / 0 ,2 5 m 2 và th ấ p n hất là sinh cảnh 1 với 5,3 c á t h ể / 0 , 2 5 m 2

5 C ă n c ứ v à o c á c chỉ số đ a d ạ n g sin h h ọ c (H ' v à d) c h o th ấ y m ứ c đ ộ đa d ạ n g sinh h ọ c củ a c ô n t r ù n g n ư ớ c ở cả 3 k h u vự c n g h iê n c ứ u là tốt, tuy nhiê n chỉ số đa

d ạ n g k h á c n h a u đối v ớ i t ừ n g sin h cản h T r o n g đ ó sinh cản h 1 c ó c h ỉ số đa d ạ n g sinh học c a o nhất, sin h c ả n h 3 c ó ch ỉ số đ a d ạ n g sin h h ọ c th ấ p nhất

7 K et q u ả p h â n tích c h o th ấ y chỉ số tư ơ n g đ ồ n g g iữ a ha d ạ n g sinh cản h

k h ô n ạ cao C hỉ số t ư ơ n g đ ồ n g g iữ a sinh c ả n h 1 và sinh cá n h 2 là c ao n h ấ t b ằ n g0.64 chỉ số tư ơ n g d o n e g iữ a sin h c ả n h 1 và sin h c ả n h 3 là th ấ p n h ấ t b ă n g 0.4 còn chỉ số tưcmg d ồ n g g iữ a sin h cản h 2 v à sinh c ả n h 3 là 0,47

1 O b jectiv es: A s s e s s d iv e rs ity o f s p e c ie s, d is trib u tio n and p ro p o s a l for c o n s e rv a tio n o f

a q u a tic insect b io d iv e rs ity in B a Vi N a tio n a l P ark, H anoi

- O b s e rv e b io d iv e s ity in d e x s u c h as D o m i n a n c e Index (D I), S p e c ie s D iv e rs ity Index

o n

- Identify n e w re c o rd for fa u n a o f V ie tn a m

- Identify e n d im ic s p e c ie s o f B a Vi N a tio n a l Park

- C o m p a r e d istrib u tio n o f s p e c ie s g r o u p s by a titu d e b io to p e a n d s u b s tr a te o f s tre a m s

2 R e s u lt s o b t a i n e d :

f Result in science:

- 254 s p e c ie s b e lo n g to 9 odors 80 fam ilies, a n d 198 g e n u s o f a q u a tic insects w e re

in v e stig a te d from B a Bi N atio n a l P ark H a N oi A s a result, a total 2 5 4 s p e c ie s w e re

re c o g n iz e d : 49 s p e c ie s I l e m i p t e r a ( 1 9 3 % ) 43 s p e c ie s E p h e m e r o p te r a (19.6 % ), 42

s p e c ie s C o le o p te r a ( 1 6 6 % ), 4 0 s p e c ie s T r i c o p te r a (1 5 7 % ) 32 s p e c ie s D ip te ra (1 2 6 % ) 28 s p e c ie s O d o n a ta ( 1 1 0 % ) 14 s p e c ie s P le c o p te ra ( 5 5 % ), 5 s p e c ie s

- B io d iv e s ity index s u c h as D o m i n a n c e In d ex (D I) S p e c ie s D iv e rs ity In d e x (H*)

M Ó Đ À U

C H Ư Ơ N G I - T Ô N G Q U A N N G H I Ề N c ử u

1 1 I ình hình n g h iê n c ứ u c ô n tr ù n g n ư ớ c trên thê g i ớ i

1.2 l ình hình n g h iê n c ứ u c ô n trù n g n ư ớ c ở V iệ t N a m

i 3 D iều kiện t ự n h iê n và d a d ạ n g sinh h ọ c V Q G B a V i

1.3.1 Đ iề u k iệ n tự n h iê n c ù a V Q G B a V ì

1.3.2 Đ a d ạ n g sin h h ọ c V Q G B a V ì

C H Ư Ơ N G II - T H Ờ I G IA N , Đ ỊA Đ IẾ M VÀ P H Ư Ơ N G P H Á P N G H IÊ N c ứ u 2.1 T h ờ i gian n g h iê n c ứ u

2.2 Đ ịa điểm n g h iên c ứ u

2.3 P h ư ơ n g p h á p n g h iê n c ứ u

2.4 C h ỉ số da d ạ n g s in h h ọ c

C H Ư Ơ N G III - K Ế T Q U Ả N G H IÊ N c ứ u

3.1 M ộ t số chỉ s ố th ủ y lý, h ó a h ọc tại k h u v ự c n g h iê n c ứ u

3.2 Đ a d ạ n g loài c ô n trù n g n ư ớ c tại khu v ự c n g h iê n c ứ u

3 2 1 Đ a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ C á n h n ử a ( H e m i p t e r a )

3 2 2 Đ a dạrm về loài c ủ a hộ P h ù du ( E p h e m e r o p t e r a )

3 2 3 D a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ C á n h c ứ n g ( C o l e o p t e r a )

3 2 4 Đ a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ C á n h lô n g ( T r i c h o p t e r a )

3 2 5 Đ a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ H ai cán h ( D i p t e r a )

3 2 6 D a d ạ n g v ề loài c ủ a bộ C h u ồ n c h u ồ n ( O d o n a t a )

3.2.7 D a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ C á n h úp ( P l e c o p t e r a )

3.2.8 D a d ạ n g v ề loài c ủ a b ộ C á n h v ảy ( L e p i d o p t e r a )

3.2.9 Đ a d ạ n g về loài c ủ a bộ C á n h rộ n g ( M e g a l o p t e r a )

3.3 S ố lư ợ n g c á thê c ủ a các hộ c ô n trùrm n ư ớ c tại k h u v ự c n e h iê n c ứ u

3.4 M ộ t số đặc đ iể m c ủ a q u ầ n xã c ô n trù n g n ư ớ c tại các d ạ n g sinh c ả n h

3 4 1 T h à n h p h ầ n loài côn trù n g n ư ớ c th e o d ạ n g sinh c a n h

3.4.2 M ật đ ộ c ô n trù n g n ư ớ c th e o các dạrm sin h c ả n h

3.4.3 Loài ưu th ê v à m ộ t sô chỉ sô da d ạ n g

M Ụ C L Ụ C 1

~)

13 20 20 22

.25 ,25 25 28 29 32 32 33 34 35 36 37 37 38 38 39 39 40

.41

.42 52 54

3.4.4 N h ó m din h d ư ỡ n g c h ứ c n ă n g 553.4.5 Đ án h g iá m ứ c đ ộ tư ơ n g đ ồ n g về th à n h p h â n loài g iữ a 3 d ạ n g sin h cảnh 573.5 C á c loài c ô n t r ù n g n ư ớ c d ặc h ữ u c ủ a V iệ t N a m tại V ư ờ n Q u ố c g ia B a V ì 593.6 Đ e x u ấ t c á c biện p h á p b ả o tồn đ a d ạ n g c ô n trù n g n ư ớ c ở V Q G B a V ì 6 0

K Ế T L U Ậ N 62TÀI LIỆU T H A M K H Ả O 64 PHỤ LỰC

D A N H M Ụ C C Á C B Ả N G

B ả n g I M ộ t số chỉ số th ủ y lý, h ó a h ọ c tại các d iê m th u m ầ u 32

B ả n g 2 C ấ u trúc th à n h p h ầ n loài cô n t r ù n g n ư ớ c tại kh u vự c n g h iê n c ứ u 33

B ả n g 3 Số lư ợ n g cá th ê c ủ a các b ộ c ô n trù n g n ư ớ c tại k h u v ự c n g h iê n c ứ u 40

B ả n g 4 S ố lư ợ n g loài c ô n trù n g n ư ớ c th e o các d ạ n g sinh c ả n h 42

B ả n g 5 T h à n h p h ầ n loài c ô n trù n g n ư ớ c thu đ ư ợ c th e o ba d ạ n g sinh c ả n h 43

B ả n g 6 S ố lư ợ n g cá th ể cô n trù n g n ư ớ c tại các sinh c ả n h 53

trên đ ơ n vị d iệ n tích 0 , 2 5 m 2 53

B ả n g 7 L o à i ư u thế chỉ số DI chỉ số d và 1 ỉ ' tại c á c sinh c ả n h 55

B ả n g 8 C á c n h ó m d in h dư ỡ níì c h ứ c n ă n g 56

B ả n g 9 C h ỉ số tư ơ n g đ ồ n g J a c c a - S o r e n s e n g iữ a các d ạ n g sinh c ả n h 58

B ả n g 10 D a n h s á c h các loài đặc h ữ u ở k h u v ự c n g h iê n c ứ u 59

D A N H M Ụ C C A C H Ì N H

Hình I S ơ đ ô c á c d iê m thu m ẫ u tại V Q G B a V ì 2)

Hình 2 T ỷ lệ % số loài th e o b ộ tại k h u v ự c n g h iê n c ử u 34

Hình 3 S o s á n h số lư ợ n g loài c ô n trù n g n ư ớ c ở m ộ t số khư v ự c n g h iê n c ử u 4)

Hình 4 S ố lư ợ n g cá th ế củ a các b ộ c ô n tr ù n g n ư ớ c tại k h u v ự c n g h iê n c ứ u 4

Hình 5 S ổ loài c ủ a từ n g b ộ côn t r ù n g n ư ớ c g iữ a các sinh c ả n h 4)

Hình 6 M ậ t đ ộ cá thê th e o các b ộ g iữ a c á c d ạ n g sin h c ả n h 5ị Hình 7 T ỷ lệ ( % ) v ề số lư ự n a cá th ể th e o các n h ó m d in h d ư ỡ n g c h ứ c n ă n g g iữ a các sinh c ả n h 57 Hình 8 S ơ đ ồ th ế hiện s ự tư ơ n g đ ồ n g v ề th à n h p h ầ n loài g iữ a các sinh c a n h 5?

M Ở Đ Ầ U

C ôn tr ù n g n ư ớ c g iữ vai tro q u a n t r ọ n g tro n g hệ sinh thái các th ủ y vực C1

n ư ớ c đ ứ n g c ũ n g n h ư n ư ớ c ch ảy M ồi m ộ t m ô i t r ư ờ n g th ủ y vực n h ó m s in h vật nà đòu có n h ữ n g đ ặc tính thích nghi phù hợp S o với nhiều nhóm sinh vật khác CÔI trù n g n ư ớ c có n h iề u đ ặ c tính nổi trội n h ư so lư ợ n g loài, số lư ợ n g cá th ể lớ n đ ặ ; biệt c h ú n g là n h ữ n g m a t x íc h k h ô n g thê th iế u tr o n g c h u ồ i và lưới th ứ c ăn C á c loci còn trù n g n ư ớ c là n h ữ n g sin h v ậ t tiê u thụ b ậ c 1, b ậ c 2 đồnti thời lại là n g u ồ n thứ:

ăn c ủ a n h iề u loài d ộ n g v ật có xưcm g sống N h i ề u loài côn trù n g n ư ớ c c ó q u a n hì

m ậl th iết đối với c o n n g ư ờ i M ộ t số loài c ô n t r ù n £ n ư ớ c g â y hại là tác n h â n tru y ề i bệnh, tác n h â n g ây b ệ n h , C h ín h vì v ậ y c ô n tr ù n g n ư ớ c là đối tư ợ n g q u a n t â n

n g h iê n c ứ u c ủ a n h iề u n h à k h o a h ọc trên th ế giới Ớ V iệt N a m , tro n g n h ữ n g n ă n gàn đ â y côn t r ù n g n ư ớ c c ũ n g đã đ ư ợ c q u a n t â m n g h iê n cứ u đặc biệt là ở các V ư ờ i

Ọ u ố c g ia và c á c K h u b ả o tồ n th iê n n h iê n c ủ a V iệ t N a m , n h ữ n g nơi có h ệ th o n ; sòng, su ố i p h o n g phú tiề m ẩn tính đa d ạ n g c ô n tr ù n g nư ớc

V ư ờ n Q u ố c g ia B a Vì v ớ i h ệ đ ộ n g th ự c v ật p h o n g p h ú v à đa d ạ n g đã th i hút n h iề u n g h iê n cứ u c ủ a các n h à k h o a h ọ c t r o n g và n g o à i n ư ớ c, n h ư n g c h ư a c j

n h iề u n g h iê n c ứ u về c ô n trù n g n ư ớ c Vì th ế c h ú n g tôi tiến h à n h th ự c h iệ n đề tã

"N ghiên c ứ u đ a d ạ n g sin h h ọc C ô n t r ù n g n ư ớ c và đ ề x u ấ t c á c b iện p h á p bả) tồn đa d ạ n g sin h học ở V ư ờ n Q u ố c gia B a V ì, H à Nội" nhằm m ụ c đ íc h : Đám

g iá m ứ c đ ộ d a d ạ n g loài, m ô tả loài, c ấu tr ú c q u ầ n xã ( n h ó m d in h d ư ỡ n g chứ :

n ă n g ), ph ân b ố c ủ a c á c loài v à đ ề x u ấ t các b iệ n p h á p b ả o tồ n C ô n t r ù n g n ư ớ c t ậ

