Dân chủ hóa đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước phát quyền của dân, do dân, vì dân ở việt nam hiện nay

Trong đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa chính là thành quả của những nỗ lực cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.. Nhận thức được tầm quan

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

FGFGFG

NGUYỄN THỊ THU THỦY

DÂN CHỦ HÓA ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học Mã số: 60.22.85

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Trần Hùng

Thành phố Hồ Chí Minh - 2007

Trang 2

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của TS Trần Hùng Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của công trình này

Tác giả

Nguyễn Thị Thu Thủy

Trang 3

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ HOÁ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 8

1.1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ 8

1.1.1 Sự phát triển của dân chủ trong lịch sửû .8

1.1.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân chủ 19

1.1.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ 27

1.2 DÂN CHỦ HOÁ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 36

1.2.1 Bản chất của dân chủ hoá 36

1.2.2 Các yếu tố tác động đến dân chủ hoá đời sống xã hội 44

Chương 2: VAI TRÒ CỦA DÂN CHỦ HOÁ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 50

2.1 KHÁI QUÁT BẢN CHẤT NHÀ NƯỚC CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN 50

2.1.1 Nhà nước pháp quyền Việt Nam - thực hiện quyền lực của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân 50

2.1.2 Tập trung dân chủ - nguyên tắc hoạt động của Nhà nước Việt Nam 57

Trang 4

XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 78

2.3.1 Thực trạng của quá trình thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay 78 2.3.2 Những giải pháp thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay 87 KẾT LUẬN 105 TÀI LIỆU THAM KHẢO .108

Trang 5

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dân chủ là khát vọng sâu xa của mỗi dân tộc, mỗi con người Nó gắn liền với tiến trình phát triển lịch sử của xã hội loài người Mỗi thời đại khác nhau, dân chủ lại mang những nội dung mới mẻ hơn, phát triển hơn Trong đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa chính là thành quả của những nỗ lực cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản

Ngày nay, dưới ánh sáng của công cuộc đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tạo điều kiện cho nhân dân sống trong bầu không khí dân chủ, hướng tới xây dựng một xã hội “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Song bên cạnh những thành tựu đó, chúng ta còn mắc phải một số sai lầm, khuyết điểm Tình trạng suy thoái về đạo đức, lối sống, nạn tham nhũng, quan liêu, gia trưởng, bệnh dân chủ hình thức… còn diễn ra nhiều nơi trong cán bộ, đảng viên, làm tổn hại đến việc bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân Xuất hiện những biểu hiện xa rời mục tiêu, lý tưởng chủ nghĩa xã hội chưa được khắc phục kịp thời Bên cạnh đó, các thế lực thù địch vẫn luôn mưu toan thực hiện “diễn biến hoà bình” dưới chiêu bài “dân chủ”, “nhân quyền” Những hiện tượng này có tác động không nhỏ đến công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Từ thực tiễn xã hội đó cho thấy rằng, dân chủ hoá đời sống xã hội trở thành một yêu cầu quan trọng và cấp thiết, là mục tiêu, động lực

Trang 6

nhân dân Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa nhằm: “xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa, nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân” Dân chủ hoá đời sống xã hội đã và đang là một nội dung rất quan trọng và cấp thiết của công cuộc đổi mới hiện nay ở nước ta Vì vậy, thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở nước ta, thúc đẩy quá trình đổi mới đi đến thắng lợi

Nhận thức được tầm quan trọng đó, tôi chọn đề tài: “Dân chủ hoá đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay” làm chủ đề nghiên cứu cho

luận văn tốt nghiệp thạc sĩ, chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về dân chủ và dân chủ hoá là vấn đề quan trọng và cấp bách, đặc biệt là trong tiến trình hội nhập và phát triển đất nước hiện nay Chính vì vậy, đã có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài viết xung quanh vấn đề này Đáng chú

ý hơn là những cuốn sách, những bài viết của các tác giả, tiêu biểu như:

cuốn “Hệ thống chính trị cấp cơ sở và dân chủ hoá đời sống xã hội nông

Trang 7

Cuốn sách “Dân chủ và việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở”

(TS Lương Gia Ban) (Chủ biên), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003 Cuốn sách giới thiệu một cách khái quát những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Từ đó rút

ra những bài học và ý nghĩa lịch sử từ di sản tư tưởng quý báu của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Cuốn sách còn đề cập đến vấn đề thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở ở thủ độ Hà Nội năm 2002, thực hiện Quy chế dân chủ trong ngành giáo dục

Tư tưởng về dân chủ, về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của V.I Lênin có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng sâu sắc Nhận thức được tầm quan trọng đó, Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Tư tưởng dân chủ của V.I Lênin và ý nghĩa của nó đối với quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay” Kết quả

nghiên cứu được tập hợp thành cuốn sách “Tư tưởng của V.I Lênin về dân chủ” (PGS.TS Doãn Chính, TS Đinh Ngọc Thạch, TS Trần Hùng,

TS Trần Chí Mỹ) (Đồng chủ biên), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà

Trang 8

dân chủ kiểu mới; Phần thứ hai, tư tưởng dân chủ của V.I Lênin, ý nghĩa và bài học đối với quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay

Cuốn “Thể chế dân chủ và phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay” (TS Nguyễn Văn Sáu - GS Hồ Văn Thông) (Chủ biên), Nhà xuất

bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, các tác giả đã đề cập đến vấn đề dân chủ và hệ thống chính trị ở Việt Nam trong tiến trình đổi mới, thế chế chính trị ở nông thôn, từ đó đưa ra những giải pháp quý báu nhằm đẩy mạnh việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, v.v…

Ngoài ra còn có những bài viết của các tác giả về vấn đề dân chủ, dân chủ hoá được đăng trên Tạp chí Cộng sản, Triết học, Tạp chí

Lịch sử Đảng như: “Nhà nước pháp quyền công cụ để thực hiện dân chủ” (Vũ Văn Viên), Triết học, số 11 (174) tháng 11/2005; “Thành tựu hai mươi năm đổi mới - thành tựu của dân chủ” (GS,TS Hoàng Chí Bảo),

Tạp chí Lịch sử Đảng, số 9/2006, v.v… Nhìn chung, các bài viết của các tác giả đã đề cập đến những vấn đề về dân chủ, dân chủ hoá đời sống xã hội, dân chủ ở cơ sở, thực trạng của dân chủ ở Việt Nam dưới nhiều gốc độ khác nhau, từ đó đề ra những giải pháp quý báu trong qua trình thực

hiện dân chủ, dân chủ ở cơ sở Tuy nhiên, dân chủ hoá đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay, dưới gốc độ của chủ nghĩa xã hội khoa học vẫn còn là

một vấn đề mới mẻ, cần được nghiên cứu sâu rộng hơn, đặc biệt là trong quá trình hội nhập và phát triển đất nước hiện nay

Trang 9

C.33.44.55.54.78.65.5.43.22.2.4 22.Tai lieu Luan 66.55.77.99 van Luan an.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.C.33.44.55.54.78.655.43.22.2.4.55.22 Do an.Tai lieu Luan van Luan an Do an.Tai lieu Luan van Luan an Do an

