Cơ sở lí luận
Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình
Hành vi đạo đức là những hành vi phù hợp với các chuẩn mực đạo đức, phản ánh sự hiểu biết và tôn trọng các giá trị đạo đức trong xã hội Được thúc đẩy bởi động cơ đạo đức, hành vi này thể hiện rõ nét phẩm chất đạo đức của mỗi cá nhân Hành vi đạo đức chính là hình thức và phương tiện biểu hiện của đạo đức, góp phần xây dựng môi trường sống lành mạnh và gương mẫu cho cộng đồng.
Hành vi đạo đức là một thành phần không thể thiếu đ-ợc của phẩm chất đạo đức: ý thức đạo đức, tình cảm đạo đức, hành vi đạo đức
1.2 Các loại hành vi đạo đức ở mỗi cá nhân khi tham gia vào đời sống xã hội thì cần phải có cách ứng xử đúng đắn trong các mối quan hệ đa dạng, phù hợp với những yêu cầu đạo đức mà xã hội quy định, đó là:
- Mối quan hệ với gia đình
- Mối quan hệ với nhà tr-ờng
- Mối quan hệ với cộng đồng, xã hội
- Mối quan hệ với môi tr-ờng tự nhiên
- Mối quan hệ với bản thân
Các mối quan hệ trong cuộc sống, như gia đình, nhà trường và xã hội, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì các giá trị đạo đức Trong những môi trường này, con người thường xuyên thiết lập, duy trì và củng cố các mối quan hệ dựa trên các hành vi đạo đức phù hợp Những hành vi này góp phần xây dựng nền tảng đạo đức vững chắc, thúc đẩy sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau trong cộng đồng Chính vì vậy, việc duy trì các hành vi đạo đức trong các mối quan hệ xã hội là yếu tố then chốt để phát triển một xã hội văn minh và nhân văn.
- Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình
- Hành vi đạo đức trong quan hệ nhà tr-ờng
- Hành vi đạo đức trong quan hệ với cộng đồng, xã hội
- Hành vi đạo đức trong quan hệ với môi tr-ờng tự nhiên
- Hành vi đạo đức trong mối quan hệ với bản thân
1.3 Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình
1.3.1 Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình là gì ?
Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình thể hiện qua cách ứng xử phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội, góp phần xây dựng mối quan hệ gắn kết và tích cực giữa các thành viên Việc duy trì hành vi đạo đức giúp gia đình trở thành nơi nuôi dưỡng tình yêu thương, tôn trọng và sẻ chia, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển cá nhân và chung của cả gia đình Đáp ứng các chuẩn mực đạo đức trong gia đình không chỉ thúc đẩy môi trường sống hòa thuận mà còn thể hiện trách nhiệm và đạo đức của mỗi thành viên trong cộng đồng.
1.3.2 Đặc điểm của hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình
Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình chủ yếu được hình thành nhờ vào sự giáo dục và dạy dỗ từ các thành viên trong gia đình Các giá trị đạo đức này đóng vai trò quan trọng trong xây dựng mối quan hệ gia đình hòa thuận, gắn bó và tôn trọng lẫn nhau Việc hình thành các hành vi đúng đắn giúp duy trì môi trường gia đình tích cực và phát triển các mối quan hệ bền chặt Do đó, vai trò của giáo dục gia đình trong việc hình thành hành vi đạo đức là yếu tố cốt lõi để xây dựng nền tảng đạo đức vững chắc cho các thế hệ sau.
Nhà giáo dục V.A Xu- khôm- lin- xki nhấn mạnh rằng gia đình và các mối quan hệ giữa con cái và cha mẹ là trường học đầu tiên trong giáo dục đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ và thể chất Gia đình là tổ chức xã hội đầu tiên mà con người sinh ra và lớn lên, đồng thời là môi trường giao tiếp đầu tiên hình thành nhân cách Trong cuộc sống hàng ngày, trẻ cần phải tuân thủ các chuẩn mực hành vi phù hợp với từng thành viên trong gia đình, và ông bà, cha mẹ, anh chị là những người trực tiếp hướng dẫn trẻ cách ứng xử đúng đắn Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình được hình thành thông qua việc bắt chước và luyện tập, góp phần hình thành nền tảng đạo đức vững chắc cho trẻ.
Các hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình của trẻ em được hình thành không chỉ qua lời dạy của người lớn mà còn thông qua việc bé quan sát và chứng kiến cách ứng xử hàng ngày của các thành viên trong gia đình Đặc biệt, đối với trẻ trong độ tuổi từ 6 đến 12, các hành vi đạo đức chủ yếu được hình thành dựa trên khả năng nhận thức về thế giới bên ngoài, từ đó bắt chước và luyện tập theo người thân Ngoài ra, môi trường xung quanh, nhất là môi trường gia đình, có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển đạo đức của trẻ em.
Trẻ em có hệ thần kinh đang trong quá trình phát triển, do đó tính chất mềm dẻo và dễ biến đổi Các cấu tạo và chức năng tâm lý của trẻ vẫn đang hình thành, chưa đạt đến mức độ ổn định và bền vững Vì vậy, các đặc điểm tâm lý của trẻ rất nhạy cảm với ảnh hưởng từ môi trường sống, đặc biệt là trong gia đình Một gia đình nề nếp, cha mẹ quan tâm, đối xử tình cảm và đúng mực giúp hình thành những hành vi đúng đắn cho trẻ; ngược lại, môi trường gia đình thiếu sự quan tâm, thường xuyên xung đột có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hành vi của trẻ Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình diễn ra một cách thường xuyên, góp phần hình thành nhân cách cho trẻ.