V ư ờ n Q u ố c g ia B a V ì, H à N ội

1 1 T ìn h hình n g h ic n cứ u côn t r ù n g n ư ớ c trên th ế g ió i

C ô n tr ù n g n ư ớ c b a o g ồ m n h ữ n g loài côn t r ù n g m à có m ộ t p h ầ n h o ặ c cả

v ò n g đời s ố n g tr ọ n g môi tr ư ờ n g n ư ớ c C h ín h vi sự da d ạ n g về loài, hình thái cáu

tạ o v à các đ ặc đ iể m th íc h nghi c ù n g với vai trò q u a n tro n g c ủ a c h ú n g đối với hệ sinh thái và đời s ố n g c o n n g ư ờ i m à c ô n trù n g n ư ớ c dã s ớ m đ ư ợ c q u an tâ m nghién

cứ u ở các n ư ớ c p h á t triển Đ ã c ó rất n h iề u các c ô n g trình n g h iê n c ứ u liên q u a n đén

từ n g b ộ c ủ a n h ó m này, từ n h ừ n e n g h iê n cứ u v ề p h â n loại h ọc tiên ho á, đ ế n n h ừ r a

n g h iê n c ứ u v ề ứ n g d ụ n e T r o n g đ ó đ ã có rất n h iề u các c ô n g trìn h liên q u a n đén

p h â n loại học c ô n trù n g n ư ớ c đã đ ư ợ c c ô n g bố

N h ữ n g n g h iê n cứ u s ớ m n h ấ t v ề c ô n tr ù n g n ư ớ c th ư ờ n g tậ p tru n g v à o nhóm

c ôn t r ù n g g â y hại, tr u y ề n b ệ n h n h ư ruồi, m u ồ i (R e s h v à R o s e n b e rg , 1979; M erritt

v à C u m m in s 1984; M e rritt v à Nevvson 1978; K im v à M erritt, 1987) [50],

B ê n cạ n h các n h ó m c ô n tr ù n g n ư ớ c g ây hại, vai trò c ủ a n h ó m c ô n tr ù r g

n ư ớ c v ớ i các hệ sinh thái c ũ n g th u h ú t đ ư ợ c n h iề u sự q u a n tâ m cu a các n h à k h ( a học P h ạ m vi n g h iê n c ứ u côn t r ù n e n ư ớ c n g à y c à n g đ ư ợ c m ở rộng, các hưỚTR

n g h iê n c ứ u k h ô n g chỉ d ừ n g lại ở v iệ c m ô tả, p h ân loại m à c ò n đi sâu n g h iê n cúu các đ ặ c đ iể m sin h h ọc, sin h thái n h ư : b iể n đ ộ n g q u ầ n th ể c ô n trù n g , các m ối q u a i

h ệ d in h dưõmg đ á p ứ n g y ê u c ầu c ủ a sinh thái h ọ c (R e s h v à R o s e n b e rg , 198-i;

C u m m in s , 1994) [50, 67], Đ ặ c b iệ t m ộ t h ư ớ n g n g h iê n cứ u m ớ i v ề côn t r ù n g nưec

đ ư ợ c m ở ra đ ó là sử d ụ n g cô n trù n g n ư ớ c làm sin h vật chỉ thị c h ấ t lư ợ n g n ư ớ c b it

đ ầu với các c ô n g trình n g h iê n c ứ u c ủ a K u e h n e (1 9 6 2 ), B a rtsc h v à In g ra m (1966),

W ilh m v à D o rris (1 9 6 8 ) [8 6]

Đ en cuối thế kỷ X X v à đ ầ u th ế kỷ X X I, n h iề u n h à k h o a học đ ã c ô n g bố

h à n g loạt các c ô n g trình n g h iê n c ứ u v ề c ô n trù n g n ư ớ c nh ư : M c C a f f e r ty (1983),

J o h n Y a n g L ia n f a n g and T ian L ix in (1 9 9 4 ), M erritt a n d C u m m i n s ( 1 9 9 6 ) CcC

n g h iê n c ứ u n à y đ ã đ ư a ra k h ó a địn h loại tới g iố n g , th ậ m chí tới loài côn tr ù n g n ư cc

d ự a v à o hình thái con trư ở n g th à n h v à ấ u trù n g Bên c ạ n h đ ó các tác giả c ò n đ ề cáp

d ến m ộ t số ứ n g d ụ n g củ a c h ú n g t r o n e s in h thái h ọc [50]

C H Ư Ơ N G í - T Ố N G Q U A N N G H I Ê N c ừ u

Q u a các c ô n g trình n g h iê n c ứ u đã đ ư ợ c c ô n g bố từ trư ớ c đ ên n ay dã xác địnli d ư ợ c 9 hộ cô n t r ù n ạ n ư ớ c th ư ờ n g g ặp là P hù du ( E p h e m e r o p te r a ) , C h u ô n

c h u ồ n (O d o n a ta ), C á n h úp (P le c o p te ra ) C á n h n ử a (H e m ip te r a ) C á n h lô n g ( I r i c o p t e r a ) C á n h c ứ n g (C o le o p te r a ) H ai c á n h ( D ip te ra ), C á n h rộ n g ( M c g a n o p te r a ) và C á n h v ả y ( L e p id o p te ra )

Nghiên cứu về bộ Phù (iu (Ephemeroptera)

B ộ Phù du ( E p h e m e r o p te r a ) là hộ côn trù n g có c á n h cố sinh tư ơ n g đôi

n g u y ê n th ủ y , t h ậ m chí còn đ ư ợ c x e m n h ư m ộ t tr o n e n h ừ n s tổ tiên c ủ a côn trùng

D ự a v à o n h ữ n g b ằ n g c h ứ n g h ó a th ạ c h , c h ú n g c ó th ể đã p h á t sinh v à o giai đ o ạ n

c uối c ủ a kỷ C a c b o n v à đ ầu kỷ P e c m ơ tro n g đại c ổ sinh, các h đ â y k h o ả n g 290 triệu

n á m ( E d m u n d 1972) [25], C á c loài th u ộ c b ộ P h ù du đ ư ợ c m ô tả từ rất s ớ m C ô n g trình n g h iê n c ứ u đ ầ u tiê n v ề p h â n loại h ọc P h ù du là c ủ a n h à tự n h iê n học nôi tiến g

L in e a u s (1 7 5 8 ) Ô n g đ ã m ô tả 6 loài P h ù du tìm th ấ y ở c h â u  u v à x ế p c h ú n g v à o

m ộ t n h ó m là Ephemera [56]

V à o thể kỷ X IX , E a t o n (1 8 7 1 1881, 1 8 8 3 -1 8 8 8 1892) đã c ô n g b ố h à n g loạt c á c c ô n g trình n g h iê n c ứ u P hù du c ủ a m ìn h , các c ô n g trìn h đã c u n e c ấp

n h ù n g kiến th ứ c c ơ h ả n v ề P h ù du như: m ô tả các đ ặ c đ iể m v ề m ặ t h ìn h thái c ủ a cả giai đ o ạ n ấu t r ù n g và t r ư ở n g th à n h , n h ữ n g k iế n thứ c n ày r ấ t h ữ u ích c h o việ c x ây

d ự n g k h ó a định loại đ ế n các h ọ v à g iố n g c ủ a b ộ P hù du [56]

N g h iên c ứ u v ề P h ù d u th ự c sự p h át triển m ạ n h m ẽ v à o th ế kỷ X X đ iể n h ình

là các c ô n g trình n g h iê n c ứ u c ủ a U lm e r (1 9 2 0 , 1924, 1925, 1932, 1933), N a v á s (1 9 2 0 1930), L e s ta g e ( 1 9 2 1 , 1924 1927, 1930), N e e d h a m v à c ộ n g sự (1935)

E d m u n d s (1 9 6 3 ) đ ã x â y d ự n g h ệ t h ố n g p h â n loại đ ến họ th u ộ c b ộ P h ù du trên to à n thế giới Ô n g đ ã đ ư a ra m ộ t b ứ c tra n h tổ n g th ể về k h ó a p h â n loại bậc c a o c ũ n g nhir n g u ồ n g ố c p h á t sinh c ủ a P h ù du [24], T u y n h iê n , c ù n g với sự p h á t triển c ủ a các n g h iê n cứ u v ề Phù du h ệ t h ố n g p h â n loại c ủ a ô n g n g à y c à n g tỏ ra h ạn chế M c C'afferty v à E d m u n d s (1 9 7 9 ) đ ã bố s u n g n h ừ n ẹ d ẫn liệu m ới v à ch ỉn h lý k h ó a

p h a n loại c h o p h ù hợ p với th ự c tế n g h iê n cứ u dòi hởi T r o n g k h ó a định loại c ủ a

M e C affertv v à E d m u n d s n g o à i v iệ c m ô tả đặc đ iể m hìn h thái thì m ối q u an hệ họ

h à n g tiiĩra các loài tro n g q ú a trình tiến h ó a cũrm d ư ợ c các tác g iả đề cập đến T iế p sau c ô n g trìn h n g h iê n cưu m a n g tính b ư ớ c n g o ặ t n à y h ệ t h ố n g p h â n loại P hù du

n à n c à n g đ ư ợ c ho àn c h ỉn h bởi các n g h iê n cử u cua K lu g e (1 9 9 5 , 1998, 2 0 0 4 ) ỉic c.ii fertv (1 9 9 1 1997) và n h iề u n h à n g h iê n cứ u về P h ù d u k h á c Ị 50].

6 70 loài (H u b b a rd 2 0 0 8 ) [29] T h à n h p h ầ n loài h a y nói c á c h k h á c sự đ a dạrụ ờ rrứ c độ loài c ủ a P hù du ở các h ọ th ể h iệ n rất k h á c n h a u , c ó n h ữ n g h ọ chi c ó n ộ t v.ti lo à i n h ư T e lo g a n ie lla , T e lo g a n id a e h ay có n h ữ n g h ọ c ó tới h à n g tră m bài

m ư H e p ta g e n iid a e , L e p to p h le b iid a e T u y n h iê n n h ữ n g c o n số này c h ư a p h ả n m h hvt m ứ c đ ộ đa d ạ n g c ủ a P h ù du vì cò n n h iề u k h u v ự c trê n t h ế g iớ i v ẫ n c h ư a đ iợ c

C h o đ ến nay n h ừ n s n g h iê n c ứ u liên q u a n đ ế n p h â n loại v à hệ t h ô n g lọ c Phù du k há tỉ m i, các n h à k h o a h ọ c đ ã x â y d ự n g k h o á p h â n loại chi tiết tới loài k ê

C.1 giai d o ạ n ấu trù n g v à tr ư ở n g th à n h H iện nay h ư ớ n g n g h iê n cứ u tậ p t r u n a ' à o CÁC v ấn đề sinh thái, p h ụ c hồi v à b ả o tồn c á c loài c ũ n e n h ư các n g h iê n c ứ u i n g

đ ạ n s củ a P h ù du v à o th ự c tiễn

N e d d h a m và c ộ n g sự (1 9 3 5 ) đã c ô n g hố các số liệu vê v ỏ n g đời q u á trình lột xác c h u y ể n từ đời số n g dư ớ i n ư ớ c lèn cạn tập tính d in h d ư ỡ n g , tập tín h sinh sản biến đ ộ n g s ố lư ợ n g th e o m ùa cua n h iề u loài P h ù du C á c kết q u ả n g h iê n c ứ u

v ề Đ ịa d ộ n g v ật c ủ a L e s ta g e ( 1 9 3 0 ) c h o thấy các loài th u ộ c hộ P hù du ưa s ô n g ở

n h ữ n g nơi n ư ớ c c h ả y với h à m lư ợ n g oxy h ò a tan tro n g n ư ớ c cao b ê n cạ n h đó cấ u trúc nền đ á v c ủ a các th ú y v ự c g iữ vai trò q u a n trọ n g , q u y ế t đ ịn h đ ến th à n h phân loài Phù du N g h iê n c ứ u đà chỉ ra rằ n g n h ữ n g th ù y v ự c n ư ớ c c h ả y m à ơ đ ó cấu trúc nền đ á y là c á c khối đá với n h iề u kích th ư ớ c k h á c n h a u v à có c h ứ a m ù n b ã hữ u

cơ thì th à n h p h ầ n loài Phù du rất đ a d ạn g N e o à i ra các y ế u tố tự n h iê n k h á c n h ư

đ ộ cao đ ộ c h e p h u c ủ a r ừ n a tự nhiê n c ũ n a ảnh h ư ờ n g đ ế n s ự p h â n bô c ủ a Phù

du [52] B rittain ( 2 0 0 8 ) đã c u n g c ấp n h ữ n g n e h i ê n c ứ u b ư ớ c đ ầ u v ề ảnh h ư ở n g c ủ a hiến đổi k h í h ậ u đ ố i với sự p h â n b ố và đ a d ạ n g c ủ a b ộ P h ù d u [37]

v ề k h ía c ạ n h ứ n g d ụ n g , các n g h iê n c ứ u ứ n g d ụ n g c ủ a P hù du hiện n ay tập tru n g v à o v iệ c s ử d ụ n g P hù du làm sinh vật chỉ thị m ô i tr ư ờ n g n ư ớ c L a n d a và

S o ld an (1 9 9 1 ), B u fa g n i (1 9 9 7 ) khi n g h iê n c ứ u k h ía c ạ n h n ày , c h o rà n g v iệ c sư

d u n s P h ù du làm sinh vật chỉ thị dễ th ự c h iệ n và c ó n h iề u ư u đ iể m H ai ưu đ iể m nổi b ật là: th ứ n h ấ t có n h iề u c ô n g trình n g h iê n c ứ u p h â n loại đã đ ư ợ c th ự c hiện, nên việ c đ ịnh loại tới loài dễ d à n g hơn T h ứ hai là h ầ u h ết các loài P hù du rất nh ạy

c ả m với s ự b iế n đồi c ủ a m ôi trư ờ n g n ê n s ự v iệ c sử d ụ n g c h ú n g là m sin h vật chỉ thị

sẽ c h o n h ữ n g k ết q u ả đ á n g tin cậy [56]

Nghiên cứu về bộ Chuồn chuồn (Odonata)

C á c n g h iê n c ứ u về C h u ồ n c h u ồ n đ ư ợ c bắt đ ầ u từ k h o ả n e cuối thế kỉ 19

n h ư n g p hải s a n g th ế kỉ 20 C h u ồ n c h u ồ n m ới n g à y c à n g n h ậ n d ư ợ c c h ú ý n h iề u hơn

c ủ a các n h à n g h iê n cứ u ph ân loại học v à sin h thái học Ở giai đ o ạ n đầu, các c ô n g trình n g h iê n cứ u v ề C h u ồ n c h u ồ n c h ủ y ế u tậ p tru n g m ô tả h ìn h d ạ n g v à đ ặc điểm

ng o à i các loài C h u ồ n c h u ồ n thu th ậ p đ ư ợ c ở c h â u Á v à c h â u A u n h à m x â y d ự n g

k h ó a định loại Đ iể n hình c h o các c ô n g trìn h n g h iê n cứ u n à y là: N e e d h a m (1 9 3 0 ),

F ra s e r (1 9 3 3 1934, 1936), A s k e w (1 9 8 8 ) Z h a o (1 9 9 0 ) H is o r e & Itoh (1 9 9 3 )

W ils o n (1 9 5 5 ) M e rritt và C u m m i n s (1 9 9 6 ) x ây d ự n g k h ó a đ ịn h loại tới g iố n g ở

c ả giai đ o ạ n th iếu trù n g và tr ư ở n g th à n h b ộ C h u ô n c h u ồ n th u ộ c khu v ự c B ắ c M ỹ

150 ị.