5

Trên cơ sở kế thừa những quan điểm của các nhà kinh điển về dân chủ, kế thừa những thành tựu đã đạt được của các công trình nghiên cứu, các bài viết, trong khuôn khổ đề tài này tác giả tiếp tục đi sâu vào vấn đề dân chủ, dân chủ hoá đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích: làm sáng tỏ các quan điểm về dân chủ, dân chủ hoá

đời sống xã hội; Khẳng định vai trò quan trọng của dân chủ hoá đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay; Khái quát thực trạng dân chủ ở Việt Nam Từ đó đưa ra những giải pháp cụ thể để thực hiện quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội trong quá trình hội nhập và phát triển ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ: để đạt được những mục đích trên, luận văn tập trung

giải quyết những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, trình bày sự phát triển của dân chủ trong lịch sử; quan

điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ

Thứ hai, trình bày khái niệm về dân chủ hoá, bản chất của dân

chủ hoá

Thứ ba, khẳng định bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam - Nhà nước của dân, do dân, vì dân; Nhà nước tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ

Thứ tư, các yếu tố thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội trong sự

nghiệp xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam

Trang 10

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Bên cạnh đó, đề tài còn sử dụng các phương pháp như: phương pháp khảo sát và phân tích về mặt chính trị - xã hội dựa trên các điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể, phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, phương pháp lịch sử và lôgíc, phương pháp liệt kê, so sánh đối chiếu… nhằm đạt được những kết quả tốt nhất

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về lý luận: thông qua việc hoàn thành những nhiệm vụ đã đặt ra,

luận văn góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về dân chủ, quá trình phát triển của dân chủ trong lịch sử; quan điểm về dân chủ hoá, bản chất của dân chủ hoá; các yếu tố đảm bảo thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội

Về thực tiễn: khẳng định vai trò của dân chủ, dân chủ hoá đối với

công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Dân chủ hoá là mục tiêu, là động lực của quá trình đổi mới hiện nay Thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội là quy luật tất yếu để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam

Những kết quả mà luận văn đạt được có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong các trường đại học và cao đẳng

Trang 11

7

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm 2 chương: chương 1 có 2 tiết, chương 2 có 3 tiết

Trang 12

1.1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ

1.1.1 Sự phát triển của dân chủ trong lịch sửû

Phạm trù “dân chủ” bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp cổ đại là

“Demokratia”, trong đó, “Demos” mang nghĩa là nhân dân và “Kratos” mang nghĩa là chính quyền, quyền lực Theo nguyên nghĩa, dân chủ có nghĩa là quyền lực của nhân dân Dân chủ là một phạm trù lịch sử, đồng

thời cũng là một phạm trù chính trị

Dân chủ xuất hiện ngay từ buổi đầu sơ khai của lịch sử xã hội loài người trong xã hội công xã nguyên thủy - dân chủ nguyên thủy Do yêu cầu của cuộc sống, con người đã biết hợp lực với nhau để tạo nên sức mạnh cộng đồng trong quá trình lao động sản xuất, để chống chọi với kẻ thù, với thiên nhiên khắc nghiệt… Chính những yêu cầu đó đòi hỏi họ phải bầu ra những người đứng đầu để thực thi những quy định, những công việc chung của cộng đồng Vì vậy, một hình thức dân chủ đã xuất hiện - dân chủ nguyên thủy Ph Ăngghen gọi đây là nền “dân chủ quân sự” Thông qua “đại hội nhân dân”, nhân dân bầu ra hội đồng thị tộc và thủ lĩnh quân sự của mình để quyết định mọi công việc chung quan trọng của thị tộc, bộ lạc Những thủ lĩnh quân sự này không có bất kỳ một đặc quyền, đặc lợi cá nhân nào Họ thực hiện vai trò của mình theo ý chí và nguyện vọng của nhân dân Trong “Hội đồng nhân dân”, mọi người đều tự do và bình đẳng, thể hiện tinh thần dân chủ của mình thông qua hình

thức biểu quyết bằng giơ tay, bằng hoan hô, hoặc bằng “bỏ phiếu” - mà

Trang 13

9

L Moócgan - Nhà nhân chủng học Mỹ cho rằng: “Toàn thể các thành viên của thị tộc đều là những người tự do, có nghĩa vụ bảo vệ tự do của nhau, họ đều có những quyền cá nhân ngang nhau, - cả tù trưởng lẫn thủ lĩnh quân sự đều không đòi hỏi những quyền ưu tiên nào cả; họ kết thành một tập thể thân ái, gắn bó với nhau bởi những quan hệ dòng máu Tự do, bình đẳng, bác ái, tuy chưa bao giờ được nêu thành công thức, những vẫn là những nguyên tắc cơ bản của thị tộc…” [41, 136]

Dân chủ nguyên thủy là hình thức sinh hoạt mà tất cả mọi thành viên trong xã hội đều hướng vào tính tổ chức và trật tự nhằm đạt được những mục tiêu chung của toàn thể cộng đồng Có thể nói, trong “nền dân chủ quân sự” quyền lực của nhân dân được xem là quyền thiêng liêng, quyền lực tối cao và bất khả xâm phạm, được tự nhiên ban cho mà con người phải phục tùng nó Dân chủ trong xã hội công xã nguyên thủy, quyền lực của nhân dân mang đậm tính tự quản, dựa trên những điều kiện kinh tế - xã hội còn thấp kém Đó là hình thức dân chủ đầu tiên trong trong lịch sử xã hội loài người - hình thức dân chủ mang tính sơ khai, chất phát, tự nhiên như Ph Ăngghen nhận xét: “Với tất cả tính ngây thơ và giản dị của nó, chế độ thị tộc đó quả là một tổ chức tốt đẹp biết bao! Không có quân đội, hiến binh và cảnh sát, không có quý tộc, vua chúa, tổng đốc, trưởng quan và quan tòa, không có nhà tù, không có những vụ xử án, - thế mà mọi việc đều trôi chảy… Ở đây, không thể có người nghèo khổ và thiếu thốn,… Tất cả bình đẳng và tự do, kể cả phụ nữ” [41, 147-148] Như vậy, trong chế độ công xã nguyên thủy với những