Môi trường gia đình là nơi chiếm phần lớn thời gian sống của trẻ, nơi hình thành các mối quan hệ và phát triển nhân cách Trong sinh hoạt hàng ngày, trẻ cần học cách ứng xử phù hợp với từng thành viên trong gia đình để xây dựng mối quan hệ hòa thuận và phát triển kỹ năng giao tiếp tốt Đây là môi trường quan trọng góp phần hình thành nền tảng tâm lý và đạo đức của trẻ ngay từ nhỏ.
1.3.3 Các con đ-ờng hình thành hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình
Quá trình hình thành hành vi đạo đức của học sinh tiểu học là một quá trình phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan Mỗi phẩm chất đạo đức của các em đều là kết quả của sự tác động đa chiều, trong đó việc hình thành các hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình đóng vai trò quan trọng thông qua quá trình dạy học các môn học ở tiểu học.
Các môn học ở tiểu học đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục đạo đức trong quan hệ gia đình cho học sinh, phù hợp với đặc điểm và thế mạnh của từng môn Trong quá trình học các môn khác nhau, trẻ sẽ tiếp nhận kiến thức đạo đức và phát triển các xúc cảm đạo đức tích cực Những xúc cảm này là nền tảng để hình thành những hành vi đạo đức trong các mối quan hệ gia đình, góp phần hình thành nhân cách trẻ một cách toàn diện.
Trong các môn học ở tiểu học, môn đạo đức giữ vị trí quan trọng vì phản ánh những chuẩn mực đạo đức trong các mối quan hệ chủ yếu của học sinh, đặc biệt là mối quan hệ với gia đình Các giờ học đạo đức giúp học sinh trang bị kiến thức về các chuẩn mực đạo đức trong quan hệ gia đình và tác động vào tình cảm, ý chí của các em thông qua những câu chuyện sống động, từ đó hình thành hành vi đạo đức đúng đắn Thông qua các hoạt động này, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn xây dựng niềm tin đạo đức, góp phần hình thành các phẩm chất đạo đức cần thiết trong cuộc sống hàng ngày Bên cạnh đó, giáo dục gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các hành vi đạo đức đúng đắn, giúp các em phát triển mối quan hệ tốt đẹp và trân trọng giá trị gia đình.
Gia đình là nơi hình thành và thể hiện các hành xử phù hợp của trẻ đối với người thân, qua đó các thành viên đánh giá và điều chỉnh hành vi của nhau để phát triển đạo đức Trong sinh hoạt hàng ngày, sự ràng buộc tình cảm trong gia đình đòi hỏi mỗi người phải có cách ứng xử phù hợp, giúp hình thành các hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình Hoạt động vui chơi của học sinh tiểu học vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển tâm lý, cung cấp thời gian để rèn luyện đạo đức và thể hiện bản thân Nếu được tổ chức đúng cách, hoạt động chơi mang lại giá trị giáo dục lớn, giúp học sinh hình thành thói quen đạo đức, thể hiện ý thức đạo đức, đồng thời học hỏi cách ứng xử đúng đắn từ người khác Tham gia hoạt động còn giúp giáo viên phát hiện, khơi dậy những đức tính tốt của học sinh cũng như chỉnh sửa hành vi lệch lạc, là phương pháp hiệu quả trong việc hình thành hành vi đạo đức cho học sinh.
1.4 Hình thành hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình bằng tổ chức các trò chơi kết hợp với sắm vai
1.4.1 Cơ sở tâm lí của học sinh tiểu học trong việc sử dụng ph-ơng pháp trò chơi và ph-ơng pháp sắm vai
Trẻ ở lứa tuổi tiểu học là một thực thể toàn diện đang trong quá trình phát triển về thể chất, trí tuệ và tâm lý Các quá trình tâm lý và đặc tính tâm lý của các em đang hình thành và hoàn thiện theo từng giai đoạn, khiến mọi sự kiện xảy ra có thể để lại ấn tượng sâu sắc Chính vì vậy, giáo dục đạo đức trong quan hệ gia đình cần thiết và hiệu quả khi kết hợp các phương pháp như trò chơi và đóng vai nhằm hướng dẫn các em hình thành những hành vi đúng đắn.
Trong giai đoạn tiểu học đầu tiên, nhu cầu nhận thức của học sinh phát triển rõ nét, khiến các em thích thú với các hoạt động thực tế sinh động Để hỗ trợ các em có nhận thức đúng đắn trong thực tiễn, việc tạo ra môi trường an toàn để các em thử nghiệm là rất cần thiết Chính sách tổ chức hoạt động "học mà chơi, chơi mà học" đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh trải nghiệm và hiểu rõ hơn về công việc của mình qua trò chơi và đóng vai Các hoạt động này là điều kiện thuận lợi để các em nhận thức rõ hơn về hành động của bản thân trước khi bước vào các hoạt động thực tế trong cuộc sống.
