Dạy học môn Sinh học theo hướng tích hợp với sức khỏe sinh sản vị thành niên

Dạy học môn Sinh học theo hướng tích hợp với sức khỏe sinh sản vị thành niên

BỐ CỤC ĐỀ TÀI

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài

II Phạm vi đề tài

PHẦN II : GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở của đề tài

1.Cơ sở lí luận

2 Cơ sở thực tiễn

II GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

1 Giải pháp

2 Tổ chức thực hiện

3 Kết quả

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THEO HƯỚNG TÍCH HỢP

VỚI SỨC KHỎE SINH SẢN VỊ THÀNH NIÊN

Người thực hiện: Lê Thu Hà Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Hồng Phong SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Sinh

THANH HO N M 2013 Á Ă

Giáo dục và nâng cao chất lượng toàn diện cho học sinh hiện nay là vấn đề đang được Đảng, nhà nước ngành giáo dục và toàn thể cộng đồng quan tâm

Trước sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế xã hội, sự phân hoá trên các lĩnh vực, trong đó sự phân hoá về lao động ngày càng rõ nét, nền giáo dục Việt nam đang dần dần đổi mới cho phù hợp với xu thế hội nhập: Một mặt đào tạo những học sinh có khả năng học tiếp lên đại học, cao đẳng trung học chuyên nghiệp, mặt khác phải trang bị kiến thức phổ thông để những học sinh không có khả năng, điều kiện học tiếp có thể học nghề, đi làm và vận dụng vào cuộc sống, kể cả việc trang bị kiến thức để học sinh biết cách bảo vệ mình, bảo vệ gia đình, người thân

Bộ môn sinh học là một môn khoa học có tính thực tiễn rất cao, nếu học sinh được trang bị kiến thức phổ thông đầy đủ, có hệ thống các em sẽ không chỉ dừng lại ở việc nắm vững những thành tựu khoa học của môn học mà còn có thể ứng dụng vào lao động sản xuất cũng như chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ của bản thân, gia đình, người thân

Với đặc thù môn học như vậy tôi thiết nghĩ việc tích hợp môn sinh học với hoạt động giáo dục dân số sức khoẻ sinh sản vị thành niên ( từ đây viết tắt là GD DS SKSSVTN) là một việc làm cần thiết và hiệu quả

II PHẠM VI ĐỀ TÀI

Xây dựng một số phương pháp DẠY HỌC TÍCH HỢP MÔN SINH HỌC VỚI HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC SKSSVTN để cung cấp cho trẻ vị thành niên, thanh thiếu niên những kiến thức cơ bản về giới tính một cách khoa học, có hệ thống Bao gồm những kiến thức hiểu biết về cơ thể, về tuổi dậy thì về tình yêu, tình dục, an toàn tình dục, bệnh lây truyền và cách phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục, cơ chế mang thai và mang thai ngoài ý muốn, các biện pháp phòng tránh thai khoa học, an toàn…Nhằm tạo điều kiện tốt cho tuổi vị thành niên có đầy đủ kiến thức để sống lành mạnh, an toàn, đảm bảo học tập, tương lai, loại trừ các vấn

đề tiêu cực ảnh hưởng xấu đến xã hội, từ đó tạo tiền đề cho sự phát triển đất nước bền vững, văn minh

PHẦN II : GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI:

1 Cơ sở lí luận:

- Giáo dục DSSKSSVTN hiện là vấn đề đã được nhiều quốc gia, nhất là những quốc gia phát triển quan tâm, coi trọng Những năm gần đây cùng với những thành tựu của đổi mới về giáo dục, ở nước ta đã bắt đầu chú trọng giáo dục dân số SKSSVTN Nhiều tài liệu hướng dẫn được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhiều công trình nghiên cứu được biên soạn và ấn hành Ngành giáo dục cũng tích cực đưa vào chương trình dạy học những chuyên đề, những bài học liên quan đến vấn đề này

2 Cơ sở thực tiễn:

2.1Thực trạng xã hội hiện nay:

