NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG KINH DOANH THỰC PHẨM CHỨC NĂNG
Khái quát về người tiêu dùng trong kinh doanh thực phẩm chức năng
1.1.1 Nhận diện người tiêu dùng
NTD là khái niệm trung tâm trong hệ thống pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (NTD), đóng vai trò làm kim chỉ nam cho các quy định pháp luật liên quan Hiểu rõ về NTD giúp xác định các quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng trong thị trường Theo quan điểm kinh tế học, NTD là các chủ thể tiêu thụ của cải do nền kinh tế tạo ra, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của nền kinh tế, đặc biệt trong môi trường thị trường vận hành theo quy luật cung cầu Nhu cầu và thị hiếu của NTD đóng vai trò chủ đạo trong việc định hướng hoạt động sản xuất và kinh doanh, quyết định thành bại của doanh nghiệp dựa trên khả năng họ thu hút và giữ chân người tiêu dùng thông qua các giao dịch mua bán.
Trong khoa học pháp lý, định nghĩa NTD được ghi nhận trong hệ thống các quy phạm pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NTD, phù hợp với quy định của hầu hết các nước Nội hàm của khái niệm này thể hiện rõ vai trò và trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong việc đảm bảo quyền lợi của NTD được bảo vệ hiệu quả theo pháp luật quốc tế và quốc gia.
Trường Đại học Luật Hà Nội (2014) đã xuất bản giáo trình về luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, do Nguyễn Thị Vân Anh và Nguyễn Văn Cương biên soạn Tài liệu này cung cấp kiến thức nền tảng về quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng và các quy định pháp luật liên quan, góp phần nâng cao nhận thức và năng lực bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong thực tiễn (Nguồn: Nhà xuất bản chính trị quốc gia, trang 7).
Ảnh hưởng của các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQL NTD) của các quốc gia khác nhau đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam Khi xác định phạm vi chủ thể cần được bảo vệ và điều chỉnh, các nhà lập pháp sẽ xây dựng hành lang pháp lý phù hợp Các quy định quốc tế về NTD thể hiện qua ba cách tiếp cận chính: một là quy định NTD là thể nhân (hoặc cá nhân); hai là quy định rõ cả thể nhân và pháp nhân trong phạm vi bảo vệ; và ba là không nêu rõ ràng về loại chủ thể, sử dụng các thuật ngữ chung như “người nào” hoặc “những ai”.
NTD chỉ gồm cá nhân là quan điểm được ghi nhận trong hệ thống pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của nhiều quốc gia như Anh, Đức, Nhật Bản Cụ thể, theo Luật BVQL NTD năm 2015 của Anh, NTD là cá nhân hoạt động không nhằm mục đích kinh doanh, thương mại, gia công hoặc hoạt động nghề nghiệp Tại Đức, định nghĩa này theo Bộ luật dân sự Đức năm 2002 là bất kỳ thể nhân nào tham gia vào giao dịch không nhằm mục đích kinh doanh, thương mại hay hoạt động nghề nghiệp Tương tự, theo Luật Hợp đồng tiêu dùng năm 2000 của Nhật Bản, NTD là cá nhân không phải là bên tham gia hợp đồng kinh doanh hoặc hoạt động hợp đồng vì mục đích kinh doanh Nhìn chung, các quốc gia này đều nhận dạng NTD là những cá nhân tham gia vào quan hệ tiêu dùng với mục đích không nhằm tìm kiếm lợi nhuận.
Các nhà làm luật Thái Lan thường nhìn nhận nội hàm NTD bao gồm cả cá nhân và tổ chức, tạo nên cách tiếp cận điển hình như một định nghĩa toàn diện Trong khi đó, luật pháp Đài Loan và Malaysia lại chọn phương pháp tiếp cận linh hoạt hơn, không xác định rõ NTD là cá nhân hay tổ chức mà xem xét cả hai phạm vi này Mỗi cách tiếp cận nội hàm NTD đều mang lại những ưu điểm và nhược điểm riêng, ảnh hưởng đến cách xây dựng pháp luật và thực thi trong từng quốc gia.