B ộ c h u ồ n c h u ồ n d ư ợ c c h ia thành 3 phân hộ: ph ân hộ A n is o z y g o p te r a p h â n

b ọ / v g o p t e r a ( C h u ô n c h u ồ n k im ) v à p h à n hộ A n is o p te r a ( C h u ô n c h u ô n ngô) P hân

b ộ A n is o z y g o p te r a chỉ c ó I g iố n g là Epiophlebia. g iô n g này có m ộ t số loài chi

p h â n bố ở độ c a o k h o ả n g 2 0 0 0 m ở n h ữ n g suối th u ộ c N h ậ t B an v à v ù n g núi c ao

H im a la y a (T ani & M iy a ta k e 1979; K u m a r & K h a n n a 1983) H ai p h â n b ộ còn lại

p h â n bố rộ n g cả ư nơi n ư ớ c đ ứ n g c ũ n g n h ư n ư ớ c ch ả y v ớ i số lư ợ n g loài p h o n g phủ [ 5 21 Đ ến n ăm 2 0 0 8 trên th ế giới đã x ác đ ịn h đ ư ợ c h ơ n k h o ả n g 6 0 0 0 loài th u ộ c him 60 0 g io n g c ù a hộ C h u ồ n c h u ồ n ( T r u e m a n a n d R o w e 2 0 0 8 ) [85]

K hu hệ C h u ồ n c h u ồ n B ắ c M ỹ đ ã x ác đ ịn h đ ư ợ c k h o ả n g 4 6 2 loài N h ữ n g

n g h iê n c ứ u đ ầ u tiên v ề p h â n loại h ọ c C h u ồ n c h u ồ n B ắ c M ỹ đ ư ợ c th ự c hiện bởi

M uttkovvski (1 9 1 0 ), N e e d h a m v à H e y w o o d (1 9 2 9 ), p h ầ n lớn các loài g ầ n đ ây

đ ư ợ c m ô tả đ ề u th u ộ c h ọ G o m p h i đ a e là h ọ có số lư ợ n g loài lớn v à đa d ạ n g n hất

N goài các c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u v ề p h â n loại h ọ c còn có n h ữ n g c ô n g trình

n g h iê n c ử u về sin h h ọ c , s in h thái h ọc v à tậ p tính c ủ a C h u ồ n c h u ồ n M ộ t tro n g

n h ữ n g n g h iê n c ứ u tiêu b iể u là c ủ a C o r b e t ( 1 9 9 9 ) về tập tín h v à sinh thái c ủ a

C h u ồ n c h u ồ n trê n th ế giới, tro n g đ ó tác g iả đã trình b à y rấ t đ ầ y đủ về các đặc đ iể m sin h h ọc c ủ a C h u ồ n c h u ồ n n h ư c h u k ỳ sống, tập tính bắt c ặp g ia o phối, săn m ồi lựa c h ọ n m ô i tr ư ờ n g s ố n g S i l s b y (2 0 0 1) đã tổ n g h ợ p rất n h iề u n g h iê n cứ u trư ớ c đây để tạo n ên m ộ t c ô n g trình k h á h o à n c h ỉn h v ề các d ặc đ iể m sinh h ọ c củ a C h u ồ n

c h u ồ n đặc biệt là v ề c h u trình s ố n g , tậ p tính sin h sản h ay s ự di c ư c ủ a loài [4Ị

Nghiên cứu về bộ Cánh úp (Plecoptera)

C h o đến n ă m 2 007 trên th ế g iớ i dã x ác địn h đ ư ợ c k h o ả n g 3 5 0 0 loài C á n h

úp tro n g đ ó : k h u v ự c Bắc M ỹ c ó k h o ả n g 6 5 0 loài (S ta rk & B a u m a n n 2 0 0 5 ), khu

v ự c T r u n e M ỹ 95 loài, khu v ự c N a m M ỹ 37 8 loài ( H e c k m a n 2 0 0 3 ) k h u v ự c C h â u

Ả u 4 2 6 loài ( l o c h e t t i & T ie rn o de F ig u e ro a 2 0 0 4 ), k h u v ự c C h â u phi 126 loài ;

C h â u Á là k h u v ự c c ó số lư ợ n g loài p h o n g phú n h ấ t với số loài đ ã xác định đư ợc lên tới 1527 loài tr o n g đó: k h u v ự c Đ ô n g Ả và Nam Á có k h o ả n g 784 loài T ru n g

Q u ố c đ ứ n g đ ầ u với 3 5 0 loài ( Y u / h o u & J u n h u a , 2 0 0 1 ), tiếp đó là N h ậ t B ản với

306 loài (S iv e c & Y a n g 2 0 0 1 ); T â y Á có 114 loài và B ắ c Á với 2 7 9 loài K h u vực

A u s tra lia c ó 191 loài (M ic h a e lis & Y ule 1988) và N e w Z e a la n d với 104 loài 16 8 Ị

Khi so s á n h với n g h iê n c ứ u c ù a H y n e s ( 1 9 7 6 ) và Z w ic k (1 9 8 0 ) ( n g h iê n cứ u

đ ã c u n g c ấp t h ô n g tin về 2 0 0 0 loài C á n h úp trên th ế g iớ i) có thể th ấ y là tô n g số loài C á n h úp dã t ă n e lên đ á n a k ể t r o n e v ò n g 25 n ă m trở lại đ ây [6 8]

K h u vự c B ắc M ỹ v à C h â u  u là hai khu v ự c đ ã đ ư ợ c n g h iê n c ứ u n h iề u hơn

cả T u y n h iê n tỷ lệ loài m ới đ ư ợ c m ô tả ở 2 k h u v ự c n à y v ần k h á cao: tru n g bình

m ồi n ă m có 2.6 loài C á n h úp m ớ i đ ư ợ c m ô tả ở k h u v ự c C h â u  u (F o ch etti &

T ie r n o d e F ig u e ro a , 2 0 0 5 ) N g o à i ra k h u hệ C á n h úp ở A u s tra lia v à N e w Z e a la n d

c ũ n g đ ã đ ư ợ c n g h iê n cứ u k h á đ ầy đủ, tro n g khi đ ó n h ữ n g d ẫ n liệu v ề C á n h úp ở

T r u n g v à N a m M ỹ c ò n rất n g h è o n àn v à c h ư a đủ để đại d iệ n c h o m ứ c độ đa d ạ n g thật s ự ở các k h u v ự c này C h â u Á đ ư ợ c đ á n h g iá là c ó m ứ c đ ộ p h o n g p h ú c ủ a bộ

C á n h up c ao h ơ n n h iề u so v ớ i k h u v ự c B ắc M ỹ v à C h â u Ả u T u y n h iê n trên thự c tế

n g o ạ i tr ừ N h ậ t B ả n v à N g a, n h ữ n g d ẫ n liệu v ề C á n h úp ở khu v ự c n ày c ò n rất sơ sài th ậ m chí c ó n h ữ n g n ư ớ c c h ư a h ề c ó b ấ t c ứ m ộ t n g h iê n cứ u n à o v ề b ộ n ày [6 8]

K h u hệ C á n h úp ở c h â u Á đ ư ợ c n g h iê n cứ u bởi n h ữ n g n h à k h o a học c h â u Á

và c h â u  u T r o n g s u ố t n h ữ n g th ậ p n iê n 30 c ủ a th ế kỷ X X , W u v à C la a s s e n (1934

1935, 1937, 1938) đ ã m ô tả k h ó a đ ịn h loại C á n h úp ở m iề n N a m T r u n g Q uốc

K a w a i (1961 - 1975) n g h iê n c ứ u m ộ t vài loài ở Á n Đ ộ , B a n g la d e s h đ ế n p h ía N a m

c h â u Á Z w ic k v à S iv e c ( 1 9 8 0 ) m ô tả m ộ t số loài C á n h úp ở H im a la y a V à o thập

n iê n 80 c ủ a thế k ỷ X X , Z w ic k (1 9 8 0 , 1983, 1985, 1988) c ũ n g đ ư a ra n h ữ n g ng h iê n

c ứ u về k h u hệ C á n h úp ở Đ ô n g N a m Á U c h id a và c ộ n g s ự (1 9 8 8 1989) m ô tả m ột vài loài th u ộ c P e rlin a e (P e rlid a e ) ở M a la y s ia , T h ái L a n v à m ô tả 2 g iố n g thu ộ c

P e lto p e rlid a e (Cryptoperla v à Yoraperla) ở N h ậ t B ản v à Đ ài L o a n S tark (1979,

1987, 1983 1991, 1999) đã ghi n h ậ n n h iề u loài m ới tro n g h ọ P e lto p e rliđ a e và

P e rlid ae ư c h â u Á G ầ n đây, D u ( 1 9 9 8 1999, 2 0 0 0 ) đ ã c ô n e b ố n h ữ n g tài liệu liên

q u a n đ ến P e rlid a e ở m iền N a m T r u n g Q u ố c [17],

M o r s e Y a n g I ianf'ang & Iia n 1 ixin ( 19 9 4 ); M erriti & C u m m i n s (1 9 9 6 ) khi

n g h iê n cứ u khu hệ C á n h úp ở T r u n g Q u ố c và B ấc MỸ các tác giả dã xây d ự n g

k h ó a đ ịn h loại tới g i ố n g ấu trù n g c ủ a b ộ này dỏ là c ơ s ở c h o việ c đ ịn h loại các loài

th u ộ c b ộ C á n h úp ở T r u n g Q u ố c và B ắc M ỹ sau n ày [50,52]

C á n h úp đ ó n g vai trò q u a n trọ n g đối với hệ sin h thái suôi, c h ú n g đ ó n g vai trò là s in h v ật tiêu th ụ bậc 1 2 d ồ n g thời c ũ n g là thứ c ăn c ủ a n h iề u loài đ ộ n g vật

k h ô n g x ư ơ n g sốnti và cá; th iế u trù n g b ộ C á n h úp cò n đ ư ợ c sử d ụ n g n h ư là n h ữ n g chí thị sinh học dế đ á n h g iá c h ấ t lư ợ n g m ô i tr ư ờ n g n ư ớ c , th ê m v à o đ ó côn tr ù n g

c u a b ộ C á n h úp h ầ u n h ư k h ô n g g â y hại đối với đời s ố n g c o n n g ư ờ i T u y n h iê n do

s ự suy g iả m c h ất lư ợ n g n g u ồ n n ư ớ c và sự th a y đổi về m ặ t v ậ t lý củ a s ô n g suối dặc biệt là ở các n ư ớ c c ô n g n g h iệ p p h á t triên h a y các n ư ớ c cỏ m ậ t đ ộ d â n số c ao đã v à

đ a n g là m g iả m s ố lư ợ n g loài C á n h úp [6 8]

Nghiên cứu về bộ Cánh nửa (Hemiptera)

T rê n thế giới đ ã có n h iề u c ô n g trình n g h iê n c ứ u b ộ H e m ip te r a ở n ư ớ c về

h ìn h th á i, sinh học, sin h thái, p h â n loại v à c h ủ n g loại p h á t sinh nh ư : C h e n g v à

đ ư a th ê m v à o bậc ph ân loại c a o hơn m à n g à y n ay v ẫn đ ư ợ c tiếp tục n g h iê n cứu.