Hoà cùng sự phát triển của nền kinh tế xã hội, sự tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại là sự du nhập của những hệ tư tưởng, những quan niệm sống có phần tiêu cực, không phù hợp với văn hoá Việt Do những mặt trái, những lệch lạc trong quan niệm sống của một bộ phận thanh niên hiện nay với ý thức tự do, đề cao cái tôi cá nhân một cách thái quá, sống buông thả, tuỳ tiện, “sống thử”, “sống thoáng”… nhưng lại không có đủ những kiến thức khoa học cần thiết để bảo vệ mình, đặc biệt

là bảo vệ sức khoẻ sinh sản, gây nên nhiều hậu quả đáng tiếc: Huỷ hoại sức khoẻ, tương lai của bản thân, huỷ hoại tinh thần, vật chất của chính mình cũng như gia đình và xã hội, thậm chí gây hoảng loạn về tư tưởng, hình thành trào lưu, dư luận xấu trong xã hội

2.2 Thực trạng học sinh THPT hiện nay:

HSTHPT hiện nay có nhiều thế mạnh so với thế hệ trước, khả năng tiếp thu cái mới nhanh nhạy, được tiếp cận với nhiều phương tiện giáo dục, truyền thông hiện đại, có nhiều cơ hội để học tập tiến bộ…Nhưng cũng có nhiều những thử thách, những mặt trái đang huỷ hoại các em, làm nhức nhối gia đình, đau đầu các nhà giáo dục Việc tâm sinh lí học sinh phát triển nhanh hơn đã dẫn đến việc phát triển giới tính cũng nhanh hơn, các em bắt đầu chú tâm đến quan hệ khác giới, việc yêu sớm, quan hệ tình dục vị thành niên cũng diễn ra nhiều hơn nhưng học sinh lại không dám hỏi, không tìm hiểu sâu, không được trang bị kiến thức giới tính đầy đủ và có

hệ thống, vì vậy khi xảy ra hậu quả do hành vi này gây ra như mang thai ngoài ý muốn, lây truyền các bệnh tật…các em thường tự giải quết, dẫn đến những hậu qủa nặng nề: suy sụp về sức khoẻ, tinh thần, ảnh hưởng đến học hành, đến tương lai, sự nghiệp thậm chí làm ảnh hưởng tới cả gia đình và xã hội

2.3 Thực trạng dạy học và dạy học môn sinh học hiện nay:

+ Giáo dục giới tính cho học sinh ở một số trường dường như chỉ mới dừng lại ở mức độ tuyên truyền thông qua chủ yếu là các hình thức sinh hoạt ngoại khoá chứ chưa được tổ chức một cách bài bản, khoa học vì vậy hiệu quả còn rất thấp

+ Bộ môn sinh học dù có thế mạnh trong lĩnh vực này nhưng người dạy vẫn còn đơn thuần truyền đạt tri thức lí thuyết, khi đụng chạm đến những vấn đề giới tính,

sức khoẻ sinh sản giáo viên thường có tâm lí e ngại nên chỉ dạy qua quýt vì vậy cũng chưa đạt được hiệu quả giáo dục và thực tiễn

⇒Từ những cơ sở trên tôi đã mạnh dạn đề xuất, lồng ghép việc dạy học kiến thức

khoa học của bộ môn với HĐGDDSSKSSVTN và bước đầu đã thu được những kết quả khả quan: vừa đảm bảo kiến thức khoa học bộ môn vừa nâng cao hiệu quả tuyên truyền GDDSSKSSVTN đồng thời đưa khoa học vào ứng dụng gần gũi với cuộc sống làm cho học sinh cảm thấy bài học lôi cuốn, hấp dẫn

II GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

1 Giải pháp:

1.1 Nắm vững đặc trưng cơ bản của bài dạy:

- Môn sinh học là một môn khoa học thực nghiệm, nên khi dạy giáo viên cần cung cấp tri thức khoa học chính xác, cụ thể, có những ứng dụng thực tế chứ không được nêu kiến thức theo chủ quan cảm tính

- Phải căn cứ vào từng bài cụ thể để xác định phương pháp phù hợp: nếu là bài cung cấp kiến thức khoa học về lí thuyết thì nên kết hợp phương pháp thuyết trình

và trao đổi thảo luận; nếu bài dạy thiên về thực hành, bài tập thì nên lựa chọn các phương pháp tối ưu cho phát huy chủ thể học sinh như nêu vấn đề, gợi mở, trao đổi thảo luận nhóm…

1.2 Triển khai kiến thức cơ bản của bộ môn:

- Đảm bảo triển khai đầy đủ, hệ thống kiến thức theo chuẩn kiến thức kĩ năng của

Bộ giáo dục và đào tạo, chú trọng cho học sinh đạt được các yêu cầu nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp đến vận dụng cao

- Nâng cao vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống: khi dạy giáo viên không chỉ cần đảm bảo kiến thức khoa học mà cần hướng vấn đề vào thực tiễn đời sống, những thành tựu đã ứng dụng thành công và những tiềm năng có thể trong tương lai