Trong khoa học pháp lý Việt Nam, khái niệm NTD được ghi nhận chính thức lần đầu tiên tại Điều 1 của Pháp lệnh số 13/1999/PL-UBTVQH10 của Ủy ban
Khái niệm người tiêu dùng có thể khác nhau tùy theo quy định pháp luật của từng quốc gia, đối với một số nước, người tiêu dùng là thể nhân (cá nhân), trong khi ở các quốc gia khác, có thể mở rộng để bao gồm cả pháp nhân Hiểu rõ về định nghĩa này giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý pháp luật có thể xây dựng chính sách phù hợp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng một cách hiệu quả Việc phân biệt rõ ràng giữa người tiêu dùng là thể nhân hay pháp nhân đóng vai trò quan trọng trong các quy trình xử lý tranh chấp và quy định pháp lý, góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại công bằng, minh bạch Tham khảo các quy định của pháp luật tại một số quốc gia giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng trong môi trường kinh doanh quốc tế.
4 “Consumer Right Act 2015”, www.legislation.gov.uk/ukpga/2015/15/section/2/enacted, 17/03/2020
5 “Germany Civil Code 2002”, http://www.fd.ulisboa.pt/wp-content/uploads/2014/12/Codigo-Civil-Alemao- BGB-German-Civil-Code-BGB-english-version.pdf, 17/03/2020
Luật về quyền lợi người tiêu dùng, bắt đầu từ “Consumer Contract Act (Act No 61 of 2000)” nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khi mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt cá nhân, gia đình hoặc tổ chức Theo quy định tại Pháp lệnh ngày 27 tháng 04 năm 1999, người tiêu dùng được định nghĩa là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ nhằm phục vụ mục đích tiêu dùng sinh hoạt Năm 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQL NTD) đã được ban hành để thay thế các quy định cũ, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng tại Việt Nam.
Pháp lệnh nói trên thì khái niệm NTD một lần nữa được lặp lại tại khoản 1, điều 3 của Luật này và nội dung không thay đổi
Trong pháp luật Việt Nam, NTD được hiểu là nhóm người tiêu dùng bao gồm: (i) Người mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng cá nhân, sinh hoạt hàng ngày; (ii) Người mua hàng hóa hoặc đặt dịch vụ cho mục đích tiêu dùng của người khác, gia đình hoặc tổ chức; và (iii) Cá nhân, gia đình, tổ chức sử dụng hàng hóa, dịch vụ đã được mua hoặc nhận qua các hình thức như tặng, cho mà không có mối quan hệ trực tiếp với nhà cung cấp.
Trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, NTD được hiểu gồm hai nhóm chủ thể là cá nhân và tổ chức, chủ yếu ở vị thế yếu thế như thông lệ các nước Đức, Anh, Nhật Bản Trường hợp người mua hàng hóa hoặc dịch vụ để phục vụ mục đích tiêu dùng cá nhân hay sinh hoạt của tổ chức cũng được coi là NTD, tuy nhiên, chủ thể mua hàng để mục đích khác không thuộc phạm vi này Hiện nay trong khoa học pháp lý, tồn tại hai quan điểm về nội hàm chủ thể NTD: một phía cho rằng NTD là cá nhân hoặc tổ chức mua, sử dụng hàng hóa dịch vụ để thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của mình, còn phía khác nhấn mạnh rằng NTD gồm cả cá nhân và tổ chức mua hàng phục vụ nhu cầu tiêu dùng, không nhằm mục đích bán lại, phù hợp với các quốc gia như Đức, Pháp, và Liên minh Châu Âu.
Lê Minh Hùng (2013) nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp đồng mẫu và điều kiện giao dịch chung trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Ông phân tích các đặc điểm và hạn chế của hợp đồng mẫu, cũng như ảnh hưởng của chúng đến người tiêu dùng yếu thế Bài viết cũng đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong bối cảnh sử dụng hợp đồng mẫu và điều kiện giao dịch chung Những nội dung này góp phần làm rõ vai trò của pháp luật trong việc cân bằng quyền lợi giữa các bên trong giao dịch dân sự.
Xác định người tiêu dùng (NTD) là cá nhân xuất phát từ mục đích hỗ trợ những NTD yếu thế trong quan hệ với nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ; do đó, nhiều pháp luật về BVQL NTD trên thế giới và trong khu vực không coi tổ chức là NTD, nhằm đảm bảo sự bảo vệ đúng đối tượng Một số ý kiến nhấn mạnh rằng việc xác định tổ chức cũng là NTD không phù hợp với thông lệ chung, gây lãng phí nguồn lực và có thể dẫn đến lạm dụng quyền lợi, tạo bất lợi cho các bên giao dịch.