I u n đ b la d (1 9 3 3 ) d ư a ra tổ n g q u a n c h u n g vè b ộ H e m ip te r a ở n ư ớ c , với d an h lục nhĩrnu loài từ Á n Đ ộ đ ến N e w G u in e a và N h ậ t B ản [65] ơ h án đ ả o M a la y s ia

F e r n a n d o v à C h e n g (1 9 7 4 ) đ ã lập m ộ t d a n h lục g ồ m 102 loài th u ộ c 12 họ S au dó

n h iề u loài k h á c v ẫ n d ư ợ c m iê u tả h o ặ c ^hi nhận H iện tại bán đ ả o M a la y s ia và

S in g a p o r e có 167 loài n ư ớ c n g ọ t th u ộ c 64 g iố n g 18 h ọ đ ư ợ c biế t đến B ộ C á n h

n ử a ở B o r n e o b a o g ồ m k h o ả n g 80 loài đặc h ữ u [87] G ầ n đ ây T ra n và P o lh e m u s D

A (2 0 1 2 ), đ ã m ô tả 1 loài m ớ i th u ộ c g iố n g Ranatra ( N e p id a e ) ở k h u vự c Đ ô n g

N a m Á [83 Ị

C ù n g v ớ i v iệ c n g h iê n cứ u về p h â n loại h ọc n h iề u n h à k h o a h ọ c c ũ n g q u a n

tâ m đ ế n v iệ c n g h iê n c ứ u các lĩnh v ự c sinh thái học, địa lý sin h vật, c h ủ n g loại p hát sinh, tậ p tính h a y sự thích ng h i c ủ a C á n h n ử a ở n ư ớ c C ó th ể kê đ ê n c ô n ẹ trình

n g h iê n c ứ u c ủ a C o b b e n (1 9 6 8 1978), A n d e r s e n (1 9 8 2 ), D a m g a a r d (20 0 8 ) C h e n g ( 1 9 6 5 1 9 6 6 , 1 9 7 6 ) đ ã c ô n g b ố m ộ t số bài h á o v ề sinh thái v à đ ịa lý sin h vật c ủ a

g iố n g Halobates. N h ừ n e n g h iê n c ứ u v ề vai trò c ủ a bộ C á n h n ử a tro n g hệ sin h thái

c ũ n g đ ư ợ c q u a n tâ m bởi các n h à k h o a h ọ c n h ư K e f f e r (2 0 0 0 ), S p e n c e v à A n d e r s e n(2 0 0 0 ) S ite s (2 0 0 0 ), Y a n g et al (2 0 0 4 ), C h e n et al (2 0 0 5 ) [8 7 ],

Nghiên cứu về bộ Cánh lông (Trichopíera)

C á n h lô n g là m ộ t t r o n g n h ữ n g b ộ c ó số lư ợ n g loài p h o n g phú Nhữne,

n g h iê n c ứ u v ề hệ t h ố n g p h â n loại b ậ c c a o c ủ a b ộ C á n h lô n g đ ư ợ c th ự c h iệ n bởi

R o s s ( 1 9 5 6 , 1967) v à sau đ ó tiế p tụ c đ ư ợ c b ổ s u n g và h o à n th iệ n bởi M o rs e (1 9 9 7 ) [27]

Đ ế n n ă m 2 0 1 2 ước tín h trên th ế giới c ó k h o ả n g 14.548 loài, 61 6 g iố n g và

4 9 họ c ò n tồn tại và 6 8 5 loài th u ộ c 125 g iố n g v à 12 họ đ ã h ó a th ạ c h c ủ a b ộ C á n h

lô n g [31]

Ở Đ ô n g N a m Á , b ộ C á n h lô n g đ ư ợ c n g h iê n c ứ u từ rất s ớ m bởi U lm e r (1 9 1 1 1915, 1925, 1927 1930, 1932) v à N a v á s (1 9 1 3 , 1917 1922 1930 1932)

T r o n g khi các h ư ớ n g n g h iê n c ứ u c h ủ y ế u d ự a v à o giai đ o ạ n tr ư ờ n g th à n h thì

U lm e r đ ã m ở ra h ư ớ n g n g h iê n c ứ u d ự a v à o giai đo ạn ấu trù n g v à o n h ữ n g n ă m

1955 v à 1957 127] T r o n g giai đ o ạ n này , việc n g h iê n cứ u v ề C á n h lô n g ở các n ư ớ c

C h â u Á c ũ n g bắt đ ầ u đ ư ợ c c h ú trọ n g U lm e r (1 9 0 5 - 1951, 1955 1957) M a lic k y

(1 ^ 5 5 ) , M o rse (2 0 0 9 ); B a n k s ( 1 9 3 7 ) là n g ư ừ i đ à u tiên n g h iê n cứ u khu hộ C á n h lông 1’h ilip p in Đ ặ c biệt tro n g n h ữ n g n ă m g ần đ ây, c ó h à n g loạt các c ô n g trình

n g h iê n c ử u m ớ i v ề C á n h lô n g đ ư ợ c c ô n g bố: M a lic k y (2 0 0 7 ) dã liệt k ê 327 loài và

c h ứ n g m in h sự đ a d ạ n g c u a C á n h lô n g trên đ ả o S u m a tra c a o h ơ n s o với các khu

v ự c k h á c x u n g q u a n h đại lục In d o n e s ia ; J o h a s o n v à O lá h (2 0 0 8 ) đ ã c ô n g bô 7 loài

m ới th u ộ c g io n g Tinodes ( P s y c h o m v ii d a e ) c h o kh u h ệ C á n h lô n e D ô n e N a m A v à

1 loài m ới từ H ồn g K ô n g [35].

N ă m 2 0 0 9 S h a r m a v à C h a n d r a đã c u n g c ấp m ộ t d a n h s á c h g ồ m 1046 loài

94 g iố n g 27 họ c ủ a k h u h ệ C á n h lô n g ở A n Đ ộ C á c n g h iê n c ứ u v ề C á n h lô n g

c ũ n g đ ư ợ c q u a n tâ m ở m ộ t số q u ố c g ia k h á c n h ư N h ậ t B ả n với n h ữ n e n g h iê n c ứ u

c ủ a Iw a ta (1 9 2 7 ), T a n i d a (1 9 8 6 , 1987) Ito v à O h k a w a (2 0 1 2 ) ; T r u n g Q u ố c ( M a r ty n o v , 1930, 1931; W a n g , 1963), T h á i L a n ( C h a n t a r a m o n g k o l v à M a lic k y ,

1989, 1991, 1992, 1993a, 1993b, 1995, 1997; R a d o m s u k , 1999; S a n g p r a d u b và

c ộ n g sự, 1999; M a li c k y v à c ộ n g sự, 2 0 0 1 , 2 0 0 2 ; C h a iy a p a 2 0 0 1 ) [27] T u y nliiôn d o c ò n n h iề u h ạ n c h ế v ề đ ịn h loại ấu trù n g tới g iố n g v à loài n ê n các n g h iê n

c ử u ở D ô n g N a m Á m ớ i chỉ d ừ n g lại ở giai đ o ạ n tr ư ở n g thà n h C á c k h ó a đ ịn h lo ạ i

c u a hộ C á n h lô n g ở Đ ô n g D ư ơ n g (L à o , C a m p u c h i a và V iệ t N a m ) d ự a trên n h ữ n g

n g h iê n c ứ u c ủ a tác g iả W a lla c e v à c ộ n g s ự (1 9 9 0 ) E d in g to n và Hildrevv ( 1 9 9 5 ) và

W ig g in s ( 1 9 9 6 ) Ị27]

O la s h v à J o h a n s o n (2 0 1 0 ) đ ã c ô n g b ố 19 loài m ớ i th u ộ c h ọ D ip s e u đ o p s id a e

c h o k h o a h ọc từ các m ẫ u v ậ t th u đ ư ợ c tại Á n Đ ộ M a la y s ia , L à o v à V iệ t N a m T ại

N h ậ t B ả n tác giả Ito v à O h a k a w a ( 2 0 1 2 ) đ ã ghi n h ậ n sự x u ấ t hiện lần đ ầu c ủ a hai loài C á n h lông th u ộ c g iố n g Ugandatrichia (H y d r o p tilid a e ) k è m th e o n h ữ n g m iê u

tả chi tiết c h o giai đ o ạ n ấu trù n g , n h ộ n g v à tr ư ở n g th à n h c ủ a các loài thuộc g iố n g náy tại d ây [30],

B ê n c ạ n h n h ữ n g n g h iê n c ứ u v ề p h â n loại học n h ữ n g n g h iê n cứ u v ề sinh

thái và đặc đ iế m sinh h ọc c ủ a b ộ C á n h lô n g c ũ n g đ ư ợ c đ ặc biệ t c h ú ý tiêu b iể u là các c ô n g trình c ủ a H aris, M a c k a y v à W ig g in s v à o n h ữ n g n ă m 70 c ủ a the kỉ trư ớ c

M ộ t số c ô n g trình k h á đ ồ sộ liên q u a n đ è n giai đ o ạ n âu tr ù n e c ô n tr ù n e của

W i g s i n s (1 9 6 9 1978 1985, 1986) tro n g đ ó có ấu trù n g C á n h lô n g (1977 1982

W 84) N ă m 2 0 0 9 M o rs e đã c ô n g b ố m ộ t d a n h s ách đ ầy đủ các loài c ũ n g n h ư p h ân

bố đ ịa lý sinh vật c ủ a hộ C á n h lô n g trên to à n th ế eiới v à tiế p tục đ ư ợ c c ập n h ật m<

t ớ i hiện n a \ 127].

Nghiên cứu vè bộ Cánh cứng (Coleoptera)

B ộ C á n h c ứ n g ( C o l e o p t e r a ) là b ộ c ó số lư ợ n g loài lớn n h ấ t tro n g giới Đ ó n vật H iệ n nay số loài th u ộ c b ộ c ô n tr ù n g n ày v à o k h o ả n g 2 7 7 0 0 0 - 3 5 0 0 0 0 bà

và k h o ả n g 18.000 loài t r o n g số đ ó th u ộ c n h ó m c ô n tr ù n g n ư ớ c [32] H iệ n n a y , íái

cô ng trình nghiên cứu về hộ C á n h c ứ n e tập tru ng vào phân loại học sinh thái h)C tiên h ó a như : các n g h iê n c ứ u c ủ a F e n g (1 9 3 2 1933) G sc h v v en d tn er (1932)

F e r n a n d o ( 1 9 6 2 1969), N e r tr a n d ( 1 9 7 3 ) , J a c h (1 9 8 4 ) H e in r ic h & B a lk e (1957)

G e n tu li (1 9 9 5 ), J a c h & Ji ( 1 9 9 5 , 1998, 2 0 0 3 ) đ ã c u n g c ấ p k h á đ ầ y đu n h ữ n g tầi liệu v ề p h â n loại h ọ c c ủ a b ộ C á n h cứng, ở c h â u Á [52]

W u và c ộ n g sự đ ã x á c đ ịn h ở T r u n a Ọ u ố c c ó 601 loài, S ato ( 1 9 8 8 ) đ ã đnl loại đ ư ợ c 311 loài ở N h ậ t B ản B r itto n ( 1 9 7 0 ) x ác đ ịn h ở ú c c ó k h o ả n g 5 1 0 loàiv;

W h ite (1 9 8 4 ) đ ã p h â n loại d ư ợ c 1.143 loài ở k h u v ự c B ắ c M ỹ th u ộ c bộ C á n h círiị [50]

N h ữ n g n g h iê n c ứ u m ớ i đ â y c ó th ể k ể đ ế n n h ư C i a m p o r J r và c ộ n g sự (20 2

đ ã c u n g c ấ p n h ữ n g t h ô n g tin v ề c á c loài th u ộ c g iố n g Dryopomorphus ( E l m i d a e (

k h u v ự c M a la y s ia S h o rt v à J ia ( 2 0 1 2 ) đ ã b ổ s u n g 2 loài m ớ i c ủ a g iố n g Oocyclu, 1;

Oocyclus fikaceki v à o dinghu c h o k h u h ệ C á n h c ứ n g C h â u Á từ các m ẫ u v ậ t hi

Nghiên cửu về bộ Hai cánh (Diptera)

B ộ H ai c á n h là m ộ t t r o n g n h ữ n g b ộ c ô n trù n g c ó s ố lư ợ n g loài n h iề u nia

t r o n g giới Đ ộ n g vật với k h o ả n g 1 2 0 0 0 0 loài s ố n g ở n ư ớ c đ ư ợ c biết trên th ế g ớ i

c h ú n g ph ân bố r ô n g rãi ở h ầ u h ế t c á c d ạ n g th ủ y v ự c Đ â y là m ộ t tro n g nhữngb<

c ô n trù n g n ư ớ c thu hút s ự q u a n t â m đ ặ c b iệ t c ủ a các n h à k h o a h ọc do m ôi liênhi chặt c h ẽ c u a c h ú n g với c o n n g ư ờ i

D ã có rất n h iê u các c ô n g trình n g h iê n c ứ u v ề hộ ỉ lai c á n h đ ư ợ c c ô n g hố trên toàn thê giớ i, tr o n g dó tiêu biêu là c á c c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u c ủ a A l e x a n d e r ( 19 3 1) M a y e r (1 9 3 4 ) Z w ic h & I ỉortle (1 9 8 9 ) D ối với k h u v ự c c h â u Ả D e l t ì n a d o

<fc 1 lardy (1 9 7 3 1975 1977) dã tổ n g h ợ p m ộ t d a n h lục k h á đ ầ y d u v ề th à n h p h ầ n loài c ủ a b ộ H ai c á n h ở m iề n À n ỉ) ộ - M ã L ai K h ỏ a đ ịn h loại tới h ọ v à g i o n g hiện

n ay ch ủ y ể u th ự c h iệ n th e o k h ó a địn h loại đ ư ợ c x â y d ự n g bởi H a rr is (1 9 9 0 ) D o

n h iê u loài th u ộ c bộ n à y là vật c h ủ truns g ia n t r u y ề n b ệ n h c h o n g ư ờ i v à g ia s ú c n ên

n h ữ n g đặc đ iể m vê s in h thái h ọ c c ù a b ộ n à y d ã d ư ợ c q u a n tâ m n g h iê n c ứ u từ s ớ m (50)

T r o n g n h ừ n s n ă m g ân đây x u ấ t h iệ n n h iề u c ô n g trìn h n g h iê n c ử u liên q u a n tiến việc s ử d ụ n g ấu t r ù n g bộ H ai cá n h d ặ c b iệ t là h ọ C h i r o n o m i d a e n h ư là s in h v ậ t chi thị ch ất lư ợ n g m ô i t r ư ờ n s n ư ớ c [52]

Nghiên cứu về bộ Cánh rộng (M egalopteraị

Nghiên cứu về bộ Cánh vảy (Lepidoptera)

B ộ cá n h v ảy là m ộ t t r o n e n h ữ n g b ộ c ô n tr ù n g c ó số loài lớn n h ấ t trê n th ế giớ i, tuy n h iê n chỉ có m ộ t số loài th u ộ c h ọ P v ra lid a e P y r a u s tid a e v à C r a m b i d a e

s ố n g ơ n ư ớ c G iai đ o ạ n t r ư ơ n e th à n h c ủ a b ộ n à y đ ã đ ư ợ c n g h iê n c ứ u từ lâu v à rất

n h iê u c ô n e trinh đã đ ư ợ c c ô n g b ố c ù n g với c á c k h ó a p h â n loại đ ế n loài N h ư n g ở giai đ o ạn âu trù n g , ch ỉ c ó m ộ t s ô c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u tiê u b iê u là c ủ a M e r r it và