- Củng cố, luyện tập, khắc sâu kiến thức:

Tuỳ theo kiểu đặc trưng bài dạy, tuỳ từng đối tượng học sinh trong lớp mà người dạy có thể củng cố bằng nhiều cách khác nhau:

+ Đối với học sinh khá, giỏi, giáo viên có thể củng cố bằng hệ thống câu hỏi, bài tập vận dụng cho các em trao đổi, thảo luận trả lời rồi giáo viên nhận xét, đánh giá,

bổ sung, kết luận

+ Đối với học sinh trung bình có thể củng cố bằng phiếu học tập, câu hỏi trắc nghiệm…

+ Đối với học sinh yếu, kém thì chủ yếu củng cố bằng việc nhấn mạnh lại những kiến thức trọng tâm, sau đó yêu cầu các em nhắc lại…

2 Tổ chức thực hiện:

2.1.Tích hợp tự nhiên thông qua lồng ghép vấn đề vào từng phần, từng mục:

Không phải bài nào, phần nào cũng phải lồng ghép liên tục vào chương trình môn học nên chỉ tích hợp khi thấy vấn đề gần gũi nhất với bài học Chẳng hạn khi dạy

bài cơ chế điều hoà sinh sản ở mục cơ chế điều hoà sinh tinh và sinh trứng sau khi

giúp học sinh nắm vững các cơ chế trên tôi đã tiến hành lồng ghép vấn đề dân số

SKSSVTN vào bài bằng câu hỏi :

- Quá trình điều hoà sinh tinh và sinh trứng diễn ra như thế nào ?

- Ứng dụng của điều hoà này vào đời sống như thế nào?

- Tại sao người phụ nữ uống viên thuốc tránh thai lại có thể tránh thai Giải thích?

- Những tác hại khi lạm dụng thuốc tránh thai (đặc biệt là thuốc tránh thai khẩn

cấp)?

- Nên ăn uống sinh hoạt ra sao để điều hoà quá trình trên nhằm đảm bảo tốt sức khoẻ cho con người nhất là tuổi vị thành niên?

2.2.Tích hợp thông qua củng cố, luyện tập, mở rộng kiến thức:

Có những bài dạy kiến thức khoa học nhiều, nội dung các phần liên quan chặt chẽ, phần sau là hệ quả của phần trước thì không nên tích hợp từng phần làm cho bài học rời rạc, kiến thức nhỏ lẽ mà nên tích hợp toàn bài qua khâu củng cố, luyện tập,

mở rộng kiến thức Chẳng hạn khi dạy bài:

- Bài 47 – Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở người ( sinh 11

cơ bản và nâng cao) tôi sẽ tích hợp vào phần củng cố, mở rộng kiến thức bằng câu

hỏi : muốn điều khiển sinh trưởng và phát triển ở động vật và người nhất là cải thiện chất lượng dân số khi còn ở tuổi vị thành niên chúng ta cần phải làm gì? sống như thế nào? Sau đó cho học sinh trao đổi thảo luận về nhà viết bài thu hoạch ngắn

2.3.Tích hợp thông qua quá trình kiểm tra đánh giá:

Khi ra đề kiểm tra người dạy không chỉ ra đề theo hướng kiểm tra kiến thức môn học mà cần có những vế câu hỏi phụ để giáo dục giới tính cho học sinh Chẳng

hạn khi kiểm tra bài: Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở

người tôi đã ra đề như sau: Em hãy nêu các biện pháp tránh thai hiện nay đang

được con người sử dụng? Cơ chế hiệu quả của từng biện pháp? Nạo phá thai có phải là một biện pháp tránh thai không? Tại sao?

3 Tiến hành dạy học tích hợp với hoạt động GDDSSKSSVTN:

Lớp Tên bài Địa chỉ

tích hợp

Nội dung tích hợp

độ tích hợp

10 Bài 30

-cơ bản

Bài 44

-nâng

cao

Sự

nhân

lên của

virut

trong tế

bào chủ

1

II

HIV/AID S

HIV/AIDS con đường lây truyền, các giai đoạn phát triển của bệnh, cách phòng

tránh, cách ứng xử với người

nhiễm HIV

-Các phương thức lây truyền :

- Các bệnh truyền

nhiễm thường gặp

do virut :

- Các đối tượng nào có nguy cơ lây nhiễm các bệnh xã hội cao?