Mặc dù, có nhiều quan điểm khác nhau nhưng với quy định NTD tại Khoản
Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 xác nhận rằng tổ chức cũng có thể là người tiêu dùng nếu mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng và sinh hoạt của tổ chức đó Theo phản hồi của Cục Quản lý cạnh tranh – Bộ Công thương, pháp luật Việt Nam mở rộng khái niệm người tiêu dùng bao gồm cả tổ chức như doanh nghiệp, cơ quan nhà nước, hiệp hội ngành nghề, tổ chức xã hội, đoàn thể, khi tiến hành mua bán hàng hóa, dịch vụ nhằm phục vụ mục đích tiêu dùng của cá nhân, gia đình hoặc chính tổ chức đó.
Người tiêu dùng (NTD) là người mua hàng hóa hoặc sử dụng dịch vụ cuối cùng trong chuỗi quan hệ tiêu dùng, tuy nhiên không phải mọi người mua hàng hoặc dịch vụ đều là NTD Để là NTD, chủ thể cần đáp ứng các dấu hiệu như: là cá nhân hoặc tổ chức, đối tượng của giao dịch là hàng hóa hoặc dịch vụ, và tham gia vào mối quan hệ không nhằm mục đích kinh doanh lợi nhuận mà chỉ để tiêu dùng Trong mối quan hệ tiêu dùng, luôn có một bên là NTD và bên kia là nhà cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ tiêu dùng Quan hệ tiêu dùng chủ yếu là quan hệ dân sự, trong đó hợp đồng tiêu dùng, như hợp đồng mua bán, đều được điều chỉnh bởi hành lang pháp lý riêng biệt, không chỉ dựa trên các quy định chung của pháp luật dân sự.
9 Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), tlđd (1), tr.10-11
10 Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), tlđd (1), tr.28-29
Lê Thị Hồng Vân (2018) phân tích quy định về việc người tiêu dùng có thể là tổ chức theo Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam Bài viết nhấn mạnh rằng, pháp luật quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ trong hoạt động tiêu dùng Theo tác giả, việc xác định người tiêu dùng là tổ chức giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, góp phần thúc đẩy thị trường phát triển lành mạnh Các quy định của luật nhằm tạo ra khung pháp lý rõ ràng, minh bạch, bảo vệ quyền lợi của các tổ chức tiêu dùng trong các giao dịch thương mại Tạp chí Khoa học pháp lý số 3 (115) đã khẳng định vai trò quan trọng của luật trong việc điều chỉnh mối quan hệ giữa các tổ chức tiêu dùng và doanh nghiệp, đảm bảo tính công bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng là tổ chức.
12 Cục Quản lý cạnh tranh – Bộ Công Thương, “Hỏi - Đáp Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”,
Hỏi - Đáp Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, NXB Hồng Đức, 2016, tr.11
13 Nguyễn Thị Thư (2012), “Đặc điểm của quan hệ tiêu dùng và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”,
Sự cần thiết phải bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong mối quan hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm chức năng
hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm chức năng
Ngành công nghiệp thực phẩm chức năng (TPCN) đang phát triển mạnh mẽ không chỉ tại Việt Nam mà còn trên toàn thế giới Tại Mỹ, khoảng 72% người dân sử dụng TPCN, thể hiện tầm ảnh hưởng lớn của ngành này đối với sức khỏe cộng đồng Trong khi đó, tại Nhật Bản, người dân chi trung bình 126 USD hàng năm cho các sản phẩm TPCN, cho thấy nhu cầu ngày càng tăng về các sản phẩm nâng cao sức khỏe.
Tại Việt Nam, thời gian hơn 10 năm trở lại đây có thể coi là khoảng thời gian
Thị trường thực phẩm chức năng (TPCN) phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam, với số lượng sản phẩm mới đăng ký tăng nhanh hàng năm, từ 1.062 sản phẩm năm 2014 lên 10.493 vào năm 2015, và 8.008 trong 9 tháng đầu năm 2016 Đến cuối năm 2016, có khoảng 4.855 sản phẩm sản xuất trong nước chiếm 60,6% và 3.153 sản phẩm nhập khẩu chiếm 39,4% Năm 2017, có khoảng 3.600 doanh nghiệp tham gia sản xuất, kinh doanh TPCN, lưu hành khoảng 6.800 sản phẩm trên thị trường Số người dùng TPCN cũng tăng mạnh nhất từ khoảng 500.000 vào năm 2000 lên hơn 20 triệu người, chiếm hơn 21% dân số vào năm 2017, chủ yếu tập trung tại Hà Nội, TP.HCM và các đô thị lớn Thị trường TPCN hiện vô cùng phong phú và đa dạng, với các sản phẩm nhập khẩu chính ngạch và cả hàng tiểu ngạch, “hàng xách tay”, đáp ứng mọi đối tượng sử dụng từ trẻ sơ sinh đến người già, phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của ngành trong nước.
