- Để đánh giá mức độ mối gây hại, chúng tôi dựa vào tiêu chí loài gây hại và mật độ tổ của những loài gây hại chính xuất hiện trên đập.. Kết quả nghiên cứu Để đánh giá mức độ gây hại củ
Trang 1Bộ Nông nghiệp và PTNT
Viện Khoa học thuỷ Lợi Trung tâm Nghiên cứu phòng trừ mối
Báo cáo tổng kết Chuyên đề Nghiên cứu mức độ mối hại đập
ở các tỉnh tây nguyên
Thuộc Đề tài
“Nghiên cứu phòng trừ mối cho cây công nghiệp (cà
phê cao su) và đập ở các tỉnh Tây Nguyên”
Người viết: ThS Nguyễn thị my
7109-7
16/02/2009
Hà Nội, 12/2007
Trang 2Mức độ mối hại đập ở tây nguyên
1 Mở đầu
Tây Nguyên là vùng đất có địa hình đa dạng, có núi, có cao nguyên, có thung lũng và được xem là vùng đất còn nhiều tiềm năng về nông lâm nghiệp Song, một trong những khó khăn của vùng đất này gặp phải là thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô Để giải quyết vấn đề thiếu nước, trong những năm gần đây, hàng trăm đập hồ chứa nước đã được xây dựng Việc xây dựng lên những đập hồ chứa nước đã tạo ra những mặt lợi to lớn, hàng nghìn km2 cà phê,
hồ tiêu, cao su được lo đủ nước và đạt được năng suất cao, người dân trở nên
no ấm và yên tâm hơn về mặt lũ, lụt Tuy nhiên, một trong các nguy cơ làm mất an toàn tiềm ẩn trong đập là mối Mối không chỉ là một tác nhân gây rò rỉ nước mà thậm trí là nguyên nhân làm vỡ đập Vì vậy, để góp phần bảo vệ được
sự an toàn của đập ở Tây Nguyên cũng như giữ được những lợi ích của đập
đem tới, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Mức độ mối hại đập ở Tây
Nguyên” Dưới đây là những kết quả thu được của chúng tôi trong nghiên cứu
này
2 Thời gian, địa điểm và Phương pháp nghiên cứu
2.1 Thời gian nghiên cứu
Nghiên cứu này được thực hiện từ tháng 4/2006 đến tháng 11/2007
2.2 Địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu được tiến hành tại 9 đập thuộc 3 tỉnh (bảng 1) Trong đó, 2
đập thuộc tỉnh Gia Lai là đập Biển hồ, đập Iagrai; 4 đập thuộc tỉnh Đắc Lắc là
đập Eakar, đập Eaknop, đập Krong Bukha, đập Eakao; 3 đập thuộc tỉnh Lâm
Đồng là đập Đan Kia, đập Đơn Dương, đập Đạ Hàm Trong các đập này, đập Krong Bukha là đập chưa hình thành nên số liệu khảo sát thu được là ở nền đập chuẩn bị xây dựng, vì vậy, chúng tôi sẽ không phân tích về số liệu thu được của đập Krong Bukha trong nghiên cứu này
Trang 3Bảng 1 Một số đặc điểm của các đập nghiên cứu
TT Tên đập Địa điểm Chiều dài đập F tưới
* Đập chưa hình thành
2.3 Phương pháp nghiên cứu
- Dụng cụ thu mẫu: Sử dụng các dụng cụ thu mẫu đơn gian như: panh, tuốc nơ vít, cuốc, xẻng, lọ đựng mẫu
- Phương pháp thu mẫu: Cách thức thu mẫu là đào để thu mẫu trong tổ hay từ bất kì vị trí nào có dấu hiệu của mối như lỗ vũ hoá, cành cây, gốc cây,
gỗ mục, nơi có đường mui hay mối đang hoạt động kiếm ăn như Nguyễn Đức Khảm đã thực hiện [2] Mẫu mối được thu trên toàn bộ thân đập và môi trường xung quanh trong dải rộng 100m tính từ viền chân đập Mẫu mối được lưu giữ ở phòng thí nghiệm Trung tâm Nghiên cứu phòng trừ mối - Viện Khoa học Thuỷ lợi, số 267 Chùa Bộc - Đống Đa - Hà Nội
- Phương pháp xử lý, phân tích định loại mẫu vật: Các mẫu vật đều được phân tích định loại đến loài dựa theo các tài liệu định loại mối của Việt nam (Động vật chí Việt nam – Mối) và một số khóa định loại khác của các tác giả Muzaffer Ahmad (1958, 1965)[5][6]
Trang 4- Quan sát một số đặc điểm sinh học, sinh thái học trên bề mặt đê, đập theo Vũ Văn Tuyển (1982)[4] Đánh dấu vị trí tổ những loài mối gây hại
- Để đánh giá mức độ mối gây hại, chúng tôi dựa vào tiêu chí loài gây hại và mật độ tổ của những loài gây hại chính xuất hiện trên đập
- Các số liệu thu được xử lý theo phương pháp thống kê sinh học và dựa vào các công cụ tính toán của chương trình máy vi tính Microsoft Excel