C u m m i n s (1 9 8 4 ) M o rs e Y a n g v à I ian ( 1 9 9 4 ) đã d ư a ra k h ó a địn h loại dên g iô n g

t ủ a âu trù n g b ộ C á n h v ảy [52]

Ó c h â u A các n g h iê n c ứ u về L e p id o p te ra c h ủ y ếu là về p h â n loại học tro n g

dó có các n g h iê n c ứ u c ủ a R o se v à P ạịni (1 9 8 7 ) I ỉa b e c k v à S olis ( 1 9 9 4 ) v à M u n ro e (1 9 9 5 ) T r o n g các n g h iê n c ứ u này các tác g iả c ũ n g dã th à n h lập k h ó a địn h loại cụ

th e tới loài [50J

1.2 T ìn h h ìn h n g h iê n cứ u côn t r ù n g n ư ớ c ỏ V iệt N a m

V ấ n đ ề n g h iê n cứ u c ô n trù n g n ư ớ c ở V iệ t N a m đã đ ư ợ c m ộ t số tác gia đê

c ậ p d ên c á c c ô n g trìn h n g h iê n c ứ u c h ủ y ế u tập tr u n e v à o v à o lĩnh v ự c ph ân loại

h ọ c đôi v ớ i các bộ c ô n tr ù n a n ư ớ c p h ổ h iế n , hên cạ n h đó c ò n c ó các n g h iê n c ứ u về

s ử d ụ n g c ô n trù n g n ư ớ c làm sinh v ậ t chỉ thị ch ất lư ợ n g m ô i tr ư ờ n g n ư ớ c D ướ i đây

là m ộ t số k ế t q u ả n g h iê n cứ u ch ín h v ề c ô n trù n g n ư ớ c ở V iệ t N a m c h o đến giai

đ o ạ n h iệ n n ay

Nghiên cứu về bộ Phù du (Ephemeroptera)

N h ữ n g n g h iê n c ứ u đ ầ u tiên về P hù du ở V iệ t N a m d ư ợ c th ự c h iệ n v à o đầu

th ê kỉ X X v ớ i c á c n h à k h o a h ọc n ư ớ c n g o à i M ở đ ầ u là n g h iê n c ứ u của n hà côn

tr ù n g h ọc L e s ta g e (1 9 2 1 , 1924), ô n g đ ã m ò tả m ộ t loài m ớ i c ủ a b ộ Phù du c h o

k h o a h ọc, d ự a v à o m ẫ u vật đ ư ợ c lưu g iữ ở b ả o tà n g Pari ( m ẫ u vật thu đ ư ợ c ở m iề n

B ắ c V iệt N a m ) T i ế p đó, N a v a s (1 9 2 2 , 1925) đ ã c ô n g b ố hai loài Ephemera longiventris và Ephemera innotata, c ũ n g d ự a trên các m ẫ u vật th u đ ư ợ c ở m iề n

B ắ c V iệ t N a m [ 5 6 Ị

D ặ n g N a ọ c T h a n h (1 9 8 0 ), x ác đ ịn h k h u hệ Phù du ở B ắc V iệt N a m b a o

g ồ m 54 loài, 29 g i ố n g th u ộ c 13 họ k h ác n h a u T u y nhiê n tr o n g số n à y chỉ có 13 loài là đ ư ợ c đ ịnh tên đ ầ y đủ số c ò n lại chỉ ở m ứ c đ ộ s iố n g T r o n g n g h iê n cứ u này

đ ã m ô tả hai loài ch o khoa học đó là Thalerosphyrus vietnamensis D ang và

k h o á đ ịn h loại tới họ âu tr ù n e P h ù du Kct q u ả c ủ a c ô n g trình n ày là c ơ sơ k h o a học c h o các n g h iê n cứ u p h ân loại vê Phù du c ũ n g n h ư việc sử d ụ n g dôi tư ợ n g n ày

là sin h \ ật c h ỉ thị c h o các thuv v ự c n ư ớ c n gọt ở V iệt N am Ị 5],

N g u y ễ n V ăn V ịn h (2 0 0 3 ), đã x ác đ ịn h đ ư ợ c 102 loài th u ộ c 50 g iố n g và 14

họ P h ù d u ở V iệ t N am T r o n g dó có 23 loài đ ã đ ư ợ c biết đ ế n tro n g c á c n g h iê n c ứ u trư ớ c 3 0 loài lần đ ầ u tiên đ ư ợ c ghi n h ậ n ở V iệ t N a m , 37 loài m ớ i c h o k h o a h ọc v à

12 loài d ự đ o á n là loài m ớ i c h o V iệt N a m T r o n g n g h iê n c ứ u n ày, tác g iả dã x â y

d ự n g k h ó a địn h loại v à m ô ta đ ặ c đ iể m h ìn h d ạ n g n g o à i c ủ a các loài th u ộ c bộ P h ù

du ở V iệ t N a m n g h iê n cứ u n à y là c ơ s ở đ ể p h ụ c vụ c h o các h ư ớ n g n g h iê n c ứ u tiếp t h e o về b ộ P hù du ở n ư ớ c ta [56],

N h ữ n g n g h iê n c ứ u g ần đ ây v ề bộ P h ù du c h ủ y ế u tậ p tru n g n g h iê n c ứ u đa

d ạ n g t h à n h p h â n loài c ủ a bộ n ày ở các V ư ờ n Q u ố c g ia ( V Q G ) C ụ th ể N g u y ễ n V ă n

V ịn h ( 2 0 0 4 ) , khi n g h iê n c ứ u v ề P h ù du ở V Q G r a m Đ ả o đã x ác đ ịn h đ ư ợ c 32 loài

th u ộ c 2 4 g iố n g v à 8 họ T r o n g đó, có 10 loài lần đ ầu tiên ghi n h ậ n c h o k h u hệ

đ ộ n g v ậ t V iệ t N a m c ũ n g n h ư V Q G T a m Đ ả o , V ĩn h P h ú c [9];

N g u y ễ n V ă n V ịn h (2 0 0 5 ) tro n g d ẫ n liệu b ư ớ c đ ầ u v ề P h ù du ở V Q G B a

V ì, H à T ây đ ã xác định đ ư ợ c 27 loài th u ộ c 22 g iổ n g v à 9 họ, tro n g đỏ có m ộ t loài

m ớ i c h o k h o a h ọ c là Polyplocia orientalis [10]; C ũ n g tro n g th ờ i g ia n n ày, khi đ iề u tra t h à n h p h ầ n loài P h ù du ở m ộ t số suối tại S ap a, L à o C ai, tác g iả c ũ n g đã x ác

đ ịn h d ư ợ c 53 loài th u ộ c 31 g iố n g v à 11 họ K ết q u ả đã c ô n g b ố đ ư ợ c 4 loài m ớ i

c h o k h o a h ọ c d ự a v à o c á c m ầ u c h u ẩ n thu đ ư ợ c tại Sapa, đ ó là: Isca fasica N g u y e n

a nd B a e , 2 0 0 3 ; Rhoenanthus sapa N g u y e n a n d B ae, 2 0 0 4 ; Afronurus meo, N g u y e n

a n d B a e , 2 0 0 3 ; Iron longintibius, N g u y e n a n d B ae, 2004 Đ ồ n g thờ i, xác đ ịn h

đ ư ợ c 10 loài lần đ ầu tiên ghi n h ậ n c h o k h u hệ đ ộ n g vật c ủ a V iệ t N a m [11],

N g u y ễ n V ăn V ịn h và c ộ n g s ự (2 0 0 7 ), tro n g k ết q u ả h ư ớ c đ ầ u đ iề u tra th à n h

p h ầ n loài P h ù du tại V Q G Bi D o u p - N úi Bà tỉn h L â m Đ ồ n g , đ ã x á c định đ ư ợ c 48 loài th u ộ c 3 0 g io n g v à 7 họ [54],

N g u y ễ n V ăn V ịn h v à N g u y ễ n T hị M in h H u ệ (2 0 0 8 ), tro n g nghiên c ứ u v ề

th a n h p h â n loài c ủ a bộ Phù du ( E p h e m e r o p te r a ) ở V Q G B ạ c h M ã, T h ừ a T h iê n

H u ê đã xác dịnh đ ư ợ c 56 loài th u ộ c 33 g iố n g và 11 họ đ ồ n g thời c á c tác g iả c ũ n g

n h ậ n x é : vè sự phân hò c ủ a hộ P hù du th e o đ ộ c ao tại k h u v ự c n a h iê n c ứ u ị 12],

S o với n h iê u hộ côn trù n g n ư ớ c k h ác, bộ Phù du ở V iệt N a m dã đ ư ợ c

n ẹ tiê n c ứ u m ột các h c ỏ hộ t h ô n g với n h iê u c ô n g trình n g h iê n cứ u c ủ a các tác giả

tro m v à n g o à i n ư ớ c, đ ỏ n g thời đ â y c ũ n g là bộ có k h ó a đ ịn h loại c ủ a ấu trù n g

t reng đối h o à n thiện

Nghiên cứu về bộ Chuồn chuồn (Odonata)

N h ìn c h u n g n h ữ n g n g h iê n c ứ u về k h u hệ C h u ồ n c h u ồ n ở V iệt N a m còn tản

mạn v à c h ư a th à n h hệ th ố n g , các n g h iê n c ứ u ch ủ y ế u tập tru n g v à o giai đ o ạn

tr ư r n a th à n h c ủ a C h u ồ n ch u ồ n B ộ C h u ồ n c h u ồ n ở V iệt N a m đ ư ợ c n g h iê n cứu lần

đai tiên v ào n h ữ n e n ă m đ ầ u thập n iê n 90 c ủ a th ế kỷ X X d ư ớ i thời P h á p th u ộ c bởi

mệt sô n h à n g h iê n c ứ u n g ư ờ i P h áp : M artin tro n g b á o c á o đ ư ợ c c ô n g b ố n ă m 1902

kh đ iề u tra k h u hệ đ ộ n g v ậ t Đ ô n g D ư ơ n g T r o n g b á o c á o n à y , ô n g c ô n g bố 139

loài th u ộ c 3 họ: L ib e llu lid a e , A e s h n id a e v à A g rio n id a e T r o n g 139 loài M artin đã

mc tả 9 loài m ớ i v à m ộ t g iố n g m ớ i là Merogomphus [ 1 ]

A s a h in a ( 1 9 9 6 ) đ ã c ô n g b ố 84 loài th u ộ c 12 h ọ C h u ồ n c h u ồ n ở m iề n N a m

Viet N a m T r o n g tài liệu này, tác g iả đ ã c ô n g bố m ộ t loài m ới: Chlogomphus vie namensis A s a h in a , th u ộ c họ C o r d u le g a s t e r id a e [4j

K a ru b e ( 1 9 9 9 ) đ ã c ô n g b ố m ộ t loài m ới trên tạ p chí Odonatologica là

Plcnaeschna cucphuongensis th u ộ c h ọ A e s h id a e M ầ u v ật c ủ a loài n ày đ ư ợ c thu thập ở V Q G C ú c P h ư ơ n g , tỉnh N in h B ìn h [4],

D ồ M ạ n h C ư ơ n g (2 0 0 3 ) t r o n e c ô n g trình n g h iê n c ứ u về k h u h ệ c h u ồ n chuồn ở K h u b ả o tồn th iê n n h iê n M ã Đ à và V Q G C á t T iên đã x á c đ ịnh đ ư ợ c 55

lo a C h u ồ n c h u ồ n th u ộ c 1 1 họ đ ồ n g th ờ i tác g iả c ũ n g đã x ây d ự n g đ ư ợ c k h ó a định

lo ạ tới h ọ c ủ a C h u ô n c h u ô n tại kh u v ự c n g h iê n cứ u N goài ra tr o n g c ô n g trình

c h ư a c ó IÌ1Ò ta chi tiết từ n g họ loài 111 N ă m 2 0 0 5 tác g iả d ã có m ộ t c ô n g trình

ph ân loại c ủ a loài Dvidius monastyrskii. h ọ G o m p h id a e hộ phụ A n is o p te ra Đ ây là

m ộ t loài C h u ồ n c h u ồ n m ới đ ư ợ c g hi n h ậ n ở m iền B ắc V iệt N a m Ị4 1

Đ ặ n g Q u ố c Q u â n ( 2 0 0 8 ) tro n g n g h iê n c ứ u về đa d ạ n g k h u hệ C h u ồ n c h u ồ n tại VỌCi T r à m C h im , tỉnh Đ ồ n g T h á p dã x á c địn h đ ư ợ c 12 loài (th iếu trù n g ) và 25 loai ( tr ư ở n g th à n h ) c h u ồ n c h u ồ n , tác giả c ũ n g đ ư a ra k h ó a đ ịn h loại riên g c h o cả

th iê u trù n g v à cả C h u ô n c h u ô n tr ư ở n ụ th à n h đ ồ n g thời e u n s c ấp n h ừ n e m iê u tả

tư ơ n g đối chi tiết v ề hìn h thái n g o à i c ủ a c h ú n g [4]

N g u v ễ n T hị M inh H u ệ (2 0 0 9 ) tro n g n g h iê n c ứ u khu hệ côn trù n g n ư ớ c V Q G

B ạ c h M ã tinh T h ừ a T h iê n H u ế xác định đ ư ợ c 15 loài th u ộ c 11 họ C ũ n g tro n g n ăm

dó N g u y ễ n V ăn H iế u v à c ộ n g sự khi n g h iê n cứ u đa d ạ n g côn trù n e n ư ớ c tại V Ọ G