Ph-ơng pháp trò chơi và ph-ơng pháp sắm vai trong giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học
2.1 Ph-ơng pháp trò chơi
2.1.1 Trò chơi và các đặc điểm tâm lý của trò chơi a Trò chơi: Là hoạt động rất quen thuộc, gần gũi với con ng-ời, từ trẻ em đến ng-ời lớn Bất cứ ai, trong cuộc đời cũng đã từng tham gia vào những trò chơi Cũng nh- lao động, học tập, trò chơi là một loại hình hoạt động sống của con ng-ời Trò chơi có chứa đựng chủ đề, nội dung nhất định, có những qui tắc nhất định mà ng-ời tham gia phải tuân thủ Trò chơi vừa mang tính chÊt vui chŨi, giội trÝ song ợạng thêi lÓi cã ý nghườ giĨo d-ìng vÌ giĨo dôc lắn lao đối với con ng-ời
Trò chơi rất quan trọng đối với trẻ em vì nó tạo điều kiện để trẻ thể hiện nhu cầu tự nhiên về hoạt động Qua trò chơi, trẻ em phản ánh thực tế xung quanh và thể hiện thái độ đối với môi trường, giúp phát triển kỹ năng và ý thức sống động Hoạt động chơi đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra những cảm xúc thực tế và quan trọng cho cuộc sống của trẻ.
- Hình thành những nhận thức nhất định về hành vi
- Tiếp nhận những qui tắc và qui luật của sinh hoạt xã hội
Phát triển năng lực quan sát và đánh giá có phê phán các cử chỉ của người khác giúp hình thành nền tảng cho việc xây dựng niềm tin và thói quen đạo đức Đặc điểm tâm lý của trò chơi đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển này, góp phần phát huy khả năng tư duy phản biện và nhận thức đạo đức của trẻ.
Theo các nhà tâm lí học, trò chơi dành cho trẻ em có một số đặc điểm t©m lÝ sau:
- Sự sáng tạo tự do và tính tự lập của trẻ em
Trong trò chơi trẻ em, sự thể hiện tự do hoạt động là đặc điểm tiêu biểu, bắt đầu, tiếp tục và kết thúc theo ý muốn riêng của người chơi, mặc dù có những nguyên tắc và luật lệ phải tuân thủ để đảm bảo trật tự.
- Tính chất tích cực của hoạt động
Trò chơi không bao giờ là sự lặp lại máy móc hoặc cứng nhắc các động tác, mà đòi hỏi người chơi phải có sự sáng tạo và linh hoạt Tham gia trò chơi yêu cầu tư duy tích cực và nỗ lực không ngừng từ phía người chơi để vượt qua thử thách Chính nhờ sự kết hợp giữa tư duy và cố gắng, trò chơi trở thành trải nghiệm hấp dẫn và bổ ích.
Trò chơi luôn mang lại cảm giác thoả mãn rõ rệt cho trẻ em, giúp trẻ trải nghiệm cảm xúc vui sướng và hạnh phúc Qua hoạt động chơi, trẻ em có cơ hội thoả mãn nhu cầu hoạt động tích cực của bản thân, phát triển các kỹ năng vận động và sáng tạo Chính vì vậy, chơi là yếu tố quan trọng giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất, cảm xúc và tinh thần.
2.1.2 Ph-ơng pháp trò chơi trong giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học a Thế nào là ph-ơng pháp trò chơi trong giáo dục?
Trò chơi trong giáo dục là phương pháp tổ chức, điều khiển trẻ thực hiện các hoạt động mang nội dung giáo dục nhằm phát triển ý thức, tình cảm, niềm tin và hành vi phù hợp với các chuẩn mực xã hội Trong giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học, trò chơi đóng vai trò quan trọng giúp hình thành nhân cách, nâng cao ý thức đạo đức và khuyến khích các em thể hiện hành vi đúng đắn qua các hoạt động vui nhộn, hấp dẫn Phương pháp chơi giúp các em học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên, phát triển tư duy, kỹ năng xã hội và hình thành thói quen tốt, góp phần xây dựng nền tảng đạo đức vững chắc cho tương lai.
Vui chơi là nhu cầu thiết yếu của học sinh tiểu học, giữ vai trò quan trọng trong hoạt động đời sống của trẻ Nếu tổ chức vui chơi hợp lý và đúng đắn, sẽ mang lại hiệu quả giáo dục tích cực Qua trò chơi, trẻ không chỉ phát triển trí tuệ, thể chất và thẩm mỹ mà còn hình thành phẩm chất đạo đức và hành vi tốt Chính vì vậy, tổ chức trò chơi là phương pháp quan trọng trong việc giáo dục đạo đức và hành vi cho học sinh tiểu học.
Trò chơi giúp minh họa sinh động các mẫu hành vi đạo đức, từ đó tạo ra các biểu tượng rõ ràng và dễ nhận biết ở học sinh Nhờ đó, các em dễ ghi nhớ và ghi sâu các hành vi đạo đức, góp phần hình thành nhân cách tích cực Việc sử dụng trò chơi như một phương pháp giáo dục hiệu quả giúp giữ chân kiến thức lâu dài và thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh.
Qua trò chơi, học sinh được luyện tập các kỹ năng và thao tác hành vi đạo đức, giúp các em thể hiện hành vi một cách đúng đắn và tự nhiên Đây là phương pháp hiệu quả để phát triển kỹ năng xã hội và hình thành nhân cách tích cực cho học sinh.