45 “Thực phẩm chức năng – Cần một chính sách phù hợp”, https://dantri.com.vn/suc-khoe/thuc-pham-chuc- nang-can-mot-chinh-sach-phu-hop-1352833609.htm, 22/03/2020
Năm 2017, Bộ Y tế đã đề xuất xây dựng 3 Nghị định nhằm quy định rõ điều kiện về sản xuất, kinh doanh, quảng cáo và ghi nhãn thực phẩm chức năng Các dự thảo này nhằm nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng, đồng thời thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng theo quy định pháp luật chặt chẽ hơn Việc ban hành các nghị định này sẽ giúp kiểm soát chặt chẽ hơn các hoạt động liên quan, từ đó nâng cao uy tín của ngành công nghiệp thực phẩm chức năng tại Việt Nam.
48 Lê Nga, “21% người Việt sử dụng thực phẩm chức năng”, https://vnexpress.net/21-nguoi-viet-su-dung- thuc-pham-chuc-nang-3843443.html, 23/03/2020
Trong bài viết của Lan Anh, có nhiều phản ánh về cách một số đối tượng biến thực phẩm chức năng thành “thần dược” để đẩy giá bán lên mức cao, gây thiệt hại cho người tiêu dùng Các sản phẩm TPCN dạng sữa dành cho trẻ sơ sinh nhằm giúp bé ngủ ngon hoặc cung cấp các loại vitamin được quảng cáo để hỗ trợ phát triển tốt hơn, nhưng cần tỉnh táo khi lựa chọn để đảm bảo an toàn và hiệu quả thực sự Các chuyên gia khuyến cáo nên xem xét kỹ nguồn gốc và thành phần trước khi sử dụng các sản phẩm này để tránh những hệ quả không mong muốn.
D luôn nhận được sự quan tâm lớn từ các bậc cha mẹ, đặc biệt là các sản phẩm thực phẩm chức năng (TPCN) dưới dạng si rô hoặc viên uống bổ sung dinh dưỡng giúp tăng chiều cao và cân nặng cho trẻ Đối với người trưởng thành, các sản phẩm TPCN phong phú đáp ứng mọi nhu cầu về làm đẹp, giảm hoặc tăng cân, cải thiện sức khỏe và trí nhớ Các sản phẩm này ngày càng trở nên hấp dẫn và phổ biến, góp phần hỗ trợ chăm sóc sức khỏe toàn diện cho mọi lứa tuổi.
Thị trường thực phẩm chức năng (TPCN) tại Việt Nam đa dạng về đối tượng sử dụng và các kênh phân phối, giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận sản phẩm Các sản phẩm TPCN có thể được mua tại hệ thống nhà thuốc lớn nhỏ khắp cả nước, các cửa hàng chăm sóc sắc đẹp và sức khỏe, cũng như tại các cửa hàng tạp hóa, siêu thị và qua các nền tảng thương mại điện tử Phạm vi phân phối rộng khắp từ các thành phố lớn đến các vùng quê, đảm bảo mọi người dân đều có thể tiếp cận các sản phẩm TPCN để nâng cao sức khỏe và chăm sóc bản thân.
Mảnh đất TPCN là “mảnh đất màu mỡ” thu hút nhiều tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh tham gia để tìm kiếm lợi nhuận, thậm chí là siêu lợi nhuận Chính vì lợi nhuận cao này, lĩnh vực kinh doanh TPCN đang đối mặt với nhiều vi phạm, trở thành vấn đề xã hội nan giải cần được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và toàn xã hội chung tay giải quyết.