Trang 14

hội ra đời cũng là giai đoạn đánh dấu sự tan rã của chế độ công xã nguyên thủy Xã hội xuất hiện chế độ tư hữu, xuất hiện sự phân chia giai cấp Những mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị ngày càng gay gắt, dẫn đến các cuộc đấu tranh của đông đảo quần chúng bị áp bức, bóc lột chống giai cấp thống trị diễn ra mạnh mẽ và quyết liệt Trước thực tiễn đó, đòi hỏi phải có một công cụ bạo lực nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, quan hệ giai cấp lúc bấy giờ - nhà nước chủ nô xuất hiện Gắn liền với nhà nước chủ nô là nền dân chủ chủ nô Nhà nước chủ nô - nhà nước dân chủ đầu tiên ở Hi Lạp cổ đại là Nhà nước Aten (từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ V trước Công nguyên) Trong nền dân chủ chủ nô, quyền lực chính trị về cơ bản là bảo vệ lợi ích của giai cấp chủ nô và một số ít quyền lợi nào đó thuộc về các công dân tự do So với thời kỳ công xã nguyên thủy, dân chủ thời kỳ này đã trở thành quyền lực của giai cấp thống trị Các quyền lợi của giai cấp thống trị và các công dân tự

do được thể chế hoá thành luật Đương nhiên, pháp luật ấy được duy trì, bảo vệ và thực hiện bởi nhà nước chủ nô; đồng thời, nó mang tính cưỡng bức đối với mọi thành viên trong xã hội Trong nền dân chủ chủ nô này, thân phận của người dân lao động, đặc biệt là những người nô lệ không được coi trọng Họ chỉ là những “công cụ biết nói”, “những công cụ đặc biệt”, là vật sở hữu của giai cấp chủ nô, là thứ hàng hoá có thể bị chủ nô đem mua, bán, trao đổi như những đồ vật Những người nô lệ hoàn toàn không có quyền lợi gì về kinh tế, chính trị, văn hoá - tư tưởng… và ngay cả những quyền cơ bản nhất của con người như quyền sống, quyền được

Trang 15

11

Như vậy, lần đầu tiên trong lịch sử và cũng từ đây dân chủ mang tính giai cấp, chế độ dân chủ gắn liền với một chế độ xã hội cụ thể và một giai cấp cầm quyền nhất định trong xã hội

Nhà nước dân chủ chủ nô là công cụ chuyên chính tàn bạo để thực hiện quyền lực chính trị và lợi ích của giai cấp chủ nô Những ước mơ, khát vọng của con người về dân chủ vốn đã không được đáp ứng thì giờ đây họ lại bị tầng lớp chủ nô áp bức, bóc lột làm xuất hiện những mâu thuẫn gay gay gắt trong xã hội Các cuộc đấu tranh của nô lệ chống chủ nô diễn ra mạnh mẽ, quyết liệt Platôn (427 - 347 trước Công nguyên) đã nhận định rằng: “mỗi thành thị dù bé nhỏ đến đâu cũng đều chia làm hai khu vực: khu vực của những người giàu và khu vực của những người nghèo Và chỗ nào có giàu và có nghèo thì chỗ ấy mãi mãi diễn ra cuộc đấu tranh tàn khốc giữa hai phe đối địch” Xã hội chiếm hữu nô lệ ra đời là một bước phát triển mới của lịch sử so với xã hội công xã nguyên thủy, song bản thân nhân dân lao động không được hưởng quyền lợi gì

Vì vậy, cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp chủ nô và nô lệ diễn ra ngày càng mạnh mẽ, gay gắt và quyết liệt dẫn đến sự tan rã của cả hai giai cấp ấy cùng với nền dân chủ chủ nô, phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ được thay thế bởi một phương thức sản xuất khác - phương thức sản xuất phong kiến

Trang 16

quyền lực chính trị nằm trong tay chúa đất và nhà thờ, thì ở phương Đông, quyền lực trong xã hội đều do vua nắm giữ Trong xã hội phong kiến, quyền lực tập trung trong tay vua, thần dân không có quyền lực gì về chính trị Họ chỉ là kẻ tôi tớ, không có quyền hành gì ngoài việc phụng sự nhà vua một cách trung thành Vua được xem là “thiên tử” (con trời) có quyền lực tối cao, thay trời trị dân, quyết định vận mệnh của đất nước Giai cấp địa chủ, phong kiến đã đề ra những chuẩn mực hà khắc, những nghi lễ nghiêm ngặt và khắt khe buộc con người phải tuân theo, như quan hệ vua - tôi, cha - con, chồng - vợ…

So với nền dân chủ chủ nô ở thời kỳ chiếm hữu nô lệ, trong thời kỳ phong kiến người nông nô đã có quyền sống, quyền làm người Nhưng với tính độc đoán, chuyên quyền của mình, giai cấp địa chủ phong kiến vẫn tập trung quyền lực chính trị trong tay mình Đặc biệt là “với phương thức chuyển giao quyền lực là cha truyền con nối cho nên nhân dân lao động không bao giờ nắm được quyền lực nhà nước” [2, 15] Trong chế độ quân chủ chuyên chế phong kiến ấy, về cơ bản không tồn tại một chế độ dân chủ, không tồn tại một nền dân chủ thực sự

Dưới ách thống trị của địa chủ, phong kiến làm cho đời sống của quần chúng nhân dân lao động ngày càng lầm than, điêu đứng và nghẹt thở Không những thế, giai cấp địa chủ, phong kiến còn thẳng tay trừng trị đối với các nhà khoa học, đốt các công trình khoa học của họ… làm cho xã hội ngày càng lâm vào cảch tối tăm, cùng cực và dốt nát; đồng thời, đàn áp một cách đẫm máu các cuộc đấu tranh đòi quyền dân chủ

Trang 17

13

Chính trong “đêm trường trung cổ” đó đòi hỏi phải có một cuộc đấu tranh chống lại chế độ chuyên chế phong kiến tàn bạo để hình thành nên một xã hội mới, dân chủ hơn Cuộc đấu tranh cho dân chủ được mở đầu bằng các cuộc đấu tranh, vận động tư tưởng - văn hoá sôi nổi, rộng lớn mà điển hình là phong trào Phục hưng ở Châu Âu (từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI) Phong trào này gắn với những tên tuổi vĩ đại, “những con người khổng lồ” như Côpécnic, Sếchxpia, Lêôna Đơvanhxi… Nó đã khẳng định vị trí của con người thực sự với tư cách là chủ thể sáng tạo của xã hội; Đồng thời, thể hiện những yêu cầu đòi tự do trong tư tưởng và dân chủ trong văn hoá, trong khoa học, chống lại sự ảnh hưởng, chi phối của chủ nghĩa kinh viện, chủ nghĩa thầy tu và thần học Bên cạnh đó còn có các nhà triết học khai sáng với những tên tuổi như Vônte (1694 - 1778), Rútxô (1712 - 1778), Điđơrô (1713 - 1784) đã đưa ra những tư tưởng về xây dựng một nhà nước cộng hòa dân chủ… Như vậy, những tư tưởng đấu tranh cho quyền sống của con người thời kỳ này mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, là bước tiến mới của tư tưởng dân chủ trong lịch sử Đó là cuộc đấu tranh vì con người, cho con người để giành lấy quyền tự do, dân chủ, đồng thời chống lại thần quyền và thế quyền đang chi phối đời sống tinh thần của xã hội lúc bấy giờ

Tiếp nối truyền thống đấu tranh đó, giai cấp tư sản - một giai cấp tiến bộ đang lên lúc bấy giờ đã giương cao ngọn cờ “tự do, bình đẳng, bác ái”, tập hợp lực lượng đông đảo để lật đổ chế độ phong kiến hà khắc,

Trang 18

Dân chủ tư sản ra đời đánh dấu bước tiến mới trong lịch sử phát triển của chế độ dân chủ Giai cấp tư sản với tư tưởng tiến bộ của mình là

“tự do, bình đẳng và bác ái” hứa hẹn một nền dân chủ tốt đẹp cho con người ở giai đoạn đầu đang lên của nó Dân chủ ấy đã khẳng định được những giá trị đích thực của cuộc sống, của cái đẹp chân chính ở nơi con người, ở thế giới hiện thực mà con người đang sống, chứ không phải nơi thiên đàng