- Qua trò chơi, học sinh có cơ hội thể nghiệm những chuẩn mực hành vi
- Qua trò chơi học sinh sẽ đ-ợc rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình một cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong mọi tình huống
Qua trò chơi, học sinh được rèn luyện năng lực quan sát và phát triển kỹ năng nhận xét, đánh giá hành vi của người khác một cách chính xác Điều này giúp các em hiểu rõ hơn về đạo đức xã hội, xác định hành vi phù hợp hay không phù hợp với chuẩn mực đạo đức chung Nhờ hoạt động này, học sinh hình thành tư duy phản biện và ý thức đạo đức vững vàng hơn trong cuộc sống hàng ngày.
Việc sử dụng trò chơi làm phương pháp luyện tập hành vi đạo đức giúp quá trình học tập trở nên nhẹ nhàng, sinh động và tránh sự nhàm chán Học sinh được lôi cuốn vào hoạt động một cách tự nhiên, hứng thú, đồng thời phát triển tinh thần trách nhiệm và giảm căng thẳng, mệt mỏi trong quá trình học Phương pháp này góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức một cách sáng tạo và thân thiện.
Trong quá trình chuẩn bị giáo viên cần:
Trong quá trình thiết kế trò chơi giáo dục, việc căn cứ vào yêu cầu đạo đức, khả năng và kinh nghiệm của học sinh là rất quan trọng để xây dựng trò chơi phù hợp Giáo viên cần xác định rõ tên trò chơi, nội dung, cách chơi, cũng như cách phân thắng bại để đảm bảo tính hấp dẫn và mục đích giáo dục cao nhất Chọn phương tiện vật chất phù hợp sẽ hỗ trợ hiệu quả trong quá trình tổ chức và hướng dẫn trò chơi, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh.
Để nâng cao hiệu quả của trò chơi, cần chuẩn bị các phương tiện phù hợp dựa trên tính chất và nội dung của trò chơi Việc chuẩn bị đầy đủ phương tiện sẽ hỗ trợ quá trình chơi diễn ra thuận lợi và hiệu quả hơn.
- Ngoài ra, giáo viên cần dự kiến khả năng thực hiện của học sinh, thời gian dành cho trò chơi
- Giáo viên giúp học sinh nắm vững trò chơi nh-: Tên trò chơi, nội dung, cách chơi
- Giáo viên chọn một số học sinh tham gia trò chơi
- Các em thảo luận với nhau về thực hiện trò chơi
- Học sinh thực hiện chơi
„ Bước tổng kết, đánh giá
Giáo viên hướng dẫn học sinh đánh giá quá trình thực hiện trò chơi để đảm bảo trò chơi diễn ra đúng quy tắc và phù hợp với mục tiêu học tập Qua giờ chơi, học sinh sẽ rút ra bài học, nhận diện những điểm tích cực và hạn chế trong quá trình tham gia Việc này giúp tăng cường ý thức chấp hành quy định và phát triển kỹ năng tư duy phản biện, góp phần nâng cao hiệu quả học tập Giáo viên cần hướng dẫn học sinh phản hồi về trải nghiệm chơi, từ đó điều chỉnh phù hợp để phát triển các kỹ năng cần thiết trong quá trình học.
- Giáo viên nhận xét, đánh giá chung
2.1.3 Nguyên tắc sử dụng trò chơi trong giáo dục và dạy học đạo đức a Nguyên tắc lựa chọn trò chơi phù hợp
Cơ sở thực tiễn của việc hình thành quan hệ đạo đức trong quan hệ
Thực trạng hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình của học sinh tiểu học hiện nay
Để hiểu rõ thực trạng hành vi đạo đức trong các mối quan hệ gia đình của học sinh tiểu học, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 371 học sinh tại trường tiểu học Hà Huy Tập, bao gồm các lớp từ lớp 1 đến lớp 5, trong đó có 60 học sinh lớp 1, 82 học sinh lớp 2, 74 học sinh lớp 3, 84 học sinh lớp 4 và 78 học sinh lớp 5.
Chúng tôi đã thiết kế các tình huống yêu cầu học sinh thể hiện cách ứng xử phù hợp đối với các thành viên trong gia đình Qua điều tra trên 371 học sinh, kết quả cho thấy mức độ hiểu biết và kỹ năng giao tiếp của học sinh với gia đình còn nhiều hạn chế Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trang bị kỹ năng ứng xử gia đình cho học sinh để nâng cao chất lượng mối quan hệ trong gia đình và phát triển nhân cách toàn diện.
TT Hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình Đạt
1 Hiếu thảo với ông bà, cha mẹ 32,35% 67,65%
2 Lễ phép với ông bà cha mẹ, nh-ờng nhịn em nhỏ 45,28% 54,72%
3 Quan tâm giúp đỡ ng-ời thân trong gia đình 26,95% 73,05%
Cả 3 biểu hiện hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình ở học sinh tiểu học ở mức độ đạt còn ch-a cao Tỉ lệ học sinh đ-ợc xếp loại đạt ở hành vi hiếu thảo với ông bà, cha mẹ chỉ chiếm 32,35% Tỉ lệ học sinh đ-ợc xếp loại đạt ở hành vi lễ phép với ông bà, cha mẹ, nh-ờng nhịn em nhỏ có khả quan hơn, đó là chiếm 45,28% Tuy nhiên tỉ lệ này vẫn ch-a thật sự cao Đặc biệt đáng chú ý là tỉ lệ học sinh đ-ợc xếp loại đạt ở hành vi quan tâm, giúp đỡ ng-ời thân trong gia đình còn rất thấp (26,95%)
Điều tra cho thấy rằng, hiện nay nhiều trẻ em còn lúng túng trong việc ứng xử đúng đắn với người thân trong gia đình, đặc biệt trong các hành động quan tâm và giúp đỡ Phần lớn học sinh chưa thể hiện rõ nét các hành vi cụ thể thể hiện sự quan tâm đến người thân Nguyên nhân của thực trạng này xuất phát từ việc thiếu kỹ năng xã hội và thiếu hướng dẫn từ gia đình Do đó, cần tăng cường giáo dục về kỹ năng sống để giúp trẻ phát triển lòng biết ơn, tình cảm gia đình và hiểu rõ vai trò của việc thể hiện sự quan tâm đúng cách.