T a m Đ ả o đ ã xác định đ ư ợ c 32 loài th u ộ c 12 h ọ tại kh u v ự c n ày [2, 3]

B ê n c ạ n h các c ô n g trình n g h iê n c ứ u v ề p h â n loại h ọ c n e h i ê n c ứ u v ề ứ n e

d ụ n g c ủ a b ộ C h u ồ n c h u ồ n đã đ ư ợ c đề c ậ p đ ế n tr o n g n g h iê n cứ u c ủ a Đ ặ n g N g ọ c

T h a n h v à n h ó m n g h iê n c ứ u (2 0 0 2 ), n g h iê n c ứ u đã đ ư a ra n h ữ n g d ừ liệu về ấu

tr ù n g C h u ồ n c h u ồ n d ù n g để d á n h giá c h ấ t lư ợ n g m ô i tr ư ờ n g n ư ớ c

Nghiên cứu về bộ Cánh úp (Plecoptera)

Ở V iệ t N a m n h ữ n g n g h iê n c ứ u v ề b ộ C á n h úp đ ã đ ư ợ c q u a n tâ m n g h iê n

c ứ u từ k h á sớ m M ộ t vài loài đ ã đ ư ợ c m ô tả hởi K a w a i (1 9 6 8 , 1969), Z w ic k (1 9 8 8 ), S ta rk v à c ộ n g s ự (1 9 9 9 )], tất cả các m ẫ u v ật đ ề u ở giai đ o ạ n tr ư ở n g th à n h [17]

N g u y ễ n V ăn V ịnh ( 2 0 0 1 ) v à c ộ n g s ự khi n g h iê n c ứ u về n h ó m côn trù n g

n ư ớ c ơ V Q G T a m Đ ả o đ ã tiến h à n h đ ịn h loại các loài th u ộ c bộ C á n h úp K e t q u ả

c h o th ấ y số loài C á n h úp ở V Q G T a m Đ ả o là 12 loài th u ộ c 3 họ [55]

C a o T h ị K im T h u (2 0 0 2 ) đ ã c ô n g b ố d ầ n liệu m ô tả 50 loài th u ộ c 22 g iố n g ,

4 họ ở V iệ t N a m d ự a trên n h ữ n g dặc đ iể m c ủ a cả hai giai đ o ạ n tr ư ở n g thà n h và ấu trù n g T á c g iả đã x â y d ự n g k h ó a dịn h loại c h o cả cỏn trù n g tr ư ở n a th à n h v à th iếu

tr ù n g C á n h úp ở V iệt N a m đ ô n g thời c u n g c ấ p n h ữ n g m iê u tả chi tiết v ề hìn h thái

c ủ a thiêu tr ù n g bộ C á n h úpl 17 Ị

C a o Thị K im T h u ( 2 0 0 7 ) c ò n e b ố hai loài m ới th u ộ c họ C á n h úp lớn ( P e r lid a e ) c h o khu hệ C á n h úp V iệ t N a m là Agnetina den C a o & B ae 2 0 0 7 v à

( 'hinoperlo rhododendromu C a o & B ae 2 0 0 7 11 9 Ị Đ ên 2 0 0 9 tác c iả tro n g n e h iê n

c ứ u th à n h p h â n loài h ọ P erlid ae th u ộ c h ộ C á n h úp ở khu v ự c m iê n T ru n g V iệt

N a m d ã x á c đ ịn h d ư ợ c 22 loài th u ộ c 10 g iố n g , t r o n g đ ó có 4 loài m ớ i là Neoperỉa

ta m d a o , T ỵ lo p e r la tr u i, A c r o n e u r ia b a c h m a C h in o p e r la r h o d o d e n d r o n a và 4 loài lần đ ầ u ghi n h ậ n c h o k h u hệ V iệt N a m C ũ n g tro n g n ă m n ày đã m ô ta th ê m hai loài

n ữ a th u ộ c g i ố n g Acroneuria (P e riid a e ) và 1 loài th u ộ c g iố n g Phanoperla [7],

S tark v à S iv ec (2 0 1 0 ) đã c ô n g b ố m ộ t số loài m ớ i c h o k h u h ệ C á n h úp V iệt

N u m với 7 loài đ ư ợ c m ô tả từ VQCi C á t T iê n và V Q G Y o k Đ o n 8 loài đ ư ợ c m ô tả

ở h ệ t h ô n g suôi ở Sa pa tinh L ào C ai C ũ n g n h ó m tác g iả n ày đ ã p h á t hiện 2 m ầ u vật th u ộ c g i ố n g Neoperla có k íc h th ư ớ c k h á c th ư ờ n g so với n h ữ n g loài đã th u

d ư ợ c tr ư ớ c đ ó tại C a o B ằ n g v à o n ă m 2011 [71, 72, 74],

T ừ c á c m ẫ u v ật th u th ậ p đ ư ợ c và th a m k h ả o c á c tài liệu đã c ô n g bố, C a o T h ị

K im T h u ( 2 0 1 1 ) dã tổ n g h ợ p đ ư ợ c d a n h lục g ồ m 70 loài C á n h úp lớn th u ộ c 13

g io n g ở V iệ t N a m D o đó hiện n a y đ ã c ó 48 loài m ới c h o k h o a h ọc đ ư ợ c m ô tả từ

m ẫ u v ậ t và c ó 55 loài m ớ i chỉ thấy ở V iệt N a m m à c h ư a ghi n h ậ n ở m ộ t nơi n à o trê n th ế giới [8],

G ần đ â y nhất S tark, S iv ec v à S h im i z u ( 2 0 1 2 ) đã ghi n h ậ n 3 loài m ới là

Rhopalopsole azun ( G ia Lai), R minima ( N g h ệ A n ) và R sapa ( L à o C ai), đ ồ n g

th ờ i c ũ n g c u n g c ấp m ộ t k h ó a p h â n loại tới loài c ủ a g iố n g n à y tại V iệ t N a m [77],

T u y n h iê n , c á c n g h iê n cứ u m ới đ â y chi d ừ n g lại ở giai đ o ạ n tr ư ở n g th à n h c ù a hộ

C á n h úp

Nghiên cứu về bộ cánh nửa (Hemiptera)

N h ữ n g n g h iê n c ứ u v ề bộ C á n h n ử a ở V iệt N a m đ ư ợ c biết đ ế n đầu tiên là

v à o k h o ả n g đ â u th ế kỷ 20 v à c h ủ y ể u đ ư ợ c tiến h à n h bởi các n h à k h o a học n ư ớ c

n g o à i n h ư L a n s b u r y (1 9 7 2 1973) N ie s e r (2 0 0 2 , 2 0 0 4 ) P o lh e m u s và P o lh e m u s (1 9 9 5 , 1 9 9 8 ) N h ừ rm loài th u ộ c h ọ G e r r id a e đ ầu tiên đ ư ợ c m iê u tả từ V iệt N a m

là Ptilomera hylactor B re d d in 1903 Hai th ậ p kỷ sau C h in a ( 1 9 2 5 ) m ô tả loài

( ìigantumetra gigas. là loài c ó kích th ư ớ c lứn n h ất th u ộ c h ọ G e r r id a e v à là đặc h ữ u

c ù a V iệ t N a m và đ ả o H ải N am N ă m 1996 Z e tte l v à C h e n đã có n h ữ n g d ẫn liệu về

h ọ ( ì e r r i d a e ở V iệt N a m s h i n h ận tô n g c ộ n g k h o ả n g 40 loài N ă m 1997 H e c h e r

17

c ô n g hô 2 loài m ới: Pseudovelia intoma và p pusilla. hiện chỉ tìm th â y ở Việt

N am [81 Ị.

I ran (2 0 0 8 ) đ ã d ư a ra k h ó a địn h loại đ ến loài cua họ G e rrid a e , íihi n h ận

64 loài th u ộ c 26 g iô n g [81] Sau đ ó v à o n ă m 2 0 1 0 tác gia đã hò s u n g th ê m 3 loài

c h o V iệt N a m : Hvdrometra olbolineota S co tt 1874: H jaczewskii L u n d b la d 1933

và H ripicola A n d e r s e n 1992, đ ồ n g thời c ũ n g c ậ p n h ậ t d ẫn liệu m ớ i v ề p h à n bố cửa 9 loài Hvdrometra ở V iệt N a m [80] N h ữ n g n g h iê n cứ u n à y dã bô s u n g d an h sách th à n h p h â n loài, m ô tả các loài m ới c ũ n g n h ư x ây d ự n g các k h ó a đ ịn h loại

d en loài c ủ a các g iố n g , g ó p p h ần làm c ơ s ở c h o n h ữ n g n e h iê n c ứ u tiếp th e o v ề bộ

C á n h n ư a ơ n ư ớ c củ a V iệ t N a m N ă m 2 0 1 1 tác g iả đã c u n g c ấ p d a n h s á c h loài

C á n h nưa th u ộ c k h u v ự c đô thị H à N ộ i b a o g ồ m 23 loài, 12 g iố n g 9 họ [82], Đ ây

là n g h iê n c ứ u đ ầ u tiên c h o kh u hệ C á n h n ử a tại H à N ội

M ới đ â y nhất, T ra n và P o lh e m u s ( 2 0 1 2 ) đã b ổ s u n g m ộ t loài Gerris m ớ i từ

m iê n N a m V iệt N a m d ồ n g thời ghi n h ậ n s ự x u ấ t h iệ n lần đ ầu tiên c ủ a hai loài G latiabdominis v à G gracilỉcornis từ k h u v ự c p h ía tâ y bẳc c ủ a đất n ư ớ c T r o n g dó

c ũ n g dư a ra m ộ t k h ó a p h â n loại chi tiết c h o 4 loài Gerris c ó m ặ t ở V iệ t N a m h iệ n nay 18 4 ị C h o tới nay, th à n h p h ần loài C ô n tr ù n g n ư ớ c bộ C á n h n ử a ở V iệt N a m có

k h o ả n g trên 170 loài, 18 h ọ [80, 81, 83 841

Nghiên cứu về bộ Cánh lông (Trichoptera)

(3 V iệt N a m b ộ C á n h lô n g c ũ n g đ ư ợ c n g h iê n c ứ u từ rất s ớ m N h ữ n g tài liệu

v ề C á n h lông đã đ ư ợ c x u ấ t b ản bởi các n h à p h â n loại h ọc đ ến từ các n ư ớ c c h â u  u như : Đ ứ c (U lm e r, 1907), 'I'ây B an N h a ( N a v á s , 1913) N h ữ n g n g h iê n c ứ u đ ầ u tiên

c ủ a U lm e r v ề 2 loài Hydromanicus buenningi v à Paraphlegoptervx tonkinensis dã dặt n ền m ó n e c h o việc n g h iê n c ứ u v ề C á n h lô n g ở V iệt N a m N a v á s ( 1 9 1 3 , 1917

I I v d r o p s y e h o id a e P h io lo p o ta m o id a e , Í e p lo c e ro id a e S c ric o s to m a to id a e

I ii n n e p h il o iđ a e ( il o s s o s o m a t o id a c I Iy d r o p tiloidae v à R h y a c o p p h i lo i d a e tư các

m ầ u v ật thu đ ư ợ c ư m ộ t số v ù n g c ủ a Việt N am M a lic k y và M e y (2 0 0 1 ) m ô tả 2 loài m ới th u ộ c g iố n g Ceratopsyche ở m iề n B ắc V iệ t N am S c h e í t e r và J o h a n s o n (2(H) 1) m ô tả 3 loài th u ộ c g iố n g Helicopsyche [27] N g u v ễ n V ăn V ịn h và c ộ n g sự( 2 0 0 1 ) d ịn h loại d ư ợ c 23 loài th u ộ c 16 họ c ủ a bộ C á n h lô n g ở V Q G T a m Đ ả o khi

n g h iê n c ứ u v ề n h ó m c ô n trù n g n ư ớ c tại kh u v ự c n ày [55]

i loãng Đức H u y (2005) trorm n g h iê n c ứ u về k h u hệ C á n h lô n g ở V iệ t N a m

đã x ác đ ịn h đ ư ợ c 198 loài (14 loài m ớ i c h o V iệt N a m và 25 loài m ới đ ư ợ c ghi

n h ậ n ) th u ộ c 58 g iố n g v à 24 họ T r o n g n g h iê n c ứ u này tác g iả đã đ ư a ra n h ữ n g m ô

ta chi tiết đ ế n h ình thái c ủ a ấu trùne, C á n h lô n g ở V iệ t N a m [ 2 7 Ị

H o à n g Đ ứ c H u y và B ae Ja e Y e o n ( 2 0 0 6 ) đ ã th ự c h iệ n n e h i ê n c ứ u so sán h

m ứ c đ ộ đ a d ạ n g cô n trù n g n ư ớ c g iữ a suối Đ ắ k Pri ở m iề n N a m V iệ t N a m với suối

ở m iề n T rung c ủ a H àn Q u ố c , k ế t q u ả c h o th ấ y b ộ C á n h lô n g ở n ư ớ c ta đa d ạ n g

h ơ n n h iề u v ề số lư ợ n g loài v à họ [ 2 8 J

Ớ n ư ớ c ta, các c ô n g trình n g h iê n c ứ u v ề bộ C á n h c ứ n g (C o le o p te ra ), Hai

c á n h (D ip te ra ) b ộ C á n h v ả y (L e p id o p te ra ) v à b ộ C á n h r ộ n g ( M e e a l o p te r a ) còn tản

m ạ n C á c n g h iê n cử u thườna k h ô n g tập t r u n g v à o m ột bộ cụ th ể m à th ư ờ n g di

c ù n g với c á c c ô n g trình n g h iê n c ứ u về k h u hệ côn trù n g n ư ớ c nói c h u n g như:

N g u y ễ n V ăn V ịnh ( 2 0 0 1 ) ng h iê n c ứ u ở V Q G T a m Đ ao; C a o T hị K im T h u

N g u y ễ n V ăn V ịn h và Y e o n Jae Bac (2 0 0 8 ) n g h iê n c ứ u ơ V Q G B ạ c h M ã N g u y ễ n Xuân Q u ý n h và c ộ n g sự (2 0 0 1 ) khi đ ịnh loại các n h ó m đ ộ n g vật k h ô n g xưcmg s')ng n ư ớ c ng ọ t t h ư ờ n g g ặp ở V iệt N a m ị 2 3 1.