3 Kết quả nghiên cứu
Để đánh giá mức độ gây hại của mối đối với đập nói chung và đập ở Tây Nguyên nói chung, đòi hỏi cần rất nhiều chỉ tiêu Tuy nhiên, trong giới hạn
điều kiện nghiên cứu, chúng tôi dựa vào hai chỉ tiêu đánh giá sau: số loài mối gây hại và mật độ tổ mối của những loài gây hại chính xuất hiện trên đập
3.1 Thành phần lòai mối gây hại trên đập ở Tây Nguyên
Căn cứ Tiêu chuẩn ngành 14TCN 167: 2006 về Mối gây hại công trình thuỷ lợi – Phân loại và đặc điểm sinh học, sinh thái học do Bộ Nông nghiệp và PTNT ban hành năm 2006, trong tổng số 15 loài thu được, có 7 loài được xem
là những loài gây hại chính đối với đập ở Tây Nguyên, bao gồm những loài: Odontotermes hainanensis, Odontotermes angustignathus, Odontotermes ceylonicus, Hypotermes mankhamensis, Hypotermes obscuricep, Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus Những loài mối này đều là những loài mối
thuộc nhóm mối có vườn cấy nấm Đặc trưng của nhóm mối này là làm tổ trong đất Tổ của chúng thường gồm các khoang lớn, có đường giao thông nối giữa các khoang với nhau hoặc nối từ các khoang đi lên mặt đất Các khoang trong tổ có thể là khoang rỗng hoặc các khoang có chứa vườn cấy nấm Cấu trúc của những vườn cấy nấm này thường rất dễ bị phá hủy bơỉ một tác động rất nhỏ Chính những yếu tố này mà người ta xem nhóm mối là một trong những nhân tố tạo khuyết tật trong thân đê, đập, gây nguy hiểm đến sự an toàn của đê đập
Trang 5Dưới đây là kết quả loài mối gây hại chính trên mỗi đập ở Tây Nguyên (bảng 2)
Bảng 2. Các loài mối gây hại trên đập đã khảo sát ở Tây Nguyên
Kết quả bảng 2 cho thấy 100% các đập đều có loài mối gây hại Trong
đó, Đập Đan Kia có số lượng loài mối gây hại nhiều nhất (7 loài); tiếp đến đập Eaknop có 5 loài gây hại chính; các đập: Krong Buk Hạ, Eakao đều có 4 loài gây hại chính; các đập: Eakar, Đơn dương, Đạ Hàm, Biển hồ đều có 3 loài gây hại chính; cuối cùng là đập Iagrai, chỉ có hai loài gây hại chính là
Macrotermes gilvus và Hypotermes obscuricep
Mặt khác, kết quả ở bảng 2 cũng cho thấy loài Macrotermes gilvus phân
bố rộng nhất (8 đập trong tổng số 9 đập nghiên cứu) Tiếp đến là 3 loài: Hypotermes obscuricep, Macrotermes annandalei và Odontotermes ceylonicus xuất hiện trên 6 trong 9 đập nghiên cứu Bốn loài này có thể xem là
Sự phân bố của các loài mối gây hại trên đập
TT Tên Loài
a b c d e f g h i
Tổng số loài 3 4 4 5 3 7 3 3 2
Trang 6được nghiên cứu sâu về các đặc điểm sinh học, sinh thái học của chúng để có những biện pháp phòng trừ mối cho đập ở Tây Nguyên đạt hiệu quả cao
3.2 Mật độ tổ mối của những loài gây hại trên đập
Trong quá trình điều tra về mối gây hại trên các đập ở Tây Nguyên, chúng tôi đánh dấu được tổ số 1212 tổ mối (không kể đập Krong Bukha vì đây
là đập chưa hình thành) Kết quả chi tiết về số tổ của từng loài thu được trên mỗi đập thể hiện ở bảng 3
Bảng 3 Số tổ mối của những loài gây hại trên đập ở Tây nguyên
Số tổ mối của loài
TT Tên loài
a b c d e f g Tổng
Tổng 59 14 89 11 101 197 741 1212
Ghi chú: a: Odontotermes hainanensis e: Hypotermes obscuricep
b: Odontotermes angustignathus f: Macrotermes annandalei
c: Odontotermes ceylonicus g: Macrotermes gilvus
d: Hypotermes mankhamensis
Kết quả ở bảng 3 cho thấy đập Eakao có số lượng tổ của những loài gây hại nhiều nhất (229 tổ), tiếp đến là đập Biển Hồ (219 tổ), đập Đơn Dương và
đập Eaknop (177 tổ), đập Đan Kia (121 tổ), đập Đạ Hàm (109 tổ), đập Iagrai (106 tổ) và cuối cùng là đập Eakar (74 tổ)
Trang 7Mặt khác, trong những loài gây hại chính này, loài Macrotermes gilvus