Hiện nay, tình trạng quảng cáo (QC) TPCN sai sự thật và gian dối để lừa dối người tiêu dùng (NTD) diễn biến rất phức tạp, với 99% các quảng cáo trên mạng xã hội không đúng sự thật Theo thống kê của Cục An toàn Thực phẩm – Bộ Y tế, trong 6 tháng đầu năm 2020, hơn 50% trong số 24 cơ sở sản xuất và kinh doanh TPCN vi phạm các quy định về quảng cáo và lừa dối NTD Bên cạnh đó, thực trạng kinh doanh TPCN giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ cũng đang là vấn đề nhức nhối Các thủ đoạn tinh vi như quay vòng hóa đơn, kê khai sai giá trên hóa đơn, và sản xuất hàng hóa chưa được phép đưa vào thị trường ngày càng phổ biến trong hoạt động buôn bán các loại TPCN giả.
Thùy Dương nhấn mạnh rằng việc đầu tư chiều cao cho con không nên dựa vào thuốc hay thực phẩm chức năng mà cần chú trọng vào chế độ dinh dưỡng hợp lý và hoạt động thể chất phù hợp Để giúp trẻ phát triển chiều cao tối đa, cha mẹ cần xây dựng chế độ ăn cân đối, giàu canxi, vitamin D và khuyến khích trẻ vận động nhiều hơn mỗi ngày Theo chuyên gia, các biện pháp tự nhiên và thói quen sinh hoạt là yếu tố quyết định hơn cả so với việc dùng thuốc hay thực phẩm chức năng Việc lạm dụng các sản phẩm bổ sung không đảm bảo an toàn có thể gây hại cho sức khỏe của trẻ trong dài hạn Chính vì vậy, cha mẹ nên tập trung vào việc tạo môi trường sống lành mạnh để giúp con phát triển chiều cao tối ưu.
Chính phủ đang tăng cường quản lý thị trường mỹ phẩm và thực phẩm chức năng nhằm đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng Việc siết chặt các quy định và kiểm tra nghiêm ngặt sẽ giúp ngăn chặn hàng giả, hàng nhái và nâng cao chất lượng sản phẩm trên thị trường Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để xử lý các vi phạm và đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng Thành phố cũng chú trọng nâng cao nhận thức cộng đồng về việc lựa chọn sản phẩm uy tín, an toàn Việc quản lý chặt chẽ không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn thúc đẩy ngành mỹ phẩm, thực phẩm chức năng phát triển bền vững.
Cục trưởng Cục An toàn Thực phẩm khẳng định rằng 99% quảng cáo thực phẩm chức năng trên mạng xã hội là sai sự thật, gây hiểu lầm và có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng Chính vì vậy, các cơ quan chức năng đang tăng cường kiểm tra, xử lý các quảng cáo vi phạm để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Người tiêu dùng cần tỉnh táo và tìm hiểu kỹ trước khi tin vào các quảng cáo thực phẩm chức năng trên mạng xã hội Việc quảng cáo sai sự thật không chỉ gây thiệt hại về mặt uy tín mà còn tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe cộng đồng.
Ngày 11/06/2020, Bộ Công Thương cập nhật danh sách các cơ sở bị xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm, đảm bảo công khai và minh bạch thông tin về các hành vi vi phạm Thông tin này giúp nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng về các quy định an toàn thực phẩm, đồng thời thúc đẩy các đơn vị tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật Việc cập nhật thường xuyên các cơ sở vi phạm là một trong những bước quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm tại Việt Nam Tài nguyên này thể hiện nỗ lực của cơ quan chức năng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp thực phẩm.
Việc bán hàng TPCN theo kiểu đa cấp đã gây ra nhiều hệ lụy, xâm phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích chính đáng của người tiêu dùng Nguồn thông tin phổ biến của người tiêu dùng về TPCN chủ yếu dựa vào giới thiệu từ bạn bè và người thân, khiến mô hình bán hàng đa cấp ngày càng phổ biến rộng rãi Tuy nhiên, các biến tướng trong hoạt động bán hàng đa cấp đã làm rõ ràng hơn những rủi ro và thiệt hại cho quyền lợi của người tiêu dùng TPCN.
Hiện nay, giá cả mua bán của TPCN đang là vấn đề đáng quan tâm trong thực tế, khi các loại thực phẩm chức năng với công dụng được thổi phồng thường được bán với mức giá cao ngất ngưởng mà chưa có cơ chế kiểm soát rõ ràng Giá TPCN do nhà sản xuất đề xuất thường không phản ánh đúng giá thực tế trên thị trường, mà giá bán cuối cùng lại do các đại lý, nhà phân phối và cửa hàng quy định dựa trên thỏa thuận giữa người mua và người bán Sự mô tả quá mức về tác dụng thần kỳ của TPCN của các tổ chức, cá nhân sản xuất và kinh doanh khiến giá trị thực của sản phẩm bị đội lên nhiều lần, và thậm chí, giá cao còn tạo cảm giác tích cực, thu hút nhiều sự quan tâm từ người tiêu dùng.