Học sinh tiểu học hiện nay còn nhiều hạn chế trong c- xử với ng-ời thân trong gia đình do những nguyên nhân sau đây:
Trong thời đại ngày nay, nhiều phụ huynh bận rộn với công việc khiến họ không thể quan tâm đầy đủ và thường xuyên đến con cái Một số cha mẹ còn giao phó hoàn toàn trách nhiệm giáo dục cho nhà trường hoặc quá nuông chiều con, dẫn đến tình trạng một bộ phận trẻ em thể hiện hành vi “vô kỷ luật” hoặc “ngỗ ngược” khi ở nhà.
Thời gian trẻ tiếp xúc và gặp gỡ bố mẹ, người thân trong gia đình ngày càng bị hạn chế do lịch học trên lớp kéo dài Hiện nay, học sinh tiểu học phải đi học hai buổi mỗi ngày hoặc học bán trú theo kiểu sáng đi chiều về, đặc biệt ở thành phố Điều này khiến nhiều học sinh thiếu kỹ năng giao tiếp và ứng xử phù hợp trong môi trường gia đình.
Trẻ em ngày nay tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin đa dạng như sách báo, phim ảnh, gây ảnh hưởng lớn đến tâm sinh lý và đạo đức của các em Trong quá trình học hỏi, học sinh dễ bị tác động bởi những mặt trái của môi trường xung quanh, dễ lệch lạc về đạo đức do chưa có nền tảng vững chắc để phân biệt đúng sai Đặc biệt, đối với học sinh tiểu học, ở độ tuổi tò mò, thích bắt chước hành vi người khác mà chưa ý thức rõ những hành vi đúng hay sai, dễ dẫn đến những sai lệch trong nhận thức và hành xử.
Thực trạng việc sử dụng ph-ơng pháp trò chơi với ph-ơng pháp sắm vai
Chúng tôi đã tiến hành điều tra 48 giáo viên tr-ờng tiểu học Hà Huy Tập 2 - Thành phố Vinh và thu đ-ợc những kết quả nh- sau:
2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về sự cần thiết phải sử dụng kết hợp ph-ơng pháp trò chơi với ph-ơng pháp sắm vai để giáo dục đạo đức nói chung và hành vi đạo đức trong gia đình nói riêng cho học sinh tiểu học
TT Mức độ nhận thức của giáo viên Số phiếu Tỉ lệ
Phần lớn giáo viên (62,5%) cho rằng việc sử dụng phương pháp trò chơi kết hợp với phương pháp sắm vai là cần thiết để giáo dục hành vi đạo đức trong gia đình cũng như trong giáo dục đạo đức nói chung cho học sinh tiểu học Điều này cho thấy nhận thức rõ ràng về hiệu quả của các phương pháp trực quan, sinh động trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh tiểu học Tuy nhiên, còn có một số giáo viên cho rằng
Theo khảo sát, tỷ lệ ý kiến cho rằng “không cần thiết” chiếm tới 22,92%, trong khi đó, chỉ có 14,58% giáo viên cho rằng “rất cần thiết” Nhận xét từ kết quả này cho thấy có sự phân hóa rõ rệt về mức độ cần thiết của vấn đề, phản ánh quan điểm đa dạng trong cộng đồng giáo viên về tầm quan trọng của chủ đề.
Hầu hết giáo viên tiểu học đã nhận thức rõ về tầm quan trọng của việc kết hợp phương pháp trò chơi và phương pháp sắm vai trong giáo dục đạo đức cho học sinh Việc sử dụng các phương pháp này không chỉ giúp hình thành các hành vi đạo đức phù hợp trong mối quan hệ gia đình mà còn thúc đẩy quá trình phát triển nhân cách toàn diện của học sinh tiểu học Các hình thức chơi và nhập vai góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy đạo đức, tạo môi trường học tập sinh động, hấp dẫn và gần gũi với thực tiễn cuộc sống.