Giai cấp tư sản, trong buổi ban đầu của mình có vai trò to lớn trong việc xoá bỏ tất cả những chuẩn mực hà khắc trói buộc con người trong xã hội phong kiến, “đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại” [39, 603] Chủ nghĩa tư bản đã xây dựng nên một nhà nước pháp quyền với hệ thống pháp luật tư sản thay thế cho nhà nước phong kiến quan liêu và

độc đoán, xây dựng một xã hội công dân thay thế xã hội thần dân trong

xã hội phong kiến trước đó Song về thực chất, nền dân chủ tư sản mang bản chất của giai cấp tư sản Nó bảo vệ địa vị chính trị và lợi ích kinh tế của giai cấp tư sản; đồng thời, nó chống lại những tư tưởng tự do, bình đẳng của giai cấp vô sản và toàn thể nhân dân lao động Dân chủ tư sản chẳng qua chỉ là dân chủ cho thiểu số, cho giai cấp tư sản mà thôi Vì vậy, nó không phải là nền dân chủ của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Nền dân chủ tư sản cho dù có tiến bộ đến đâu thì nó vẫn bị chế định bởi thể chế chính trị tư bản chủ nghĩa và chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Đó là nền dân chủ chật hẹp, hạn chế và chứa đựng nhiều mâu

Trang 19

15

V.I Lênin đã vạch trần sự giả dối của nền dân chủ tư sản: “chế độ dân chủ tư sản, tuy là một bước tiến bộ trong lịch sử vĩ đại so với thời trung cổ, song trước sau nó vẫn là - và dưới chế độ tư bản nó không thể không là - một chế độ dân chủ chật hẹp, bị cắt xén, giả hiệu, giả dối, một thiên đường cho bọn giàu có, một cái cạm bẫy và một cái mồi giả dối đối với những người bị bóc lột, đối với những người nghèo” [33, 305] Dân chủ tư sản là nền dân chủ mang tính hình thức, bởi vì bản thân giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân lao động vẫn bị áp bức và bóc lột, sống một cuộc sống cùng cực Do đó, không ở đâu và cũng không bao giờ người dân lao động được hưởng một nền dân chủ thực sự trong chế độ

tư hữu về tư liệu sản xuất Cho nên, cuộc cách mạng tư sản dù thành công đến đâu, sự thắng lợi của giai cấp tư sản trong việc đập tan chế độ chuyên chế phong kiến để thiết lập nền dân chủ tư sản không có nghĩa là cuộc đấu tranh cho tự do và bình đẳng, cho dân chủ, cho sự tiến bộ của nhân loại đã kết thúc Trái lại, những yêu cầu về tự do, dân chủ của quần chúng lao động ngày càng được nâng lên cao, gắn liền với vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản

Với những mâu thuẫn nội tại, vốn có của mình - dân chủ tư sản tất yếu sẽ bị thay thế bởi một nền dân chủ khác, tiến bộ hơn đó là nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Dân chủ xã hội chủ nghĩa xuất hiện khi giai cấp

Trang 20

Dân chủ xã hội chủ nghĩa hay dân chủ vô sản ra đời là một bước phát triển mới mang tính cách mạng về dân chủ Nền dân chủ ấy không phải là sự phủ định sạch trơn, đoạn tuyệt với các giá trị dân chủ của quá khứ mà nó được hình thành, nuôi dưỡng và phát triển bằng toàn bộ những giá trị văn hoá chân thực của nhân loại đã đạt được Dân chủ xã hội chủ nghĩa có sự tiếp thu, kế thừa một cách có chọn lọc, phát triển các giá trị dân chủ đã đạt được trong quá khứ

Dân chủ xã hội chủ nghĩa bắt nguồn từ bản chất của chủ nghĩa xã hội, mang bản chất của giai cấp công nhân Đó là nền dân chủ khác về chất so với nền dân chủ tư sản Bởi lẽ, dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ rộng rãi nhất đối với đông đảo quần chúng nhân dân lao động và được thể hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Nếu như, dân chủ tư sản là nền dân chủ cho thiểu số, vì những đặc quyền, đặc lợi của giai cấp tư sản thì dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ của đa số và

vì đa số nhân dân lao động Nó gạt bỏ những kẻ đặc quyền, đặc lợi và bài trừ những đặc quyền đặc lợi ấy ra khỏi sự quản lý nhà nước Trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền lực thuộc về giai cấp công nhân và

Trang 21

17

Cơ sở kinh tế của dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ công hữu về

tư liệu sản xuất chủ yếu Quy luật phát triển của dân chủ xã hội chủ nghĩa là không ngừng mở rộng dân chủ và nâng cao mức độ giải phóng cho những người lao động, thu hút họ tự giác tham gia vào công việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội Dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa “Thước đo trình độ thực hiện dân chủ ở một chế độ xã hội là ở mức độ và khả năng thu hút quần chúng tham gia vào công việc của nhà nước và xã hội” [11, 20] Trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, không phải chỉ những cơ sở kinh tế của quần chúng nhân dân được bảo đảm mà ngay cả những cơ sở về chính trị, tư tưởng - văn hoá cũng được đảm bảo

Như vậy, với tư cách là quyền lực của nhân dân, dân chủ trở thành một khái niệm bao quát với nhiều cách tiếp cận khác nhau

Thứ nhất, dân chủ với tư cách là một chế độ chính trị, mang ý nghĩa chính trị Đây là một hình thức biểu hiện quyền lực của nhà nước, được

tổ chức thành một chế độ xã hội Trong suốt giai đoạn phát triển dựa trên sự phân chia giai cấp và đối kháng giai cấp thì sự phát triển của dân chủ diễn ra dưới vỏ bọc chính trị và thông qua cuộc đấu tranh giai cấp Vì dân chủ mang ý nghĩa chính trị nên tính chất của dân chủ tùy thuộc vào việc quyền lực chính trị thuộc về tay giai cấp nào trong xã hội Thông thường,

Trang 22

được hiểu như là một chế độ nhà nước - hình thức tổ chức và thực hiện quyền lực xã hội Dân chủ mang tính giai cấp là một trong những đặc điểm nổi bật của dân chủ trong chính trị Một khi xã hội còn tồn tại giai cấp và nhà nước thì bản chất giai cấp của chế độ dân chủ vẫn còn tồn tại Dân chủ là một chế độ chính trị, một hình thức nhà nước bao gồm sự thống nhất giữa hai mặt dân chủ và chuyên chính

Trong quá trình vận động và phát triển của mình, dân chủ vừa mang tính chất giai cấp vừa mang tính chất cộng đồng C Mác đã chỉ ra rằng, chế độ dân chủ xuất phát từ con người và biến nhà nước thành con người được khách thể hoá và không phải nhà nước tạo ra nhân dân mà nhân dân đã tạo ra chế độ nhà nước Chính chế độ dân chủ đã biến nhà nước phù hợp với lợi ích, ý chí và nguyện vọng của quần chúng nhân dân lao động Ở đây tính giai cấp của dân chủ bị chi phối và tác động bởi các yếu tố khác như kinh tế, văn hoá - xã hội, chịu sự chi phối và ảnh hưởng bởi truyền thống lịch sự của dân tộc; hướng đến xây dựng nhà nước dân chủ, thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân

