Những khái niệm cơ bản
Kỹ năng là một thuật ngữ phổ biến trong nhiều lĩnh vực, từ khoa học đến các hoạt động hàng ngày Ngày nay, kỹ năng trở thành yếu tố quan trọng trong mọi hoạt động của con người, và việc sở hữu kỹ năng được coi là cần thiết Vậy, kỹ năng thực sự là gì?
Theo từ điển tiếng Việt, kỹ năng có hai nghĩa chính: Thứ nhất, đó là một tài năng đặc biệt; thứ hai, là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn.
Các đơn vị tuyển dụng việc làm cho rằng kỹ năng là khả năng thực hiện thành thạo một hoặc nhiều hành động dựa trên hiểu biết và kinh nghiệm để đạt được kết quả mong đợi Trong khi đó, phản xạ là phản ứng thụ động của cơ thể đối với môi trường, còn kỹ năng lại là phản ứng có ý thức và hoàn toàn chủ động.
Kỹ năng có nhiều định nghĩa khác nhau, thường phản ánh góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của người viết Tuy nhiên, hầu hết mọi người đều đồng ý rằng kỹ năng được hình thành khi kiến thức được áp dụng vào thực tiễn Kỹ năng học được thông qua quá trình lặp đi lặp lại các hành động nhất định và luôn có mục đích rõ ràng Do đó, kỹ năng có thể được hiểu là năng lực của cá nhân trong việc thực hiện thành thạo một hoặc một chuỗi hành động dựa trên hiểu biết, nhằm đạt được kết quả mong đợi.
1 Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
Kỹ năng được hình thành ra sao?
Kỹ năng được hình thành nhanh hay chậm, bền vững hay lỏng lẻo phụ thuộc vào khát khao, quyết tâm, năng lực tiếp nhận của người học, cách luyện tập và tính phức tạp của kỹ năng Dù quá trình hình thành diễn ra nhanh hay chậm, kỹ năng vẫn trải qua những bước nhất định.
Hình thành mục đích là bước quan trọng, khi mà mỗi cá nhân cần tự đặt ra câu hỏi “Tại sao tôi phải sở hữu kỹ năng này?” và “Sở hữu kỹ năng này mang lại lợi ích gì cho tôi?”.
Để phát triển kỹ năng, việc lập kế hoạch là rất quan trọng Bạn có thể tự mình thực hiện các bước cần thiết, từ những kế hoạch chi tiết đến những kế hoạch đơn giản như "ngày mai tôi sẽ bắt đầu luyện tập kỹ năng này".
Cập nhật kiến thức và lý thuyết liên quan đến kỹ năng là rất quan trọng Chúng ta có thể thu thập thông tin qua tài liệu, báo chí hoặc các buổi thuyết trình Phần lớn kiến thức này thường được tiếp thu từ trường học và từ các thầy cô giáo.
- Luyện tập kỹ năng Bạn có thể luyện tập ngay trong công việc, luyện với thày hoặc tự mình luyện tập
- Ứng dụng và hiệu chỉnh Để sở hữu thực sự một kỹ năng chúng ta phải ứng dụng nó trong cuộc sống và công việc
Kỹ năng viết bài báo điều tra là năng lực của nhà báo và phóng viên trong việc thực hiện chuỗi hành động để tạo ra tác phẩm báo chí điều tra, phục vụ cho việc xuất bản trên các loại hình báo chí.
Sự ra đời và phát triển của internet đã tạo cơ hội cho báo chí khai thác kinh tế, dẫn đến sự xuất hiện tất yếu của báo mạng điện tử trong thời đại hiện nay.
Hiện nay, thuật ngữ định danh loại hình báo chí trên internet vẫn chưa thống nhất và đang gây tranh cãi Trên thế giới, loại hình này được gọi bằng nhiều tên khác nhau như online newspaper, e-journal, và e-zine Tại Việt Nam, thuật ngữ báo điện tử được sử dụng phổ biến, ví dụ như báo Nhân dân điện tử và Lao động điện tử, bên cạnh các tên gọi khác như báo mạng và báo trực tuyến Theo Điều 3, Luật Báo chí năm 1989 (sửa đổi, bổ sung năm 2000), báo điện tử được định nghĩa là loại hình báo chí thực hiện trên mạng thông tin máy tính, dẫn đến sự xuất hiện của nhiều báo điện tử như Nhân dân, Lao động, và Thời báo kinh tế Sài Gòn, cũng như các trang thông tin từ các nhà cung cấp trên internet như Tin nhanh Việt Nam.