có số lượng tổ nhiều nhất (741 tổ), tiếp theo là Macrotermes annandalei (179 tổ), Hypotermes obscuricep (101 tổ), Odontotermes ceylonicus (89 tổ), Odontotermes hainanensis (59 tổ), Odontotermes angustignathus (14 tổ) và cuối cùng là Hypotermes mankhamensis (11 tổ)
Những đập có nhiều tổ mối chưa hẳn đã được đánh giá là những đập bị mối hại nặng Tuy nhiên, mật độ tổ mối của những lòai gây hại nói chung cũng
là một thông số có thể đánh giá về mức độ mối hại của đập
Từ kết quả bảng 3 cùng với thông số chiều dài của các đập trong bảng 1, chúng tôi có được số liệu về mật độ tổ mối của những loài gây hại ở đập Tây Nguyên Số liệu này được thể hiện ở bảng 4
Bảng 4 Mật độ tổ mối của các loài gây hại trên các đập ở Tây Nguyên
STT Tên đập Chiều dài Số tổ mối Trung bình số tổ/100m)
Dựa trên cấu trúc tổ, 7 loài mối thuộc các giống Odontotermes, Macrotermes, Hypotermes cho thấy chúng vừa làm rỗng đập có thể gây sụt lún
và hang giao thông của chúng là ẩn họa nguy hiểm có thể dẫn nước qua thân
đập, gây vỡ đập Nếu chỉ tính thể tích khoang rỗng do mỗi tổ mối gây ra là 0,5
m3 thì tổng số thể tích rỗng do mối gây ra cho mỗi đập là từ 40m3 đến 110m3
Đây là điều rất đáng lo ngại cho thân đập
Trang 8Kết quả ở bảng 4, chúng ta có được kết quả về mức độ mối hại như sau:
đập Đạ Hàm có mật độ tổ mối cao nhất (trung bình là 54,5 tổ/ 100m chiều dài
đập), tiếp theo là đập Eakao (trung bình là 45,8 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Eaknop (trung bình là 39,3 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Biển Hồ (trung bình
là 27,4 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Đơn Dương (trung bình là 17,0 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Đắc Minh (trung bình là 48,2 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Iagrai (trung bình là 15,1 tổ/ 100m chiều dài đập), đập Eakar (trung bình là 14,8 tổ/ 100m chiều dài đập), cuối cùng là đập Đan Kia (trung bình là 8,1 tổ/ 100m chiều dài đập) Kết quả này được thể hiện rõ hơn ở hình 1
27.4
15.1 14.8
39.3 45.8
8.1 17.0 54.5
0.0 10.0 20.0 30.0 40.0 50.0 60.0
Biển hồ
Iagrai Eakar Eaknop Đơn
Dương
Eakao Đan Kia
Đạ Hàm
Tên đập
Số tổ/100m
Hình 1 Mật độ tổ mối của các loài gây hại trên mỗi đập ở Tây Nguyên
Trang 94 Kết luận
1 Đã phát hiện được 7 loài mối gây hại đối với đập ở Tây Nguyên, bao
gồm những loài: Odontotermes hainanensis, Odontotermes angustignathus, Odontotermes ceylonicus, Hypotermes mankhamensis, Hypotermes obscuricep, Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus
Những loài mối này đều thuộc vào nhóm mối có Vườn cấy nấm
2 100% các đập mối được nghiên cứu ở Tây Nguyên đều thấy xuất hiện mối gây hại Đập có số loài gây hại nhiều nhất là 7 loài và đập có số loài gây hại ít nhất là 2 loài.Macrotermes gilvus là loài gây hại ở hầu hết các
đập (7/8 đập) và cũng là loài có mật độ tổ lớn nhất so với các loài khác
5 Tài liệu tham khảo
1 Bộ Nông nghiệp và phát triên nông thôn, 2006 Tiêu chuẩn ngành 14TCN 167 :2006 Mối gây hại công trình thủy lợi – Phân loại và đặc điểm sinh học, sinh thái
2 Nguyễn Đức Khảm, 1976, Mối miền Bắc Việt Nam, NXB Khoa học-
Kỹ thuật, Hà Nội
3 Lê Văn Triển, Trịnh Văn Hạnh, Ngô Trường Sơn, Nguyễn Thuý Hiền,
(2002) ‘‘Mối hại đập hồ chứa ở Tây nguyên’’ Báo cáo khoa học hội nghị côn trùng học toàn quốc Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà nội, tr 525 - 534
4 Vũ Văn Tuyển, (1982) Mối hại đập hồ chứa nước ở Việt nam và biện pháp phòng trừ Luận án Phó tiến sĩ sinh học, Hà nội, tr 1 - 114
5 Ahmad, M., (1958) Key to the Indomalyan termite Biologia, vol 4,
pp 33 - 198
6 Ahmad, M., (1965) Termites of Thailand Bull Ame Mus Nat Mis.,
vol 131, pp 1 - 113