Thứ ba, dân chủ là một phạm trù lịch sử, là sản phẩm của lịch sử

Dân chủ là giá trị gắn với thuộc tính của con người, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của con người Dân chủ là một giá trị xã hội, là lý tưởng giải phóng con người, để con người vươn tới tự do, làm chủ bản thân, làm chủ xã hội, thể hiện khát vọng tự do chân chính, sự sáng tạo và quyền làm chủ của con người, của cộng đồng người Đó là thành quả của cuộc

Trang 23

19

Tóm lại, dân chủ dù được tiếp cận ở góc độ nào đều mang ý nghĩa

chung nhất đó là quyền lực thuộc về nhân dân Theo tác giả, dân chủ là tất cả quyền lực thuộc về nhân dân, là sự thể hiện và thực hiện quyền lực của nhân dân, do nhân nhân, vì nhân dân Nó là khát vọng chân chính, là

mục tiêu cao đẹp mà con người luôn hướng tới Chế độ dân chủ đối lập hoàn toàn với chế độ độc tài và chuyên chế

Dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ mới, được xây dựng trong cuộc cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đó là nền dân chủ khác về chất so với các nền dân chủ trong lịch sử Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước do chính nhân dân lập ra, chịu sự kiểm soát, giám sát của nhân dân; đồng thời, nhà nước phải bảo đảm và phục vụ cho lợi ích của đông đảo quần chúng nhân dân lao động

1.1.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân chủ

Ngay từ lúc thiếu thời, ở những nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã sớm hình thành một lý tưởng, một chí hướng phấn đấu cho hạnh phúc của loài người Với trí tuệ uyên bác và lòng trung thành với lợi ích của giai cấp vô sản và toàn thể nhân dân lao động, C Mác và Ph Ăngghen đã từ bỏ lập trường giai cấp xuất thân của mình để đứng trên lập trường của giai cấp công nhân, đấu tranh vì sự nghiệp cách mạng của quần chúng nhân dân lao động Học thuyết Mác với mục tiêu giải phóng xã hội, giải phóng giai cấp và mục tiêu cuối cùng là hướng đến giải phóng con người

C Mác là người đầu tiên đưa ra quan niệm về xây dựng một xã hội xứng đáng với con người - chế độ dân chủ

Trang 24

chuyên chế Chính vì vậy, dân chủ phải thực sự “xuất phát từ con người và biến nhà nước thành con người được khách thể hoá Cũng giống như tôn giáo, ở đây cũng vậy: không phải chế độ nhà nước tạo ra nhân dân, mà nhân dân tạo ra chế độ nhà nước… dưới chế độ dân chủ, không phải con người tồn tại vì pháp luật, mà pháp luật tồn tại vì con người…” [38, 349] C Mác nhấn mạnh rằng, sự tồn tại của nhà nước là vì nhân dân và phục vụ cho lợi ích của đa số nhân dân lao động Nhà nước cùng với các thiết chế xã hội khác là những phương tiện do con người sáng lập ra nhằm phục vụ lợi ích của con người Từ đó, C Mác đem đối lập chế độ quân chủ chuyên chế với chế độ dân chủ Nếu như, chế độ quân chủ chuyên chế coi khinh con người, chà đạp lên con người thì chế độ dân chủ coi trọng con người, hướng tới con người và vì con người

C Mác và Ph Ăngghen tự xem mình là những người theo “chủ nghĩa nhân đạo hiện thực” tức là nhìn xã hội hiện thực với những mâu thuẫn và xung đột không ngừng của nó Các ông nhấn mạnh rằng, trong cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản, vấn đề nhân đạo, vấn đề giải phóng con người và vấn đề dân chủ được giải quyết một cách triệt để

Trong tác phẩm “Tuyên Ngôn của Đảng cộng sản” (năm 1848),

C Mác và Ph Ăngghen đã khẳng định: “xã hội tư sản hiện đại, sinh ra từ trong lòng xã hội phong kiến đã bị diệt vong, không xóa bỏ được những đối kháng giai cấp Nó chỉ đem lại những giai cấp mới, những điều kiện áp bức mới, những hình thức đấu tranh mới thay thế cho những giai cấp, những điều kiện áp bức, những hình thức đấu tranh cũ mà thôi” [39, 597]

Trang 25

21

Để hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình trong cuộc đấu tranh vì tự

do, dân chủ, theo C Mác và Ph Ăngghen, giai cấp vô sản cần có sự đoàn kết, liên minh với quần chúng nhân dân lao động, trí thức và các tầng lớp xã hội khác, tạo thành một lực lượng đông mạnh để giành quyền tự do, bình đẳng cho mình và nhân dân lao động

Đến Công xã Pari (năm 1871), giai cấp vô sản thực sự bắt đầu đập tan bộ máy nhà nước tư sản để tổ chức ra một chính quyền mới, một nhà nước mới - nhà nước chuyên chính vô sản Mặc dù chỉ tồn tại trong vòng

72 ngày nhưng Công xã Pari đã tạo ra nền tảng của những thiết chế xã hội thực sự dân chủ Theo nghĩa đó, nhà nước do nhân dân lập ra và hoạt động vì nhân dân Xây dựng chế độ xã hội mới của nhân dân, vì lợi ích của nhân dân; xoá bỏ mọi đặc quyền, đặc lợi trong bộ máy nhà nước mới Ph Ăngghen trong “Thư gửi Bêben” (V.I.Lênin nhắc lại trong tác

phẩm: Nhà nước và cách mạng) đã nhấn mạnh: “giai cấp vô sản cần đến

Trang 26

ánh sự tồn tại của con người với ý chí, tài năng và lợi ích của họ Với C.Mác và Ph Ăngghen, dân chủ phải hướng đến một cơ sở hiện thực, với những con người hiện thực chứ không chỉ dừng lại ở những lời tuyên bố, dân chủ hình thức

Như vậy, C Mác và Ph Ăngghen đã đứng về lập trường của đông đảo quần chúng lao động, những con người bị áp bức, bóc lột, để bênh vực họ, đấu tranh giành quyền tự do, dân chủ cho họ Các ông còn khẳng định rằng, giai cấp vô sản có thể sử dụng dân chủ như một phương tiện để tiến hành sự nghiệp cải biến cách mạng theo hướng nhân đạo chủ nghĩa Chỉ khi nào giành được chính quyền, giai cấp vô sản mới có điều kiện để thực hiện sự nghiệp cách mạng của mình một cách triệt để là xóa bỏ giai cấp tư sản, xóa bỏ chế độ tư hữu, xóa bỏ áp bức, bóc lột; xây dựng một xã hội mới - xã hội tự do, bình đẳng và dân chủ, trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người