1.3 Đ iề u kiện t ự n h iê n và đa d ạ n g sin h h ọ c V Q G Ba Vì

1.3.1 D iề u kiện t ự n h iê n củ a V Ọ G Ba Vì

Vị tri địa lý

Vị trí: V Ọ G B a Vì n ằ m trên đ ịa b à n 16 xã th u ộ c 5 h u y ệ n là B a Vì T h ạ c h Thất, Q u ố c O ai th u ộ c T h à n h p h ố H à N ộ i v à h u y ệ n L ư ơ n g Sơn, K ỳ S ơ n th u ộ c tỉnh

H ò a B ình, các h T h ủ d ô 50 k m v ề p h ía tâ y th e o trụ c đ ư ờ n g L á n g - H ò a Lạc, q u a Thị

xã Sơn T â y ỉ l ệ t h ố n g g ia o th ô n g đi lại th u ậ n tiện

T ọ a độ đ ịa lý: T ừ 20° 55' - 21°07' v ĩ đ ộ B ắc

T ừ 105° 18' - 105°30' K in h độ Đ ô ng

T ổ n g d iệ n tích tự nhiê n: 10.782,7 ha

R a n h giới V ư ờ n Q u ố c g ia tiếp g iá p với v ù n g đ ệ m c ủ a 16 xã:

+ P hía B ắ c e iá p v ù n g đ ệ m th u ộ c các x ã B a T rạ i, Ba V ì, T ả n L ĩnh thu ộ c

h u y ệ n B a Vì, T h à n h p h ố H à N ội (tỉn h H à T â y cũ)

+ P h ía N a m g iá p v ù n g đ ệ m th u ộ c các x ã Y ê n Q u a n g , Y ê n X u â n , T iế n

X uân, th u ộ c h u y ệ n Lưcm g S ơ n , tỉnh H o à Bình

+ P h ía Đ ô n g g iá p v ù n g đ ệ m th u ộ c c á c x ã T ả n L ĩnh, V â n H o à, Y ên Bài,

th u ộ c h u y ệ n B a V ì; x ã Y ên Eìình, (h u y ệ n [.ư ơ n g S ơ n ), x ã T iến X u â n , h u y ệ n T h ạ c h

T hất, 1 ỉ à N ội

+ P h ía T â y g iá p v ù n g đ ệ m th u ộ c c á c x ã P húc T iế n , P hú M in h , Y ê n Q u a n g ,

D ân Hoà, th u ộ c h u y ệ n K ỳ S ơn; x ã K h á n h T h ư ợ n g , M in h Q u a n g , Ba Vì, h u y ệ n Ba

Vì H à N ộ i

Địa hình

B a vì là m ộ t v ù n g núi tru n g bình, núi th ấ p và đồi núi tru n g du tiếp g iá p với

v ù n g b án sơ n địa V ù n g núi g ồ m các d ãy núi liên tiếp, nổi lên rõ n ét là các đ ỉnh như: Đ ỉn h V u a c a o 1296m , Đ ỉn h T ả n V iê n c a o 1227m , Đ ỉn h N g ọ c H o a c ao

113 lm , D inh V iê n N a m c ao 1012m Đ ịa h ìn h bị ch ia cắt bởi n h ữ n g k h e v à th u n g lùng s ô n g suối hẹp

H ư ớ n g cua cả hai khôi núi th e o lurớnu T â y B ã c D ô n g N a m , d ộ cao cua hai khôi núi g iả m d ần ra xa x u n g q u a n h tạ o n ên m ộ t số bậc địa hình đặc trư n g với các din h , dai đồi lượn s ó n g nối liền khối núi với nhau.

S ư ờ n c ủ a hai khối núi Ba Vì v à V iê n N a m có d ạ n g bất đối x ứ n g , sư ờ n r â y dốc him s ư ờ n D ô ng H ư ớ n g d ốc c h ín h thoải d ầ n th e o h ư ớ n g Đ ô n g B ắ c - T â y N a m

đ ộ d oc b ình q u â n trên 25° N h iề u nơi có đ ộ d ố c lớn > 35°

Địa chất

N e n đ ịa ch ất kh u v ự c c ó p h â n vị địa tầ n g cổ n hất th u ộ c các đá biến c h ất tuôi [‘r o te ro z o i c ó th ể tỏ n g h ợ p th e o các n h ó m đá đ iể n h ìn h sau:

- N h ó m đá m a c m a k iề m và tru n g tính: điển hìn h có đá D iorit, p o o c p h ia rit

tư ơ n g đối m ề m N h ó m dá này khi đã p h o n g h ó a c h o m ẫ u c h ấ t tư ơ n g đối m ịn và

tư ơ n e đoi g ià u dinh d ư ỡ n g

- N h ó m đá trầ m tích: C á t kêt, p h iế n th ạ c h sét, cuội kết h ình th à n h từ đá g ốc

ìn a c m a k iề m v à tru n g tính N h ó m đ á n ày khi p h o n g h ó a k h á triệt để tạ o thành loại đất k h á m à u m ỡ

- N h ó m đá b iê n c h ấ t p h à n bố th à n h dải từ k h u v ự c Đ á C h ô n g đ ế n N gòi Lát,

c h iê m g ầ n to à n b ộ d iệ n tích sư ờ n p h ía Đ ô n g v à k h u v ự c Đ ồ n g V ọ n g , x ó m Sảng

T h à n h p h ầ n ch ín h c ủ a n h ó m n ày g ồ m đá D iệ p th ạ c h kết tinh, đá G n a i D iệp th ạ c h

x erit lẫn các lớp q u acz it

- N h ó m đá v ô i p h â n b ố khu vực núi C hẹ, x ó m Mít, suối Ma, x ó m Ọuýt.

- N h ó m đá trầm tích p h u n trào n ằ m rải rác t r o n g vùng

V ới th à n h p h ầ n đ á m ẹ p h o n g ph ú và đ a d ạ n g đ ã h ình th à n h n ê n n h iề u loại đất k h á c n h a u :

- Đ ấ t F eralit m ù n v à n g nhạt: P h ân bổ ở dộ c ao trên 7 0 0 m p h á t triển trên đá

m a c m a k iề m và tru n g tính Đ ất c ó m à u v à n g nhạt, tầ n g m ù n k h á dày, tâ n e đât

m ó n g đ è n tr u n g bình Q u á trình F eralit k é m đ iể n hình đ ồ n g thời q u á trình m ù n h ó a

tư ơ n g đôi m ạ n h

- Đ ấ t F eralit đỏ vàn g : P hân bố ở độ c a o dư ớ i 7 0 0 m , p h á t triển trên dá

m a c m a k iê m , tru n g tính và n h iề u loại đá k h ác Đ ất có m à u v àn g , đỏ, nâu m à u sác

t ư ơ n g đ ố i rự c rỡ tầ n g m ù n m ỏ n g Đ ấ t ở đ ây có k hả n ă n g ph ù h ợ p với n h iề u loại

c âv t r ô n s lâm n a h iệ p

- l ô hợ p dát t h u n g lũ n g g ô m n h iê u đ ât p h ù sa m ới, phù sa cù đât sư ờn tích,

lù tích, sản p h â m hồ n hợp Đ ấ t c ó tầ n g d à y m à u v à n g sẫm đất có sự phân lớp và

th à n h p h â n c ơ giới k h á c n h a u , p h ù h ợ p với ca n h tác n ô n g nghiệp

K hí hậu thủy văn

K h í hậu: K hu v ự c B a Vì c ó n h iệ t đ ộ tru n h hìn h n ă m là 2 3 , 4 ° c Ở độ ca o

4 0 0 m n h iệ t độ tr u n g bìn h n ă m !à 2 0 6 °C ; T ừ độ c a o 10 0 0 m trở lên n h iệ t độ chỉ còn 16nc L ư ợ n g m ư a tru n g b ìn h 2 5 0 0 m m / n ă m lư ơ n g m ư a p h â n b ố k h ô n g đ ề u tro n g

T â y c ủ a k h u v ự c, các su ố i n g ắ n v à d ố c h ơ n so với c á c suối ở p h ía B ắc và p h ía

Đ ô n g , đ ề u là p h ụ lưu c ủ a s ô n g Đ à M ậ t đ ộ 1.2-2km / l k n r C á c suối n ày t h ư ờ n g

N g ả i S ơ n , h ồ C ó c C u a N g u ồ n n ư ớ c n g ầ m tro n g k h u v ự c tư ơ n g đối dồi d à o , ở

p h ía s ư ờ n Đ ô n g c ũ n g dồi d à o h(Tn b ê n s ư ờ n T â y d o lư ợ n g m ư a lớn h ơ n và địa h ìn h

6 4 9 chi v à 160 họ n h ư v ậ y , q u a k ết q u ả n g h iê n c ứ u m ới n h ấ t đ ã k h ẳ n g định sự

p h o n a p h ú đ a d ạ n g loài th ự c v ật c ủ a v ư ờ n So với k ết q u ả điều tra n ă m 1998 số h ọ

t h ự c vật p h á t hiện m ới tă n g 61 họ số chi tă n g 177 chi v à số loài tă n g 389 loài

N é t riê n g c ủ a v ù n g c a o B a Vì là tu y c ù n g n a m tr o n a v ù n g có hệ th ự c vật

h á n địa c ủ a V iệt N am - N a m T r u n g H o a n h ư m ộ t sổ nơi k h ác n h ư n g ảnh h ư ở n g

cửa độ cao sô loài th u ộ c các họ p h ân b ô c h u y ế u ở á n h iệ t đới và ôn đới n h iề u hơn Dán í! chú ý là ở đ ây đ ã có tới 5 chi 5 loài th u ộ c họ Đ ồ q u y ê n ( E r c a c e a e ) 6 loài thuộc họ C h è ( T h e a c a e ) 3 chi 19 loài th u ộ c họ D ẻ ( F a g a c e a e ) n h iề u h ơ n số chi

cù n g họ ớ V Q G C ú c P h ư ơ n g (N ơi có d iệ n tíc h lớn g ấ p 10 lần N g ư ợ c lại số chi có loài thuộc c á c h ọ ph ân b ố chủ y ế u ở n h iệ t đới n h ư h ọ D ầ u ( D ip te r o c a p a c e a e ) lại tòn tại tư ơ n g đ ố i ít ở v ù n g ca o Ba Vì

N h iề u loài p h â n b ổ p h ổ biến ở đ â y n h ư : G iổ i N h u n g (Michelia faveolata), Giỏi lá b ạ c (Michelia cavalcria), các loài h ọ D ỗ Q u y ê n (E r ic a c e a e ), c h è th ơ m

uurata), D ẻ lá tre (Quercus bambusaefolia) Dỏ đ ấ u n ứ t (Castanopsis fissa). C h ẹ o

lô n g (Engelbardtia spicata) T h ự c v ật đ ặ c hữ u B a Vi c ó 8 loài : M u a B a Vì

(Allumorphia baviensis), T h u hải đ ư ờ n g B a V ì (Begonia baviensis), X ư ơ n g c á B a

Vì ( Tabernaemontana baviensis) C a u r ừ n g B a V ì (Pinanga baviensis), L ư ỡ i v à n g làng cò (Lasianthus langkokensis) S ặ t B a Vì (Faroesia baviensis)„ M ỡ B a Vì

Hệ động vật VQG Ba Vì

T h e o k ế t q u ả đ iề u tra b ổ su n g m ớ i n h ấ t n ă m 2 0 0 8 K h u hệ đ ộ n g v ậ t c ó

x ư ơ n g s ố n g ở V Q G B a Vì t h ố n g kê đ ư ợ c 3 4 2 loài T r o n g đó, có 3 loài đ ặ c h ữ u và

66 loài Đ V R q u í h iế m N h ó m đ ộ n g v ậ t q u y h i ế m ở V Q G B a Vì c ó 66 lo à i, p h ầ n lớn là loài Đ V R n h ỏ , h o ặ c tru n g b ìn h C á c loài q u ỷ h iế m n h ư c ầ y v ằn

pardicolor)', B e o lứa (F e lis te m m in c k i), S ơ n D ư cm g (Capricornis sumatraensis),

S óc bay (Petaurista petaurista) G à lụi t r a n g (Lophura nycthemera), Y e n g q u ạ

(Eurystomus orientalis), K h ư ớ u bạc m á (Garrulax chinensis) Y ế u tố đ ặ c h ữ u c ủ a

k h u hệ Đ V C X S ở B a Vì ở 2 lớp B ò sát v à L ư ỡ n g thê Đ ó là các loài T h ằ n lằn tai

Ha Vì (Tropidophous baviensis), Éch v ạ c h (Chaparana delacou ri).

T h e o k ế t q u ả đ iề u tra c h u y ê n đ ề c ủ a V ư ờ n , đã p h át h iệ n đ ư ợ c 552 loài côn trù n g thuộc 3 6 4 g iố n g 65 họ, 14 bộ T r o n g đ ó có 7 loài đ ư ợ c ghi tro n g sá c h đỏ

V iệt N am n h ư B ọ n g ự a x an h th ư ờ n g (Mantis religiosa ); C à c u ố n g (Lethocerus incỉicus)\ B ư ớ m k h ế (Attacus atlas): N g à i m ặ t tr ă n g (Actias selene ningpoana):

B ư ớ m rô n g đ u ô i tră n g (Lamproptera curius ): B ư ớ m p h ư ợ n g H ê le n ( Tro ides

Iielenci). B ư ớ m đuôi k iê m (Graphìum antiphates). Ilệ côn trù n g ở V ư ờ n đã tạo nên sự p h o n g phú đa d ạ n g loài v à là m nôi trội g iá trị th iên nhiê n c ủ a V ườ n.