Gợi ý: người nghiện hút, gái mại dâm…

- Qua quá trình tiếp xúc hàng ngày như ăn chung, hôn nhau…

có bị lây nhiễm HIV/AIDS không? Vì sao không nên cách ly người bị HIV/AIDS?

Gợi ý: không, vì cần coi bệnh HIV/AIDS cũng là bệnh như các bệnh bình thường khác và có những biện pháp bảo vệ bản thân hợp lý có thể giúp họ hòa nhập cộng đồng làm người có ích

- Các hình thức lây truyền của các bệnh xã hội? cách bảo vệ bản thân trước những người bị bệnh?

Gợi ý: lây qua đường máu, đường tình dục, qua mẹ sang con

Không dùng chung các đồ có chứa máu của người bệnh như bơm kim tiêm…không may khi tiếp xúc phải phải rửa sạch vết thương bằng xà phòng và nhanh chóng đến cơ sở y

tế gần nhất

Tích hợp bộ phận và liên

hệ

Liên hệ

10

Bài 32

-cơ bản

Bài 46

-nâng

cao

Bệnh

truyền

nhiễm

và miễn

dịch

I – Bệnh truyền nhiễm

- Cung cấp kiến thức về một số bệnh phổ biến lây lan qua quan hệ tình dục như HIV/AIDS, lậu, giang mai

- Hậu quả nghiêm trọng của những bệnh xã hội là gì? Từ đó rút ra cách phòng tránh.

Gợi ý: ảnh hưởng lớn tới sức khỏe người bệnh, gây tổn hại về vật chất cũng như tinh thần……

Tích hợp bộ phận và liên

hệ

11 Bài 38,

39:

Các

nhân tố

ảnh

hưởng

đến

sinh

trưởng

và phát

triển ở

động

vật

I Nhân tố bên trong

- Dậy thì và các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản

- Hoocmon giới tính

- Các yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến sức khoẻ sinh sản

Thế nào là tuổi dậy thì? Tuổi dậy thì trung bình của người Việt Nam?

Gợi ý:

- Tuổi dậy thì là mốc đánh dấu sự trưởng thành về mặt sinh học của cơ thể Chia làm 3 giai đoạn: giai đoạn đầu từ 10-13 tuổi, giai đoạn giữa từ 14-16 tuổi, giai đoạn cuối từ 17- 19 tuổi

- Những thay đổi về cấu tạo giải phẫu?

Gợi ý:

Ở tuổi dậy thì, dưới tác dụng của tuyến yên và tuyến sinh dục, cơ thể diễn ra hàng loạt những biến đổi về hình thể, về sinh lí và tâm lí Các cơ quan sinh dục ngoài phát triển, chiều cao tăng, khối lượng cơ thể tăng

=> Không nên quá lo lắng với những thay đổi của cơ thể ở tuổi dậy thì

- Những thay đổi trong cấu tạo cơ quan sinh dục nam và nữ?

Ở nam, da bìu bắt đầu thẫm màu và nhăn lại, tinh hoàn to lên, các ống sinh tăng kích thước và bắt đầu sinh sản tinh trùng gây xuất tinh Cơ phát triển mạnh, vai rộng, chậu hông hẹp, tầm vóc cao to, thanh quản nở rộng làm cho giọng nói trở nên vang

và trầm

- Ở nữ, biến đổi căn bản là sự phát triển của tử cung và 2 buồng trứng, các nang trứng phát triển mạnh và hình thành các trứng chín và rụng gây hiện tượng kinh nguyệt

- Những thay đổi về tâm lí?

Liên hệ

Liên hệ

II Các

nhân tố

bên ngoài

Tình trạng không cân xứng trong quá trình phát triển của hệ tim mạch

đã ảnh hưởng đến sự tuần hoàn não,

có thể gây ra thiểu năng tuần hoàn não nhất thời nên thường kém tập trung, kém nhạy cảm và trí nhớ chưa tốt

- Nguyên nhân của những thay đổi ở giai đoạn này?

Do các hoocmon sinh dục, các hoocmon này có tác dụng kích thích

sự phát triển giới tính ở thai nhi Ở giai đoạn trước tuổi dậy thì, hàm lượng các hoocmon này còn thấp, nhưng đến tuổi dậy thì hàm lượng tăng cao kích thích sự chuyển hóa

và hoàn thiện của các tế bào sinh dục, làm phát triển các đặc điểm sinh dục phụ

- Trong bữa ăn hằng ngày và khẩu phần ăn (đặc biệt trong giai đoạn dậy thì) cần lưu ý điều gì?