V.I Lênin là người kế thừa xuất sắc những giá trị tư tưởng của C.Mác và Ph Ăngghen, trong đó có các tư tưởng về dân chủ Trước những yêu cầu, đòi hỏi cấp bách của thực tiễn, đặc biệt là sự chống phá điên cuồng của các thế lực thù địch đối với những tư tưởng của C Mác và Ph.Ăngghen, V.I Lênin một mặt bảo vệ chủ nghĩa Mác, mặt khác, bổ sung và phát triển học thuyết Mác với những nội dung mới, trong những điều kiện và thực tiễn mới - chủ nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa đế quốc

Trang 27

Vận dụng những tư tưởng dân chủ của chủ nghĩa Mác vào thực tiễn cách mạng Nga, V.I Lênin đề ra nhiệm vụ đối với giai cấp vô sản Nga lúc bấy giờ là cần phải đập tan bộ máy nhà nước của giai cấp tư sản, thiết lập chính quyền mới, nhà nước dân chủ kiểu mới - nhà nước của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nhà nước đó phải đảm bảo quyền tự do, bình đẳng cho tất cả mọi người, thu hút đông đảo những người lao động tham gia vào việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội “Giai cấp vô sản trước hết phải lật đổ giai cấp tư sản và giành lấy chính quyền

nhà nước cho mình, rồi sau đó sử dụng chính quyền nhà nước ấy, tức là

chuyên chính vô sản, làm công cụ của giai cấp mình để tranh thủ sự đồng tình của đa số nhân dân lao động” [35, 14]

Dân chủ chính là mục tiêu cao nhất của cuộc cách mạng ở Nga V.I Lênin cho rằng, dân chủ và chủ nghĩa xã hội có mối quan hệ chặt chẽ và thống nhất biện chứng với nhau trong cuộc cách mạng vô sản Sự thống nhất ấy thể hiện ở cả nội dung, bản chất, mục đích của dân chủ và chủ nghĩa xã hội Do đó, khi cách mạng vô sản giành thắng lợi thì nhất

Trang 28

cấp vô sản xa rời cách mạng xã hội chủ nghĩa hoặc có thể che lấp, làm lu mờ cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, v.v., thì sẽ mắc một sai lầm căn bản Trái lại, cũng giống như không thể có một chủ nghĩa xã hội mà lại không thực hiện dân chủ hoàn toàn, giai cấp vô sản cũng không thể nào chuẩn bị để chiến thắng giai cấp tư sản được nếu nó không tiến hành một cuộc đấu tranh toàn diện, triệt để và cách mạng để giành dân chủ” [28, 324]

V.I Lênin còn chỉ ra sự khác nhau giữa dân chủ tư sản và dân chủ vô sản, Người kết luận: “chế độ dân chủ vô sản so với bất kỳ chế độ dân

chủ tư sản nào, cũng dân chủ hơn gấp triệu lần; Chính quyền Xô - viết so

với nước cộng hòa tư sản dân chủ nhất, thì cũng dân chủ hơn gấp triệu lần” [33, 312-313] Những cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân đòi quyền tự do, quyền dân chủ đều bị giai cấp tư sản thẳng tay đàn áp Trong chế độ dân chủ tư sản, giai cấp tư sản đã dùng trăm phương, ngàn kế “…để gạt quần chúng ra, không cho họ tham gia quản lý nhà nước,… không cho quần chúng lao động tham gia nghị

viện tư sản… nghị viện tư sản là một cơ quan của người khác, một công cụ áp bức của giai cấp tư sản đối với vô sản” [33, 311] Ngược lại, dân chủ

vô sản mà điển hình là chính quyền Xô - viết “chẳng những dùng đủ mọi cách để tạo ra những điều kiện dễ dàng cho tổ chức của quần chúng - những người bị chủ nghĩa tư bản áp bức, mà còn làm cho tổ chức đó trở thành nền tảng vĩnh viễn và tất yếu của toàn bộ bộ máy nhà nước, từ dưới lên trên, ở địa phương cũng như ở trung ương…” [34, 112] Sự khác nhau giữa dân chủ tư sản và dân chủ vô sản còn thể hiện ở chỗ, dân chủ

Trang 29

25

Từ việc phân tích sự khác nhau giữa dân chủ tư sản và dân chủ vô sản, V.I Lênin đi đến kết luận rằng, tiêu chí cơ bản để chỉ một chế độ xã hội là dân chủ khi có sự tham gia của đông đảo quần chúng nhân dân lao động vào công việc quản lý xã hội V.I Lênin khẳng định: “…phát triển

dân chủ một cách đầy đủ, nghĩa là làm cho toàn thể quần chúng nhân dân lao động tham gia thực sự bình đẳng và thực sự rộng rãi vào mọi công việc của nhà nước” [29, 93]

Dân chủ là một hình thức nhà nước, là một quá trình gắn với nhà

nước Chế độ dân chủ một mặt, thừa nhận quyền bình đẳng giữa những công dân trong xã hội; mặt khác, nó là hệ thống có tính cưỡng bức đối với mỗi con người Bất cứ một nhà nước nào cũng thực hiện dân chủ, bảo vệ dân chủ cho giai cấp cầm quyền và thực hiện chuyên chính đối với giai cấp đối lập với nó Vì vậy, không thể có dân chủ chung chung, trừu tượng, phi giai cấp, dân chủ thuần túy… V.I Lênin phê phán các quan điểm thù địch, xuyên tạc chủ nghĩa Mác về dân chủ Trong đó có quan điểm Cauxky - một thủ lĩnh Quốc tế II đã phản bội chủ nghĩa Mác khi chủ trương xây dựng một nền dân chủ “thuần túy”, phi giai cấp, chống lại nền dân chủ vô sản

Thực hiện chuyên chính vô sản là điều kiện, tiền đề để xây dựng

chế độ dân chủ thực sự cho đông đảo quần chúng nhân dân Do đó,

“…chuyên chính vô sản chẳng những hoàn toàn là chính đáng, với tính

Trang 30

Dân chủ là một phạm trù lịch sử Đó là thành quả của cuộc đấu

tranh giai cấp và cải tạo xã hội của quần chúng nhân dân qua các giai đoạn lịch sử V.I Lênin lưu ý rằng: “Trong những nhận định thông thường về nhà nước, người ta luôn luôn phạm phải một sai lầm mà Ăngghen đã căn dặn phải đề phòng ở đây… Sai lầm ấy là: người ta luôn luôn quên rằng thủ tiêu nhà nước cũng là thủ tiêu chế độ dân chủ và nhà nước tiêu vong cũng là chế độ dân chủ tiêu vong” [31, 101] Ở đây, Lênin muốn nhấn mạnh rằng, dân chủ với tư cách là một phạm trù lịch sử, chỉ tiêu vong với nghĩa dân chủ được xây dựng thành một chế độ quyền lực, được tổ chức thành chế độ nhà nước Nhưng những giá trị, những thành quả đấu tranh của quần chúng nhân dân vì dân chủ, hướng đến mục tiêu nhân văn cao cả cho con người và vì con người, để họ thực sự trở thành những con người tự do, trở thành chủ thể sáng tạo xã hội sẽ