- Tuy nhiên bên cạnh đó thì số giáo viên nhận thức ch-a đúng đắn về sự cần thiết này cũng vẫn còn chiếm tỉ lệ cao
2.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên tiểu học về vai trò của việc sử dụng ph-ơng pháp trò chơi kết hợp với ph-ơng pháp sắm vai để giáo dục đạo đức nói chung và giáo dục hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình nói riêng cho học sinh tiểu học
TT Vai trò của việc sử dụng ph-ơng pháp trò chơi kết hợp với sắm vai
Nâng cao hứng thú của học sinh Học sinh đ-ợc rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình các ứng xử đúng đắn
Tạo môi tr-ờng cởi mở thân thiện, tăng c-ờng khả năng giao tiếp giữa học sinh - học sinh, học sinh - giáo viên
Học sinh đ-ợc lôi cuốn vào quá trình luyện tập hành vi một cách tự nhiên, hứng thú, nhẹ nhàng, sinh động, không khô khan, nhàm chán
4 Phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh 13 27,08 %
5 Chuẩn bị công phu tốn thời gian 38 79,17 %
6 Giờ học ồn ào, kém hiệu quả 29 60,42 %
Dựa trên bảng dữ liệu, nhận thấy số giáo viên hiểu đúng vai trò của việc kết hợp phương pháp trò chơi và phương pháp sắm vai trong giáo dục hành vi đạo đức cho học sinh tiểu học vẫn còn hạn chế Việc sử dụng phương pháp tích cực này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và đạo đức cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục trong gia đình Do đó, cần tăng cường công tác tuyên truyền và đào tạo về phương pháp kết hợp này để nâng cao nhận thức và thực hành của giáo viên, đảm bảo phổ cập kiến thức và kỹ năng giáo dục đạo đức hiệu quả hơn.
2.3 Mức độ sử dụng kết hợp ph-ơng pháp trò chơi với ph-ơng pháp sắm vai để giáo dục đạo đức nói chung và giáo dục hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình nói riêng
TT Mức độ Số ý kiến Tỉ lệ
Đánh giá chung về thực trạng nhận thức
3.1 Thực trạng sử dụng kết hợp ph-ơng pháp trò chơi với ph-ơng pháp sắm vai để giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học
Dựa vào số liệu hiện có ở phiếu điều tra và qua phỏng vấn trực tiếp chúng tôi rút ra đ-ợc một số nhận xét về thực trạng nh- sau:
Hầu hết giáo viên tiểu học vẫn chưa nhận thức đúng đắn về ý nghĩa và tầm quan trọng của việc kết hợp phương pháp chơi (phương pháp trò chơi) với phương pháp đóng vai để nâng cao công tác giáo dục đạo đức cho học sinh Việc phối hợp này giúp học sinh phát triển nhân cách một cách toàn diện, đồng thời thúc đẩy khả năng tư duy, sáng tạo và thái độ đúng đắn trong cuộc sống Tuy nhiên, nhiều giáo viên còn thiếu kiến thức và kỹ năng để thực hiện hiệu quả phương pháp này, dẫn đến chưa phát huy tối đa tác dụng trong việc xây dựng đạo đức cho học sinh tiểu học Do đó, cần có sự đào tạo và bồi dưỡng nâng cao nhận thức của giáo viên về vai trò của phương pháp chơi và đóng vai trong giáo dục đạo đức để đạt hiệu quả giáo dục tốt nhất.
Giáo viên đánh giá cao tầm quan trọng của việc vận dụng phương pháp trò chơi kết hợp với phương pháp sắm vai trong giáo dục đạo đức cho học sinh Việc sử dụng đồng bộ hai phương pháp này nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, đặc biệt là trong giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học Chuyên đề nhấn mạnh rằng việc áp dụng các phương pháp này góp phần xây dựng kỹ năng và thái độ tích cực cho học sinh trong quá trình phát triển nhân cách.
Nhận thức về việc kết hợp phương pháp trò chơi với phương pháp sắm vai vẫn còn nhiều hạn chế, khiến giáo viên khó áp dụng hiệu quả trong quá trình giảng dạy Thường thì giáo viên chưa từng sử dụng đồng thời cả hai phương pháp mà chỉ mới dừng lại ở việc áp dụng riêng lẻ từng phương pháp Điều này cho thấy cần tăng cường đào tạo và nâng cao ý thức để giáo viên biết phối hợp các phương pháp này nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục.
Giáo viên chưa thật sự chú trọng đến việc giáo dục đạo đức cho học sinh ngoài giờ lên lớp, dẫn đến việc tổ chức các hoạt động này chưa phổ biến Các hoạt động giáo dục đạo đức vẫn mang tính hình thức, giáo viên mới chỉ thiết kế trò chơi ở mức đơn giản và thực hiện một cách không nhất quán theo quy trình, khiến hiệu quả giáo dục chưa cao.
3.2 Thực trạng sử dụng kết hợp ph-ơng pháp trò chơi với ph-ơng pháp sắm vai để giáo dục hành vi đạo đức trong gia đình cho học sinh tiểu học
Việc giáo dục hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình tại nhà trường chủ yếu được thực hiện qua các bài học trong chương trình môn đạo đức ở tiểu học Các giáo viên thường sử dụng trò chơi và tình huống do sách giáo khoa đề ra để giảng dạy Một số ít giáo viên đã bổ sung thêm các trò chơi và tình huống từ sách giáo viên hoặc sách thiết kế nhằm phục vụ cho bài học, nhưng chưa tự sáng tạo để phù hợp hoàn toàn với mục tiêu giáo dục đạo đức.
Trong hoạt động ngoài giờ, các giáo viên tại trường tiểu học chủ yếu tổ chức giáo dục cho học sinh theo chủ đề do tổng phụ trách Đội đề ra hàng tháng Tuy nhiên, các hoạt động này thường mang tính hình thức và thiếu sự sáng tạo, dẫn đến hiệu quả giáo dục chưa thực sự cao Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa cần được chú trọng hơn nhằm nâng cao trải nghiệm và kỹ năng cho học sinh.