Cần cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng, cân đối khẩu phần ăn cho hợp lí

- Vì sao tuổi dậy thì cần nhiều chất dinh dưỡng?

- Vì ở lứa tuổi này, các chất dinh dưỡng đóng vai trò tối cần thiết trong việc tăng cường thể lực, trí lực

và ảnh hưởng cả đối nhân xử thế các em có những quan niệm sai lầm trong chuyện ăn uống

- Trong giai đoạn mang thai, để đảm bảo cho sự phát triển của thai nhi người mẹ cần chú ý những gì?

- Trong giai đoạn mang thai nhất là giai đoạn đầu người mẹ cần bảo vệ sức khoẻ thật tốt, không dùng các

III Một số biện pháp điều khiển sinh

trưởng - pt

ở ĐV và người

chất độc hại( rượu, bia, thuốc lá, ) + Mẹ nghiện rượu, nghiện ma tuý con sinh ra có tiir lệ dị tật cao hơn bình thường

+ Mẹ nghiện thuốc lá, con sinh ra có cân nặng nhẹ hơn bình thường 200-500g

+ Trong những tháng đầu mang thai, nếu mẹ nhiễm virut cúm, con sinh ra có thể bị dị tật như: hở hàm ếch,

- Các biện pháp nâng cao chất lượng dân số?

- Chế độ dinh dưỡng hợp lí, tích cực tham gia luyện tập thể dục thể thao, không sử dụng các chất độc hại đối với cơ thể

Tích hợp bộ phận và liên

hệ

11 Bài 45:

Sinh

sản hữu

tính ở

động

vật

II Quá trình sinh sản hữu tính ở ĐV

- Điều kiện xảy ra sự thụ thai ở người? Ở tuổi vị thành niên có thể mang thai không?

Có trứng rụng; tinh trùng gặp được trứng ở 1/3 phần đầu của ống dẫn trứng; hợp tử di chuyển được về tử cung; màng tử cung đủ dày để thể làm tổ

- Nếu có quan hệ tình dục không

an toàn( không có biện pháp bảo vệ) ở tuổi vị thành niên sẽ có thai

vì ở nữ trứng đã chín và rụng; ở nam đã hình thành tinh trùng

- Hậu quả của tình dục không an toàn? Các biện pháp bảo đảm tình dục an toàn?

- Có thể mang thai và mắc các bệnh lây truyền qua quan hệ tình dục và HIV/AIDS

- Các biện pháp đảm bảo tình dục

an toàn:

+ Sử dụng bao cao su: tránh khỏi

các bệnh lây truyền qua đường tình dục và mang thai sớm

+ Sống chung thủy: không bị mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục

+ Kiểm tra sức khỏe định kỳ: từ 6 tháng đến 1 năm ở cả người nam và

nữ đều nên tiến hành kiểm tra sức khỏe tổng quát

11 Bài 46:

Cơ chế

điều

hoà

sinh sản

I.2

Cơ chế điều hòa sinh trứng

-Hoocmon sinh sản – điều hoà sinh sản

- Hiện tượng kinh nguyệt

- Phòng tránh thai

- Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh và sinh trứng

- Tại sao người phụ nữ uống viên thuốc tránh thai lại có thể tránh thai Giải thích?

Uống viên thuốc tránh thai chính là uống hai loại hoocmon ostrongen và progesteron vào cơ thể Nồng độ 2 loại hoocmon này trong máu tăng cao sẽ ức chế vùng dưới đồi, tuyến yên… làm trứng không chín và rụng

- Ngoài tác dụng tránh thai, thuốc tránh thai còn có những lợi ích gì?

Uống thuốc tránh thai giúp: giảm nguy cơ ung thư buồng trứng, cổ tử cung, giảm mụn trứng cá, điều hoà kinh nguyệt, da tươi sáng,…

- Những tác hại khi lạm dụng thuốc tránh thai( đặc biệt là thuốc tránh thai khẩn cấp)?

Nếu lạm dụng thuốc tránh thai ( nhất là thuốc tránh thai khẩn cấp)có thể dẫn đến các hậu quả đáng tiếc như: vô sinh, rong kinh,…

- Trong thời kỳ kinh nguyệt, nữ giới cần lưu ý những gì ?

Những việc nữ giới cần làm trong thời gian hành kinh: rửa cơ thể hàng ngày với nước sạch, tránh lao động nặng và kéo dài,nghỉ ngơi nếu