(VnExpress) của FPT, Vietnamnetcủa Công ty Phát triển phần mềm VASC,
Văn bản pháp lý do Bộ Văn hoá - Thông tin cấp cho các báo trực tuyến đầu tiên tại Việt Nam được gọi là “Giấy phép hoạt động báo điện tử”.
Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và internet, báo điện tử đã ra đời và có những bước tiến vượt bậc Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi của loại hình báo này.
Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999, Điều 3, Chương 1 quy định rằng báo chí Việt Nam bao gồm nhiều hình thức như báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự), và báo điện tử (thực hiện trên mạng thông tin máy tính) Các hình thức báo chí này được phát hành bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, và tiếng nước ngoài.
Nghị định số 51/2002/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí, trong đó Điều 1 giải thích rằng "Báo chí là tên gọi chung đối với các loại hình báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử", và cụ thể tại Mục 5, báo điện tử được định nghĩa là loại hình báo chí hoạt động trên mạng thông tin máy tính (internet, intranet).
Những kỹ năng làm báo điều tra
Nghiên cứu cho thấy nhà báo cần nhiều kỹ năng để thực hiện bài điều tra hiệu quả Bài báo điều tra là kết quả của việc áp dụng đồng thời nhiều kỹ năng quan trọng nhằm khám phá sự thật ẩn sau thông tin ban đầu Trong luận văn này, chúng tôi sẽ trình bày các kỹ năng cần thiết cho báo chí điều tra, dựa trên việc tham khảo và đối chiếu từ nhiều giáo trình và công trình nghiên cứu, những kỹ năng này phù hợp với nhiều loại hình báo chí, bao gồm cả báo điện tử.
1.2.1 Kỹ năng chọn đề tài
Khả năng tác nghiệp của các nhà báo có thể tương đương, nhưng sự thành công trong nghề thường phụ thuộc vào việc chọn lựa đề tài hấp dẫn Kỹ năng tìm kiếm đề tài và góc tiếp cận cho các tác phẩm báo chí là yếu tố quan trọng, không chỉ dành cho những người mới vào nghề mà còn cho cả những nhà báo dày dạn kinh nghiệm Dù đã làm báo lâu năm, việc đau đáu về đề tài vẫn luôn là một phần không thể thiếu trong hành trình sáng tạo của họ.
Sinh viên mới ra trường thường trăn trở về đề tài, trong khi biên tập viên và lãnh đạo báo chí cũng phải suy nghĩ để hướng dẫn phóng viên Phóng viên hàng ngày tìm kiếm những góc tiếp cận độc đáo để tạo ra tác phẩm chất lượng Đề tài hay đôi khi đến từ may mắn, nhưng nghề báo giúp rèn luyện kỹ năng thu thập thông tin và tìm kiếm góc nhìn mới Nếu hàng trăm nhà báo tường thuật giống nhau, sẽ không có sự khác biệt Kỹ năng tìm góc tiếp cận cho tác phẩm báo chí là một kỹ năng tổng hợp, cần được rèn luyện và phát triển qua học hỏi.
Đề tài viết bài có thể tìm thấy ngay trong cuộc sống hàng ngày, từ những sự kiện như vụ cháy, tai nạn giao thông đến những tình huống như chiều mưa ngập nước Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có những đề tài rõ ràng để lựa chọn Do đó, thay vì chờ đợi các sự kiện xảy ra hoặc lãnh đạo giao nhiệm vụ, chúng ta cần chủ động sáng tạo ý tưởng để viết bài.
Các nhà báo chuyên nghiệp duy trì mối quan hệ chặt chẽ với các cơ quan và tổ chức chính quyền Những nhà báo dày dạn kinh nghiệm thường nắm rõ lịch công tác và kế hoạch hoạt động của các đơn vị trong lĩnh vực của họ Khả năng tìm kiếm đề tài nhanh chóng của họ tỷ lệ thuận với vốn sống và kinh nghiệm tích lũy từ nhiều chuyến đi thực tế, cũng như từ các mối quan hệ và tài liệu ghi chép.
Nhà báo xuất sắc có khả năng phát hiện đề tài từ nhiều nguồn thông tin như báo chí, phát thanh, truyền hình và mạng internet Họ luôn biết cách khai thác những khía cạnh chưa được đề cập đến trong các bài viết hiện có Việc phát hiện ra những góc nhìn mới về sự kiện hoặc vấn đề đã được công bố cũng là một phương pháp hiệu quả để tìm kiếm đề tài.