Một số giáo viên cho rằng việc giáo dục các hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình là nhiệm vụ của phụ huynh học sinh, vì họ tin rằng nhiệm vụ của giáo viên chỉ giới hạn trong việc giảng dạy kiến thức văn hóa và các tình cảm liên quan đến trường lớp, thầy cô Do đó, họ cho rằng tổ chức các hoạt động nhằm giáo dục đạo đức trong mối quan hệ gia đình chưa phải là trách nhiệm của nhà trường.
Nguyên nhân của thực trạng
Việc kết hợp phương pháp trò chơi và phương pháp sắm vai để giáo dục hành vi đạo đức trong gia đình và học sinh tiểu học yêu cầu giáo viên có trình độ và năng lực nhất định Tuy nhiên, sử dụng hiệu quả hai phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị công phu, dành nhiều thời gian và công sức để thiết kế trò chơi và tình huống phù hợp Thực tế, nhiều giáo viên tiểu học gặp khó khăn trong việc đáp ứng yêu cầu này do hạn chế về kiến thức và thời gian, bởi họ phải dành phần lớn thời gian tổ chức các môn học trong chương trình hàng ngày, dẫn đến việc ít có khả năng tập trung vào việc xây dựng các hoạt động giáo dục đạo đức phù hợp.
Các chủ điểm hàng tháng tại trường tiểu học thường bị cấp trên áp đặt mà không linh hoạt, dẫn đến nội dung gần như lặp lại hàng năm Chủ đề chủ yếu xoay quanh các ngày lễ lớn trong tháng nhằm giáo dục cảm xúc liên quan đến Đoàn, Đội, trường lớp, thầy cô giáo, giúp học sinh hiểu rõ về các hoạt động đoàn thể và giá trị truyền thống Giáo viên chủ yếu thực hiện theo đúng nội dung đã cấp, thường tập trung vào phát động phong trào thi đua, còn việc bổ sung nội dung mới để đa dạng hóa phương pháp giáo dục cho học sinh lại rất hạn chế Vì vậy, các chủ điểm này thiếu sự sáng tạo và khả năng đáp ứng nhu cầu giáo dục toàn diện của học sinh thời đại mới.
Trong chương 2, bài viết nhấn mạnh việc hình thành các hành vi đạo đức trong quan hệ gia đình cho học sinh tiểu học thông qua việc kết hợp phương pháp trò chơi và phương pháp sắm vai Phương pháp trò chơi giúp trẻ nâng cao nhận thức về đạo đức một cách sinh động và thú vị, đồng thời khuyến khích sự tham gia tích cực của các em Bên cạnh đó, phương pháp sắm vai giúp học sinh thực hành trực tiếp các hành vi đạo đức trong các tình huống thực tế, từ đó hình thành nhân cách tốt và biết cảm thông với người khác Sự kết hợp linh hoạt giữa hai phương pháp này không chỉ nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn tạo điều kiện cho trẻ phát triển các kỹ năng xã hội cần thiết trong gia đình Thông qua hoạt động này, học sinh tiểu học sẽ hình thành nền tảng đạo đức vững chắc, góp phần xây dựng mối quan hệ gia đình hài hòa và gắn bó hơn.
Hình thành hành vi hiếu thảo với ông bà, cha mẹ
Các trò chơi
Để hình thành cho học sinh các hành vi trên thì chúng tôi sử dụng các trò chơi sau:
Trò chơi 1: a Mô tả trò chơi
Tối nay tại nhà văn hoá diễn ra buổi biểu diễn của đoàn xiếc từ Hà Nội, mang đến trải nghiệm thú vị hiếm có Lan rủ Hoa đi xem vì đây là lần đầu tiên đoàn xiếc thủ đô về quê, tạo cơ hội giải trí đặc biệt Tuy nhiên, bố Hoa đang đi công tác chưa về, mẹ Hoa lại đang ốm yếu, khiến việc đi xem biểu diễn gặp khó khăn Nếu là Hoa, em sẽ lựa chọn ở nhà chăm sóc mẹ hoặc đề nghị Lan đi xem giúp, thể hiện sự chu đáo và trách nhiệm gia đình.
Mục đích của việc tổ chức cho học sinh chơi trò chơi nhập vai trong tình huống này là nhằm hình thành cho các em hành vi hiếu thảo và trách nhiệm đối với cha mẹ Thông qua hoạt động này, học sinh sẽ biết cách chăm sóc mẹ khi mẹ bị ốm, từ đó nâng cao ý thức và kỹ năng quan tâm, yêu thương gia đình Trò chơi nhập vai giúp các em hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong gia đình, đồng thời phát triển các phẩm chất đạo đức như hiếu nghĩa và sự quan tâm chân thành.
Các nhóm nhận tình huống và thảo luận phân vai, gồm hai vai chính: học sinh đóng vai Lan và Hoa Mỗi nhóm cần xây dựng lời thoại phù hợp và thể hiện cách ứng xử chân thực của nhân vật, giúp làm rõ các tình huống giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày Việc này giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp, khả năng xử lý tình huống và hiểu rõ hơn về các mối quan hệ giữa các nhân vật Đồng thời, các nhóm cũng cần chú ý đảm bảo lời thoại rõ ràng, hợp lý và phù hợp với nội dung đề bài để tăng hiệu quả thực hành và phát triển tư duy phản biện.