Nhu cầu tiêu dùng đối với sản phẩm TPCN ngày càng tăng nhanh, nhưng nhóm người tiêu dùng này thường xuyên bị xâm phạm quyền lợi nghiêm trọng Do đó, hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội giữa người tiêu dùng và các tổ chức kinh doanh TPCN cần hoàn thiện để duy trì trật tự xã hội và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng Hiện nay, hệ thống các quy định pháp luật về sản xuất và kinh doanh TPCN của Việt Nam đã khá đầy đủ, trong đó Thông tư số 43/2014/TT-BYT của Bộ Y tế là một bước tiến quan trọng Tuy nhiên, so với thực tế, nhiều quy định pháp luật trong lĩnh vực này còn tồn tại bất cập, thiếu sót và cần được điều chỉnh, hoàn thiện hơn nữa để đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng và phát triển bền vững thị trường TPCN.
Nội dung quyền của người tiêu dùng trong kinh doanh thực phẩm chức năng
Trong quan hệ tiêu dùng, NTD nói chung và NTD trong lĩnh vực TPCN nói riêng luôn ở vị thế yếu hơn so với các tổ chức, cá nhân kinh doanh Như chúng ta đã
56 Phạm Văn Hảo (2016), ttđd (32), tr.44 biết, sự khác biệt về vị thế giữa hai nhóm chủ thể trong mối quan hệ mang bản chất dân sự này xuất phát từ tình trạng bất cân xứng về hiểu biết, thông tin, trình độ khoa học kỹ thuật, khả năng thỏa thuận, giao kết hợp đồng, mức độ hiểu biết về pháp luật cũng như tiềm lực kinh tế Nguyên tắc tự do ý chí, tự nguyện thỏa thuận của các bên trong hợp đồng tiêu dùng dường như không thể thực hiện được bởi vị thế đàm phán của các bên không ngang nhau Với mục đích thiết lập một trật tự xã hội công bằng, pháp luật BVQL NTD can thiệp khá sâu vào quá trình giao dịch của các bên bằng cách đặt ra những điều kiện bắt buộc phải tuân thủ để khắc phục những bất lợi của NTD trong quan hệ với nhà cung cấp hàng hóa dịch vụ 57 Có thể thấy, BVQL NTD là một lĩnh vực pháp luật có vai trò nhất định trong việc xây dựng và củng cố nền pháp chế xã hội chủ nghĩa trước yêu cầu hội nhập Trong số các nội dung của hệ thống quy phạm pháp luật về BVQL NTD, các quy định về quyền của NTD là một trong những nội dung đáng quan tâm Điều 8, Luật BVQL NTD năm 2010 đã liệt kê tám nhóm quyền của NTD cần được ưu tiên bảo vệ Tuy nhiên, xét ở lĩnh vực tiêu dùng TPCN, tác giả cho rằng các nhóm quyền sau cần được đặc biệt chú trọng và ưu tiên hơn, bao gồm: Quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe; Quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về TPCN; Quyền được tư vấn, hướng dẫn kiến thức về tiêu dùng TPCN; Quyền được yêu cầu BTTH Như chúng ta đã biết, TPCN là TP dạng đặc biệt và nó có những tác động trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng của chính người sử dụng Bên cạnh đó, thực trạng thị trường TPCN giả, không đảm bảo chất lượng đã và đang là thách thức với các cơ quan nhà nước và là mối đe dọa đối với tính mạng, sức khỏe của NTD Do đó, quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe khi tham gia vào giao dịch tiêu dùng với các tổ chức, cá nhân kinh doanh TPCN là quyền được đặt lên hàng đầu Ngoài ra, TPCN không đơn thuần là dạng TP truyền thống mà chứa đựng sự giao thoa giữa TP và thuốc Thông tin, bản chất, công dụng của mỗi loại TPCN không phải là kiến thức thông thường mà bất kỳ NTD nào cũng có thể hiểu Cũng chính việc không có đủ thông tin về sản phẩm mà mình tiêu dùng nên rất nhiều hệ lụy đối với việc sử dụng TPCN đã xảy ra, xâm phạm không nhỏ đến những lợi ích chính đáng của NTD Đó cũng là lý do mà tác giả đưa nhóm quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về TPCN lên vị trí ưu tiên để nghiên cứu Bên cạnh đó, thực trạng NTD tự do lựa chọn, tùy ý sử dụng TPCN theo nhu cầu của mình cho thấy quyền