T u y n h iê n tr o n g số n h ữ n g loài c ô n tr ù n g đ ã kể trên c h ủ y ế u là c ô n trù n g cạn n h ữ n g n g h iê n c ứ u v ề c ô n trù n g n ư ớ c ở k h u v ự c V Q G B a Vì c ò n rất ít tro n g

đó có n g h iê n cứ u v ề th à n h p h ầ n loài p h u d ù c ủ a N g u y ễ n V ăn V ịn h (2 0 0 5 ) đã xác

đ ịnh đ ư ợ c 27 loài th u ộ c 22 g i ố n g v à 9 h ọ th u ộ c b ộ Phù d u ( E p h e m e r o p te r a ) [10]

C H U O N G II - T H Ờ I G I A N , Đ ỊA Đ I Ẽ M V À P H Ư Ơ N G P H Á P

N G H I Ê N C Ử U

2.1 T h ò i g ia n n g h iê n cứ u

C á c n g h iê n cứ u đ ư ợ c tiến h à n h từ th á n g 8 n ă m 2011 đ ến th á n g 8 n ă m 2013

N g h iê n c ứ u b a o g ô m 2 p h ầ n c h ín h đó là n g h iê n c ứ u đ iề u tra ng o ài th ự c địa v à các

n g h iê n c ứ u tr o n g p h ò n g thí n g h iệ m V iệ c đ iề u tra ngo ài th ự c đ ịa đ ư ợ c đ iề u tra tro n g ba dợt: Đ ợ t 1: từ n g ày 15 đ ế n n g à y 19/12/ 2 0 1 1 , đ ợ t 2: từ n g à y 25 đ ế n n g à y

M ầ u đ ư ợ c thu ở h ầ u hết các suối th u ộ c V ư ờ n Q u ố c g ia Ba Vì L ự a c h ọ n thu

m ẫ u tại 16 đ iể m th u ộ c các suối c ủ a V Q G B a Vì, H à N ội và đ á n h số th ử tự t ừ S I

đ ế n S16 ( H ìn h 1) D ư ớ i đ â y là đặc đ iể m sin h c ả n h c ủ a các đ iể m thu m ẫu:

s Đ i ể m 1 ( S I ): S u ố i n ằ m ven d ư ờ n g tại đ ộ c a o 5 6 0 m so với m ự c n ư ớ c biển

í ọ a dộ: N: 2 1°03‘2 6 ,4 "; H: 10 5 ° 2 0 '5 4 ,4 " Đ ộ r ộ n g suối 10 - 12 m độ rộ n g

m ặ t nư ớc 5 7 m N ôn đáy chu yếu là đ á tảng, ít đá n h ỏ và tru n g bìn h Suối ít m ù n

bã h ữ u cơ Đ ộ c h e ph ủ 80 - 95%

s D iê m 5 (S5): T h ác c ổ n g trời - D ộ c a o 2 5 8 ITI.

I ọa độ: N: 2 1 ° 0 4 ' 10,8"; H: 10 5 ° 2 2 '5 2 3 ” Đ ộ rộ n g suối 7 - 10 m độ rộ n g mặt rurớc 4 - 6 m N ên đ áy chủ y ế u là đ á tả n g , rấ t ít m ù n th ự c vật Đ ộ ch e p h ủ 20 -

3 0 % C ạ n h d iê m thu m ầ u là th á c n ư ớ c c ó đ ộ c a o k h o ả n g 30 - 4 0 m N ư ớ c suối tro n g , tốc đ ộ d ò n g chảy n h a n h

s D iê m 6 ( S6): S uối T iên - k h u d u lịch K h o a n g x a n h - Đ ộ c a o 125 m

T ọ a độ: N: 2 1 ° 0 2 '4 0 0 ''; E: 1 0 5 °2 3 ’3 3 4 " Đ ộ rộ n g suối 35 - 45 m, đ ộ rộ n g

m ặ t n ư ớ c 20 - 30 m S uối bị tá c đ ộ n g m ạ n h d o h o ạ t d ộ n g cải tạo c ủ a khu du lịch

N è n đ á y c h ủ y ế u là đ á tảng, ít đ á n h ỏ và cát N ư ớ c suối b ấn, có r o n g rêu ở n ề n đáy

c h ậ m , s u ô i ít m ù n h ã t h ự c v ậ t Đ ộ c h e p h ủ 6 0 - 8 0 % m ộ t h ê n s u ô i là r ừ n g , m ộ t

bên là đưìmg di.

s Điếm 12 (S12): Suối Bằng Dộ cao 81 m.

Tọa độ: N: 2 1°01*52,2"; E: 105°21 *32.7" Độ rộng suối 12 - 14 m độ rộng

m ặ t nước 5 - 8 m Nen đáy chu yếu dá nhở, thỉnh th o ả n g có đá tảng N ư ớ c chảy

c h ậ m , chù yếu là v ù ng nước tĩnh, nước k hông trong lẩm nền dáv c ó lớp hùn Độ

c h e phu 80 - 100%.

s Đ iểm 13 ( S 13): Suối Cái - Đ ộ cao 63 m.

Tọa độ: N: 2 1°03'40.4”; E: 105° 1 9 ' 5 2 1 Đ ộ rộng suối 1 5 - 2 0 m độ rộng

m ặ t nước 5 - 7 m N en đáy chủ yếu là đá tang ít m ùn bã hữu cư có xu ất hiện cây

b ụ i giữa suối Đ ộ che phủ 0 - 10%, cạnh suối là đư ờ ng đi suối ít rác thải sinh hoạt

s Đ iếm 14 ( S I 4): Suối Mít đoạn gần đập tràn - Đ ộ cao 60 m.

Tọa độ: N: 2 1 ° 0 r 5 3 , 9 ”; E: 10 5 ° 2 1 ’ 18,6” Độ rộng suối 8 - 1 0 m độ rộng mặt

n ư ớc 5 - 7 m, nhiệt độ nước 16,7°c pH là 6,93 và DO là 5,56 mg/1 Lòng suối có đoạn thu hẹp Nen đáy chủ yếu là đá tảng, tốc độ dòng chảy trung bình, nước trong, ít mùn bã và rác Độ che phủ 80 - 100%.

s Điểm 15 ( S I 5): Suối Mít đoạn ven đường - Đ ộ cao 57 m.

Tọa độ: N: 2 1 ° 0 r 4 7 , 0 ” ; E: 1 0 5 ° 2 r 0 4 ,7 ” Độ rộ n g suối 1 5 - 2 0 m độ rộn g rmặt nước 5 - 7 m Nen đáy chủ yếu là đá nhỏ và trung bình Đ ộ che phú tru n g bình

5 10% Suối nằm trên đường đi, chịu tác đ ộ n g m ạnh của con người và gia súc.

v' Đ iểm 16(S 16): Suối Bơn- Đ ộ cao 23m.

Tọa độ: N: 21°05'52,7”; E: 105°26'04,9" Đ ộ rộng suối 12-15m Nen đáy chủ

y ế u là sỏi nhỏ, nhiều rong rêu, rác thải Tốc độ dòng c hảy tru n g bình Suối chảy

mgang đường, hai bên hờ suối đã được kè đá.

2 3 P h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u

P h ư ơ n g p h á p thu m ẫu n g o à i tự n h iên

Q uá trình thu m ẫu định tính b à n a vợt cầm tay (H an d net), vợt ao (P o n d net)

v à lưới đạp chân (Kick net) Thu mẫu định lưựrm băng cách sử d ụ n g lưới S urber

( 5 0 c m X 5 0 c m k íc h thước m ắ t lưới 0 ,2 m m ) C á c ch ỉ số th ủ y lý h ó a được đ o b ă n g

m á y đo 6 chỉ tiêu (h ãng T O A - Nhật Bản).

C hú ng tôi tiên hành thu mẫu băng cách: đặt m iệng vợt ngược dòng nước, dùng chân đ ạp phía trước vợt trong vòng vài phút (thu m ầu dạp nước) Ở nơi có nhiêu hụi cây dùng vợt tay để thu mầu Ở n h ữ n g nơi đáy có dá lớn k hông thu mẫu đạp nước được thì nhấc đá và thu m ẫu b ám ở dưới bà n g panh m ềm đề tránh làm nát mẫu T hu m ẫu định tính dược thực hiện ở cả nơi nước chảy và nước đứng Ớ nhiêu nơi có câv bụi thủv sinh dùng vợt sục vào các cây hụi đó và các rễ cây ven

bờ suối, ở n h ữ n g v ù ng nước nhỏ hoặc dòng chảy hẹp việc thu m ẫu được tiến hành

b ằ n g vợt cầm tay.

Đổi với m ẫu định lượng, sử dụng lưới S urber lấy 2 mẫu: 1 m ẫu ở nơi nước

đ ứ n g và 1 m ẫu ở nơi nước chảy.

M ầu sau khi thu được loại bỏ rác làm sạch bùn đất D o các cá thể côn trùn g nước có cơ thể mềm dễ nát nên thu m ẫu phải nhẹ nhàng và nhặt qua mẫu ngay tại thực địa M ầu thu ngoài thực địa được bảo quán trong cồn 70°, ghi etiket đầy đu và đ e m về lưu trữ, hảo quản, phân tích và định loại tại phòng thí nghiệm Đa

dạ n g sinh học, Bộ m ôn Đ ộn g vật K hô ng xươ ng sống, K hoa Sinh học, trường Đại học K hoa học T ự nhiên - Đại học Q uốc gia Hà Nội.

Phân loại m ẫu vật: m ầu vật được phân loại theo các khóa định loại được

c ô n g bố tro n g và ngoài nước của N guyễn V ăn Vịnh (2003), C ao Thị Kim Thu (2002), lỉo à n g Đ ức H uy (2005) N guy ễn X uân Q uý nh và cộng sự (2001), M eritt

và C u m m in s (1996), M orse Y an a và T ian (1994)

2 4 C h ỉ s ố đ a d ạ n g s in h h ọ c

Các chỉ sô đa dạng sinh học (Đ D S H ) được sư dụng trong đề tài là: chỉ số

S ha n n o n - W einer (chỉ số í l ‘ ) và chỉ so M a r g a le f (chỉ số d).

Chi sô Shannon - W e in e r đượ c tính hăng cách lây sỏ lượng cá thê cua một đơn vị phân loại chia cho tô n g số cá thê trong m ẫu sau dó nhân với logarit của tỷ

sò (ló r ố n g các đơn vị phân loại ch o chỉ số đa dạng.

Chỉ so M a r g a le f đ ư ợ c tính hăng cách lấy số loài của đợt thu m ẫu trừ đi 1 ròi chia ch o logarit cơ số 10 cùa tô n g số cá thể thu được.

+ Chi so S hannon - W ein e r (chỉ so H ') n h ă m xác định lượng thông tin hay tông lượng trật tự (hay bất trật tự) có tro n g m ột hệ thống C ông thức để tính chỉ số này là:

N

V ớ i I T : c h ỉ s ố đ a d ạ n g l o à i

s: số lượng loài

N : số lư ợ n g cá th ể tro n g to à n bộ m ẫ u

n,: số lượng cá thể của loài i

Hai thành phần củ a sự đa d ạ n g đ ư ợ c kết h ợ p trong hàm Shannon - W ein er

là sô lượ ng loài và tính bình quân của sự phân bố các cá thể giữa các loài Do vậy,

số lượng loài càng cao thì chỉ số H ' c àng lớn và sự phân bố các cá thê giữa các loài

c àn g n g a n g bà n g nhau thì c ũ n g gia tăng chỉ số đa d ạ n e loài được xác định thông

qua hàm so Shannon - Weiner.

T ừ kết quả tính toán, có thể nhận xét v ề m ức độ đa dạng theo các cấp sau đây:

log N

I rong đỏ d: chi sô đa d ạ n g M a r g a le f

S: sô lo à i tro n g m a u

N: tông sô cá thê

N goài ưu điếm là dễ sư d ụ n g để xác định tính da dạng cho các nh óm sinh vật khác nh au của quần xã chỉ so M a r g a le f (chỉ số số d) còn được áp dụn e để phàn loại m ức độ ô nhiêm cua các thủy vực.

+ Chỉ số loài ưu thế DI = A?1 - —

N

T ro ng dỏ:

/71: sô lư ợ n g cá th ể củ a lo à i ưu th ế th ứ nhât

n 2 : số lư ợ ng cá th ể củ a lo à i ưu th é th ứ hai

N: tổng số cá thể tro n g điểm thu m ẫu Chỉ số tương đ ồng (chỉ sổ Jacca - S o ren se n ) được chúng tôi sử dụ ng để đán h giá m ứ c độ giống nhau về thành p h ầ n loài củ a các điểm nghiên cứu Chỉ sổ này được tính theo cô ng thức:

a + b

T rong đó:

a: sổ loài tro n g điểm thu m ẫ u thứ nhất

b: số lo à i tro n g đ iể m th u m ẫ u th ứ hai c: số lo à i c h u n g c h o cả h ai đ iể m thu m ẫu

K nh ận giá trị từ 0 đến 1 G iá trị K càn g gần 1 thì m ức độ giống nhau về

th à n h phần loài của các điểm n ghiên cứu càn g lớn C ác giá trị của K tương ứn g với

m ứ c tươ ng đ o n g như sau:

0 0 0 - 0 2 0 : gần n h a u rấ t ít

0.21 - 0.40: gần nhau ít

0.4 1 - 0 6 0 : gân n h a u 0.6 1 - 0 8 0 : gần n h a u n h iề u 0.8 1 - 1 00: rấ t gần n h a u