Trang 31

27

Để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện dân chủ trong

thực tiễn xã hội ở nước Nga lúc bấy giờ, V.I Lênin đã đề ra Chính sách kinh tế mới (NEP) trong đó, đề cao vai trò của trao đổi tự do, hàng hoá,

tiền tệ… tạo nên đòn bẩy thúc đẩy nền kinh tế phát triển, thúc đẩy lực

lượng sản xuất phát triển Với Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin đã

tạo nên một bầu không khí dân chủ thực sự trong xã hội Người dân Xô viết lúc bấy giờ sống trong bầu không khí phấn khởi, hăng say trong sản xuất, tự do trong phân phối sản phẩm lao động… đem lại những thành tựu

to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành động lực to lớn trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô vào những năm đầu của thế kỷ XX Chính sách kinh tế mới của V.I Lênin chính là quá trình thực hiện và phát huy dân chủ nói chung và dân chủ hoá trên lĩnh vực kinh tế nói riêng, khắc phục những khó khăn tưởng chừng không thể vượt qua của nhân dân Liên Xô lúc bấy giờ

1.1.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ vĩ đại, người chiến sĩ cách mạng kiên trung, đồng thời là nhà văn hoá kiệt xuất của dân tộc Việt Nam Suốt cuộc đời mình, Người luôn đấu tranh vì độc lập, tự do, hạnh phúc cho nhân dân, cho dân tộc Việt Nam Người đã để lại cho chúng ta những

Trang 32

Sinh ra và lớn lên trong cảnh Tổ quốc bị giày xéo, chà đạp, nhân dân sống trong lầm than, khổ cực dưới ách thống trị tàn bạo của bọn thực dân xâm lược, Người ý thức rằng: phải đấu tranh giành độc lập, tự do, giành chủ quyền cho dân tộc Việt Nam Ở Hồ Chí Minh, chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc, đó là làm sao cho nước nhà hoàn toàn độc lập, nhân dân được tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành, được hưởng quyền dân chủ thực sự và trở thành người làm chủ xã hội Đó cũng là động lực thôi thúc Người ra đi tìm đường cứu nước Những năm bôn ba ở nước ngoài, Hồ Chí Minh nghiên cứu nhiều cuộc cách mạng trên thế giới, trong đó có cách mạng tư sản Pháp và cách mạng tư sản Mỹ, đi đến kết luận: “Cách mệnh Pháp cũng như cách mệnh Mỹ, nghĩa là cách mệnh tư bản, cách mệnh không đến nơi, tiếng là cộng hoà và dân chủ, kỳ thực trong thì nó tước lục công nông, ngoài thì nó áp bức thuộc địa” [43, 274] Cho đến nay “…chỉ có cách mệnh Nga là đã thành công, và thành công đến nơi, nghĩa là dân chúng được hưởng cái hạnh phúc tự do, bình đẳng thật, không phải tự do và bình đẳng giả dối như đế quốc chủ nghĩa Pháp khoe khoang như ở bên An Nam” [43, 280] Người khẳng định, cách mạng Việt Nam phải đi theo chủ nghĩa Mã Khắc

Tư và Lênin, tức theo con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước chuyên chính vô sản, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời - nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông

Trang 33

29

“Nhà nước ta là nhà nước dân chủ

Bao nhiêu lợi ích đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân

Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân

Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân

Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra

Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên

Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” [45, 698]

Ở Hồ Chí Minh, dân chủ được Người diễn đạt với văn phong giản

dị, mộc mạc, dễ hiểu Dân chủ nghĩa là “dân là chủ và dân làm chủ” Người nói: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” [46, 515], “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do dân làm

chủ” [47, 452] hay “chế độ ta là chế độ dân chủ Tức là nhân dân làm chủ” [50, 251]… Ở đây, chữ dân theo quan niệm của Người đồng nghĩa

với nhân dân, với quần chúng, dân chúng, đồng bào Đó là toàn bộ những người lao động, những người cùng khổ, những người bị áp bức, bóc lột, là con Lạc, cháu Hồng… trừ bọn Việt gian bán nước, làm tay sai cho phát xít, thực dân, phản bội Tổ quốc

Trang 34

chủ” [47, 319] Khi đất nước giành được độc lập thì nhân dân phải được hưởng những quyền tự do, dân chủ Đối với mỗi con người, quyền sống, quyền tự do là những quyền tự nhiên, thiêng liêng và bất khả xâm phạm Bởi vì, con người ta sinh ra là tự do và bình đẳng Với Người, khi nước nhà giành được độc lập mà dân không được hưởng tự do, hạnh phúc thì độc lập cũng chẳng có ý nghĩa gì Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh dân chủ là tài sản quý giá, tài sản quý báu nhất của nhân dân

Hồ Chí Minh luôn hướng tới việc xây dựng một chế độ dân chủ tiến bộ, xây dựng nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân, để nhân dân được thể hiện quyền dân chủ mọi lúc, mọi nơi, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Người luôn nhắc nhở rằng, khi cách mạng thành công thì phải giao quyền lực cho “dân chúng số nhiều” và không nên để trong tay

“một bọn ít người”, có như thế mới tránh khỏi hy sinh nhiều lần, dân chúng mới thực sự được hạnh phúc Dân chủ gắn liền với thực hiện bình đẳng, công bằng và tự do nên cũng đồng thời gắn liền với nhà nước Do đó, xây dựng nhà nước của dân, do dân và vì dân chính là cũng chính là xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa nhằm làm cho nhân dân lao động được làm chủ về mọi mặt, đặc biệt là làm chủ về mặt nhà nước của mình Chính vì vậy, nhà nước phải đảm bảo quyền tự do, dân chủ cho toàn thể nhân dân lao động, mở rộng và phát huy hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân Vì “trong bầu trời không có gì quý bằng nhân dân” “Dân chủ là của quý báu của nhân dân” Nhà nước muốn vững mạnh phải dựa vào dân, lấy dân làm gốc, đồng thời phát huy mọi tiềm năng sáng tạo ở

Trang 35

31

Cùng với việc phát huy dân chủ của nhân dân, Người cho rằng

thực hành dân chủ cũng là yếu tố quan trọng không thể thiếu Mục đích

của việc thực hành dân chủ là làm cho dân chúng ai cũng được hưởng

quyền tự do, dân chủ Theo chủ tịch Hồ Chí Minh: “làm sao cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ, dám nói, dám làm” [51, 223] là vấn đề cần thiết và quan trọng Do đó, cần phải giáo

dục cho nhân dân hiểu quyền làm chủ và biết sử dụng quyền làm chủ của mình mọi lúc, mọi nơi Khi dân biết và dám phê bình người lãnh đạo, khi ấy dân đã biết nắm quyền dân chủ của mình, đã biết thực hành dân chủ Hồ Chí Minh khẳng định: “thực hành dân chủ là cái chìa khoá vạn năng có thể giải quyết mọi khó khăn” [51, 249] Đây là tư tưởng thể hiện tinh thần dân chủ của Hồ Chí Minh Bản thân quá trình thực hành dân chủ là điều kiện để phát huy dân chủ một cách đúng đắn và đầy đủ hơn