57 Nguyễn Thị Thư (2012), tlđd (13), tr.90 được tư vấn, hướng dẫn kiến thức tiêu dùng TPCN cần được quan tâm đúng mức từ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, từ các tổ chức xã hội và đặc biệt là từ chính các tổ chức, cá nhân kinh doanh TPCN Thực tế, trách nhiệm đào tạo kiến thức về TPCN này đã và đang bị các chủ thể kinh doanh và các chủ thể có trách nhiệm khác xem nhẹ Chính điều này đã làm cho những hiểu biết của NTD về TPCN trở nên sai lệch và dẫn đến những hậu quả đáng tiếc khi tiêu dùng Mặc khác, nhóm quyền được yêu cầu BTTH cũng có vị trí quan trọng khi nhìn nhận quyền lợi của NTD tiêu dùng TPCN Có thể thấy, các thiệt hại mà NTD TPCN phải gánh chịu là những thiệt hại thực sự nghiêm trọng, trực tiếp và xảy ra ngay lập tức
1.4.1 Quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe khi giao dịch, sử dụng thực phẩm chức năng
Như chúng ta đã biết, TPCN là TP với các công dụng chính là hỗ trợ một hoặc một số chức năng nào đó của cơ thể con người, tạo cho con người tình trạng thoải mái và hỗ trợ tăng sức đề kháng, giảm nguy cơ mắc bệnh Xem xét các tác dụng mà TPCN mang lại cho NTD có thể thấy TPCN là sản phẩm gắn liền với sức khỏe của con người và mục tiêu tiêu dùng TPCN của NTD là vì sức khỏe Qua đó, có thể thấy quyền lợi về sức khỏe, về tính mạng là nhóm quyền mà NTD TPCN cần được bảo vệ trước hết
Với các sản phẩm TPCN tốt, việc sử dụng TPCN có ý nghĩa rất tích cực đối với tính mạng, sức khỏe con người Chẳng hạn, sản phẩm TPBVSK HT Strokend với thành phần là các thảo dược quý như tỏi đen, sâm ngọc linh, đông trùng hạ thảo, gingko biloba, địa long, nattokinase có tác dụng giúp phòng ngừa và hỗ trợ đẩy lùi căn bệnh nguy hiểm tai biến mạch máu não hiệu quả Sản phẩm này được nghiên cứu bởi Trung tâm nghiên cứu ứng dụng TPCN của Học viện Quân y 58 Tuy nhiên, ngược lại, việc tiêu dùng các sản phẩm TPCN không đảm bảo chất lượng hay chứa các chất cấm sẽ ngay lập tức dẫn đến những hệ quả tiêu cực về sức khỏe, tính mạng của NTD Chẳng hạn, việc sử dụng TPCN Kratom, NTD trở nên phụ thuộc và nghiện kratom với những hệ lụy như loạn cảm, đau cơ, mất ngủ, thay đổi cảm xúc như dễ cáu giận, gây hấn 59 Hay việc Bộ Y tế truy tìm và khuyến cáo NTD không nên sử dụng TPCN
58 “Bí quyết đẩy lùi tai biến mạch máu não nhờ thực phẩm bảo vệ sức khỏe HT Strokend”, https://dantri.com vn/tu-van/bi-quyet-day-lui-tai-bien-mach-mau-nao-nho-thuc-pham-bao-ve-suc-khoe-ht-strokend-2018040616 0649852.htm, 22/05/2020