Có thể tìm ý tưởng từ việc trò chuyện với gia đình, bạn bè, hoặc hàng xóm về những vấn đề như giá điện tăng, trạm thu phí mới, hay học phí hè cho con Những mối quan tâm và ý kiến của người dân chính là nguồn cảm hứng để phát hiện những góc nhìn thú vị Đề tài thường xuất phát từ khả năng quan sát, như những điều đặc biệt trên con đường đi làm, chẳng hạn như chung cư mới xây, trường học đang sửa chữa, hay những quán ăn có biển hiệu lộn xộn.
Nhà báo Phan Văn Tú đã đề xuất phương pháp phát triển đề tài báo chí dựa trên công thức 5W+H, bao gồm các câu hỏi cơ bản: What? (Cái gì?), Who? (Ai?), When? (Khi nào?), Where? (Ở đâu?), Why? (Tại sao?) và How? (Như thế nào?) Những câu hỏi này giúp xác định các trục nội dung chính của một sự kiện hoặc vấn đề báo chí.
Khi xem xét một sự kiện, từng yếu tố trong số 6 yếu tố có thể gợi ra nhiều câu hỏi, từ đó giúp chúng ta khám phá những đề tài mới khi tập trung vào các khía cạnh đó.
Yếu tố "Who?" trong sự kiện hay vấn đề này liên quan đến những câu hỏi như: Ai là chủ thể của sự kiện? Ai được nhắc đến trong sự kiện? Ai là người bị ảnh hưởng hoặc tác động bởi sự kiện đó?
Ai bị xung đột trong vấn đề đó? Ai không bị ảnh hưởng trong sự kiện đó? Ai không có trong vấn đề này?
Chọn đề tài là một nhiệm vụ quan trọng của phóng viên, đặc biệt là phóng viên điều tra Khác với việc viết tin tức thông thường, phóng viên điều tra cần phát triển nhiều hướng đi từ đề tài đã chọn để tạo ra một bài viết sâu sắc và có chiều sâu.
Trong vụ việc bảo mẫu Quản Thị Kim Hoa hành hung trẻ mầm non, thông tin không phải do phóng viên báo Tuổi trẻ phát hiện mà là do người dân cung cấp Sau khi nhận được tin báo, phóng viên đã sử dụng các biện pháp nghiệp vụ để tiến hành điều tra.
Khi bắt đầu một bài báo, việc xác định tư tưởng chủ đề là rất quan trọng Đề tài không chỉ là điểm khởi đầu mà còn ảnh hưởng đến chất lượng bài viết Mỗi nhà báo có kỹ năng khai thác đề tài khác nhau, dẫn đến sự khác biệt trong cách viết và mức độ hấp dẫn của bài báo.
1.2.2 Kỹ năng xây dựng giả thuyết, lên kế hoạch điều tra
Kỹ năng xây dựng giả thuyết sau khi chọn đề tài là rất quan trọng, vì đề tài chỉ quyết định 30% thành công của bài viết Nếu nhà báo không có kỹ năng khai thác đề tài, đặt giả thuyết, thu thập thông tin và dựng bài chặt chẽ, thì kết quả sẽ không đạt yêu cầu Điều tra là một sự chứng minh, trong đó nội dung phải chiếm ưu thế hơn hình thức Bài điều tra yêu cầu sự chính xác tuyệt đối về nội dung và không chấp nhận phỏng đoán Công việc này khó hơn phóng sự, vì nó không chỉ đơn thuần là tường thuật những gì thấy và nghe, mà còn phải cung cấp thông tin về những điều không thấy, không nghe được, đôi khi là những điều cố tình bị che giấu.
Nhà báo cần đặt ra giả thiết về tính đúng sai của những gì mình quan sát, và để bắt đầu, một câu hỏi bổ trợ là cần thiết Thông thường, nhà báo, với sự tò mò tự nhiên, sẽ tự đặt ra các câu hỏi phụ sau khi đã tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi chính Tuy nhiên, họ thường ngần ngại trước những câu hỏi phụ này, chủ yếu vì lo ngại về ảnh hưởng sâu xa của chúng Những câu hỏi này thường xoay quanh lý do "vì sao" hoặc "vì lẽ gì", mà mặc dù có thể được đoán biết, nhưng lại không dễ dàng tìm ra dưới những hiện tượng bề ngoài.