Trang 36

dân bầu ra; Đồng thời họ có quyền bãi miễn đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân… nếu các đại biểu này không hoàn thành những nhiệm vụ mà nhân dân giao phó Theo Hồ Chí Minh, người cán bộ, đảng viên phải là người đầy tớ trung thành, là công bộc của nhân dân, phải hết lòng phục vụ nhân dân Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh coi việc thường xuyên giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên để họ xứng đáng trở thành đầy tớ của nhân dân, đồng thời là người lãnh đạo trung thành của nhân dân Mỗi một cán bộ, đảng viên phải lấy việc phục vụ lợi ích của nhân dân làm mục tiêu phấn đấu Một trong những nguyên nhân làm ảnh hưởng đến việc thực hành dân chủ của nhân dân đó chính là do thái độ của cán bộ, đảng viên đối với nhân dân, bắt đầu từ chỗ xa rời nhân dân, không tin dân, không hiểu dân Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở các cán bộ, đảng viên “việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh” [44, 56-57] Chính chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương mẫu mực đó

Để thực hiện quyền dân chủ của nhân dân cần phải thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia vào mọi công việc của nhà nước, của xã hội Cùng với việc nhấn mạnh quyền làm chủ của nhân dân, Người còn nhấn mạnh đến nghĩa vụ của mỗi công dân trong xã hội Bên cạnh việc làm chủ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nhân dân còn “phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình…” [44, 36] Bởi vì, công việc xây dựng và bảo vệ đất nước là quyền lợi, là nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi công dân

Trang 37

33

Kế thừa tư tưởng của các nhà mácxít, chủ tịch Hồ Chí Minh cho

rằng dân chủ phải đi đôi với chuyên chính Bất kỳ một chế độ dân chủ

nào cũng có chuyên chính nhưng “vấn đề là ai chuyên chính với ai? Dưới chế độ phong kiến, tư bản, chuyên chính là số ít người chuyên chính với đại đa số nhân dân Dưới chế độ dân chủ nhân dân, chuyên chính là đại

đa số nhân dân chuyên chính với thiểu số phản động chống lại lợi ích của nhân dân, chống lại chế độ dân chủ nhân dân” [48, 279] Nghĩa là nhà nước dân chủ nhân dân cần phải thiết lập chuyên chính để bảo vệ quyền dân chủ của đại đa số nhân dân lao động, đồng thời chống lại thiểu số phản động Nếu dân chủ là tài sản quý báu nhất của nhân dân thì Hồ Chí Minh dùng hình ảnh “cái cửa”, “cái khoá” để chỉ chuyên chính Người nói: “dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân, chuyên chính là cái khoá, cái cửa để đề phòng kẻ phá hoại, nếu hòm không có khoá, nhà không có cửa thì sẽ mất cắp hết Cho nên có cửa phải có khoá, có nhà phải có cửa Thế thì dân chủ cũng cần phải có chuyên chính để giữ gìn lấy dân chủ” [48, 279-280] Nhà nước sử dụng pháp luật như là một công cụ để bảo vệ lợi ích chung cho đa số quần chúng nhân dân và ngăn cản những hành động xâm hại đến lợi ích của nhân dân, trừng trị

“những kẻ ngoan cố không chịu sửa đổi”

Lý tưởng “dân là chủ” và “dân làm chủ” được Hồ Chí Minh theo đuổi trong suốt cuộc đời đấu tranh vì hạnh phúc của nhân dân Đó là kết quả của cả một quá trình khảo nghiệm, sàng lọc lịch sử, vừa là sự kế thừa những thành tựu của trí tuệ và văn minh nhân loại, có giá trị nhân văn sâu sắc; vừa khắc phục những hạn chế, bổ sung và làm giàu thêm những tư tưởng mới mẻ để vươn tới giá trị chân chính của nhiệm vụ lịch

Trang 38

cuộc đổi mới và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân trong giai đoạn hiện nay ở Việt Nam

Phát huy dân chủ, quyền làm chủ của nhân dân là một trong những nội dung quan trọng và nhất quán trong đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam Quyền làm chủ của nhân dân không phải chỉ nêu một cách chung chung, trừu tượng mà được khẳng định trên thực tế, thể hiện trong Hiến pháp và pháp luật, trong các văn kiện đại hội Đảng Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1946) đã ghi rõ: “tất cả bính quyền trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam không phân

biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo…” Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Đảng ta

nhấn mạnh: “toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nước ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân…” [16, 19] Báo cáo Chính trị của Đại hội lần thứ VII, Đảng ta chỉ rõ: “Thực hiện

dân chủ xã hội chủ nghĩa là thực chất của việc đổi mới và kiện toàn hệ

thống chính trị” [17, 90] Dân chủ là quy luật hình thành, phát triển và tự hoàn thiện của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa Nó vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay Đại hội còn chỉ ra rằng, để đánh giá một nền dân chủ không chỉ căn cứ vào khẩu hiệu mà còn phải xem nó là thực chất hay giả hiệu, dân chủ cho thiểu số giai cấp thống trị hay dân chủ cho đa số nhân dân… Đến Đại hội đại biểu lần

Trang 39

35

Trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta nhấn mạnh: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu vừa là động lực của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân Nhà nước là đại diện quyền làm chủ của nhân dân, đồng thời là người tổ chức và thực hiện đường lối chính trị của Đảng…” [21, 44] Để thực hiện quyền lực của nhân dân, Đảng ta nhấn mạnh, mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đều phản ánh lợi ích của đa số nhân dân lao động Nhân dân vừa thực hiện quyền lực

Trang 40

1.2 DÂN CHỦ HOÁ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 1.2.1 Bản chất của dân chủ hoá

Thực hiện dân chủ hoá là quá trình có ý nghĩa quan trọng, là một trong những động lực thúc đẩy mạnh mẽ công cuộc phát triển của một xã hội Bởi vì, động lực phát triển xã hội là khi dân chủ được mở rộng để nhân dân tích cực tham gia vào công việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội V.I Lênin nhấn mạnh: “Với việc phát triển chế độ dân chủ một cách

đẩy đủ, nghĩa là với việc làm cho toàn thể quần chúng nhân dân tham gia thực sự bình đẳng và thực sự rộng rãi vào mọi công việc của nhà nước”

[29, 93]

Dân chủ hoá là quá trình vận động và thực hành dân chủ Theo tác

giả, thực chất của dân chủ hoá đó là quá trình nhằm đưa dân chủ từ khả năng trở thành hiện thực, đưa các giá trị, các chuẩn mực, nguyên tắc dân chủ vào thực tiễn của cuộc sống Một xã hội muốn phát triển phải tạo ra

được những yếu tố, những điều kiện đảm bảo cho tự do, dân chủ của mỗi cá nhân được thực hiện và bảo đảm trên thực tế Khi đó, toàn bộ quyền lực thực sự thuộc về quần chúng nhân dân Trong xã hội xã hội chủ nghĩa con người chuyển từ thụ động sang tự do, sáng tạo, làm chủ bản thân và làm chủ xã hội

Tiêu đề	Dân chủ hóa đời sống xã hội trong sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay
Tác giả	Nguyễn Thị Thu Thủy
Người hướng dẫn	TS. Trần Hùng
Trường học	Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
Chuyên ngành	Chủ nghĩa xã hội khoa học
Thể loại	Luận văn thạc sĩ
Năm xuất bản	2007
Thành phố	Thành phố Hồ Chí Minh

Định dạng
Số trang	118
Dung lượng	393,9 KB