59 Trần Bá Thoại, “Kratom: Thực phẩm chức năng hay thuốc gây nghiện”, https://dantri.com.vn/khoa-hoc- cong-nghe/kratom-thuc-pham-chuc-nang-hay-thuoc-gay-nghien-20180403233241776.htm, 22/05/2020 giảm cân có chứa hoạt chất sibutramine vì hoạt chất này dẫn đến các nguy cơ co giật, đau tim, loạn nhịp tim, đột quỵ 60 Thực trạng TPCN không đảm bảo chất lượng, chứa chất cấm hay TPCN giả đang là mối họa khó lường đe dọa sức khỏe của NTD từng ngày, từng giờ 61 Như vậy, có thể thấy, việc đảm bảo cung cấp cho thị trường TPCN tốt, có chất lượng sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với quyền an toàn của NTD Các quy định về thành phần, liều lượng, điều kiện đảm bảo chất lượng, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc đảm bảo chất lượng TPCN sẽ là những quy định gắn liền với ý nghĩa bảo vệ quyền được an toàn về tính mạng, sức khỏe của NTD
Ngoài ra, TPCN nhập khẩu bằng con đường “xách tay” hiện nay là thực trạng nhức nhối và nguy hại rất lớn đối với quyền an toàn của NTD Các phương tiện truyền thông cũng đã có nhiều cảnh báo cho NTD về việc sử dụng sản phẩm TPCN này và hệ lụy của nó Tuy nhiên, sử dụng TPCN “xách tay” đang dần trở thành thói quen của NTD và ngày càng trở nên phổ biến 62 Các quy định về hạn chế, kiểm soát sự gia tăng việc kinh doanh TPCN “xách tay” đã được ban hành Tuy nhiên, tính khả thi và hợp lý của các quy định này đặt trong bối cảnh thị trường TPCN hiện nay cũng là vấn đề cần quan tâm
Năm 2015, các cơ quan chức năng đã phát hiện và xử lý nhiều vụ vi phạm liên quan đến sản xuất, kinh doanh TPCN giả, kém chất lượng, điển hình như vụ thu giữ
20 tấn TPCN giả, có nhiều thành phần không đúng như doanh nghiệp công bố tại thành phố Hà Nội và thu giữ 12 tấn TPCN giả, không rõ nguồn gốc xuất xứ tại Thành phố Hồ Chí Minh Phần lớn TPCN giả, kém chất lượng là sản phẩm được nhập từ Trung Quốc qua đường tiểu ngạch và khi về đến Việt Nam, các sản phẩm này được thay bao bì, nhãn mác, nguồn gốc xuất xứ và mang đi tiêu thụ 63 Qua thực tế này, có thể thấy thực trạng quyền được an toàn của NTD TPCN đã và đang bị xâm hại nghiêm trọng Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời thì những sản phẩm TPCN giả này sẽ đến tay NTD và những hệ lụy về sức khỏe không thể lường trước được
60 Thái Bình, “Cục ATTP yêu cầu truy tìm thực phẩm chức năng giảm béo chứa chất cấm Sibutramine”, https://suckhoedoisong.vn/cuc-attp-yeu-cau-truy-tim-thuc-pham-chuc-nang-giam-beo-chua-chat-cam- sibutramine-n146626.html, 22/05/2020
61 Châu Phong, “Thị trường thực phẩm chức năng: Quản lý chặt vì sức khỏe người dân”, https://hanoimoi com.vn/tin-tuc/Kinh-te/972833/thi-truong-thuc-pham-chuc-nang%C2%A0quan-chat-vi-suc-khoe-cua-nguoi- dan, 22/05/2020
62 “Cẩn trọng khi mua sản phẩm TPCN xách tay”, https://vietnamnet.vn/vn/bao-ve-nguoi-tieu-dung/tu- van/can-trong-khi-mua-san-pham-thuc-pham-chuc-nang-xach-tay-591962.html, 25/06/2020
63 Tờ trình đề nghị xây dựng Dự thảo 3 Nghị định quy định điều kiện sản xuất, kinh doanh, quảng cáo và ghi nhãn thực phẩm chức năng của Bộ Y tế năm 2017
Tóm lại, trong lĩnh vực tiêu dùng TPCN, nhóm quyền lợi đầu tiên mà NTD cần được bảo vệ chính là quyền an toàn về sức khỏe, tính mạng Sự cần thiết này xuất phát từ mối liên hệ mật thiết giữa TPCN với tính mạng, sức khỏe con người và chính từ thực tế nhóm quyền lợi này đang bị xâm hại nghiêm trọng Các quy định pháp luật cần xem xét để bảo vệ nhóm quyền này phải kể đến các nhóm quy định về chất lượng TPCN, trách nhiệm của chính các tổ chức, cá nhân kinh doanh TPCN trong việc đảm bảo chất lượng TPCN trên thị trường
1.4.2 Quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về thực phẩm chức năng