- Chuẩn bị: Giáo viên chuẩn bị tình huống viết trên phiếu giao việc để phát cho các nhóm b Tổ chức hoạt động trò chơi sắm vai cho học sinh
„ Hoạt động của giáo viên:
- Giáo viên chia học sinh thành nhóm nhỏ (nhóm 6)
Chia các nhóm phát phiếu tình huống và yêu cầu các nhóm tìm hiểu nội dung, phân vai gồm hai vai chính: học sinh đóng vai Lan và Hoa Các nhóm cần xác định lời thoại và cách ứng xử phù hợp cho từng vai trong vòng 7 phút Hoạt động này giúp nâng cao khả năng giao tiếp, phát triển kỹ năng ứng xử tự nhiên và hiểu rõ hơn về các tình huống thực tế trong cuộc sống học đường Thường xuyên thực hiện các bài tập kiểu này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả học tập và rèn luyện kỹ năng mềm cho học sinh.
Giáo viên theo dõi, hướng dẫn học sinh trong quá trình học tập, đặc biệt quan tâm giúp đỡ các nhóm học sinh gặp khó khăn trong việc phân vai và đọc lời thoại Việc hướng dẫn này giúp học sinh nắm vững kỹ năng diễn xuất, phát triển tự tin và nâng cao hiệu quả học tập Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ từng học sinh, đảm bảo quá trình học tập diễn ra thuận lợi và đạt được mục tiêu đề ra.
„ Hoạt động của học sinh:
- Các nhóm tiếp cận tình huống và nhiệm vụ qua phiếu giao việc và lời giải thích của giáo viên
Các nhóm tiến hành thảo luận và phân vai, gồm hai học sinh đóng vai Lan và Hoa, để thể hiện lời thoại và cách ứng xử phù hợp với yêu cầu và nội dung tình huống Hoạt động diễn ra trong vòng 7 phút nhằm phát huy khả năng giao tiếp và hợp tác nhóm Đây là công đoạn quan trọng giúp học sinh thực hành kỹ năng tự tin thể hiện và ứng xử linh hoạt trong các tình huống thực tế.
- Đại diện các nhóm lên đóng vai thể hiện cách ứng xử của nhóm mình tr-ớc lớp, học sinh cả lớp theo dõi để nhận xét
* Dự đoán lời thoại và các cách ứng xử: ở tình huống này có thể dự đoán về lời thoại và các cách ứng xử nh- sau:
+ Lời thoại và cách ứng xử 1:
Mẹ Hoa bị ốm, Hoa đang ngồi ở nhà thì Lan đến rủ đi xem xiếc
Lan: Hoa ơi đi ra nhà văn hoá xem xiếc đi
Hoa: Xiếc á? Thích nhỉ Nh-ng mẹ tớ đang ốm mà bố tớ đi công tác ch-a vÒ
Lan chia sẻ rằng đoàn xiếc từ Hà Nội đã đến, và đây là lần hiếm hoi họ biểu diễn tại địa phương, khiến mọi người rất háo hức chờ đợi Cô còn nghe nói rằng buổi biểu diễn tối nay sẽ rất thú vị, hứa hẹn mang lại trải nghiệm giải trí đặc sắc cho khán giả.
Hoa đắn đo một lát rồi cùng đi xem xiếc với bạn để mặc mẹ ở nhà một mình
+ Lời thoại và cách ứng xử 2:
Mẹ Hoa bị ốm, Hoa đang ngồi ở nhà thì Lan đến rủ đi xem xiếc
Lan: Hoa ơi đi nhà văn hoá xem xiếc đi
Hoa: Mẹ tớ bị ốm mà bố tớ lại đi công tác ch-a về
Lan: Buổi biểu diễn tối nay thú vị lắm đấy, cậu không đi sẽ thấy tiếc cho mà xem
Hoa rất muốn đi xem nhưng do mẹ đang ốm nên cô phải ở nhà chăm sóc mẹ Vì vậy, Hoa đề nghị bạn đi xem một mình thay vì đi cùng cô.
Học sinh trong lớp đã bình luận về các cách ứng xử của các nhóm, đưa ra nhận xét về lời thoại và cách diễn đạt của từng nhóm Các em đánh giá xem nhóm nào có cách ứng xử phù hợp nhất và lời thoại đã hay chưa, đồng thời phân tích độ tự nhiên trong diễn xuất của các nhân vật Qua đó, các học sinh thể hiện sự hiểu biết về kỹ năng diễn xuất và khả năng phản ứng phù hợp trong các tình huống khác nhau Các bình luận này giúp nâng cao khả năng nhận biết và đánh giá các yếu tố diễn xuất cũng như cách thể hiện nhân vật một cách tự nhiên và chân thực.
- Học sinh rút ra hành vi ứng xử đúng trong tình huống đó là: Hoa nên từ chối đi xem xiếc cùng bạn và ở nhà chăm sóc mẹ
Giáo viên nhấn mạnh rằng, khi mẹ bị ốm và bố đi công tác xa, Hoa nên từ chối đi xem xiếc cùng bạn bè để ở nhà chăm sóc mẹ Việc này thể hiện sự hiếu thảo, trách nhiệm và lòng biết ơn của Hoa đối với cha mẹ, qua đó giúp trẻ hình thành những giá trị đạo đức tốt đẹp trong cuộc sống hàng ngày.
Khi cha mẹ bị ốm, chúng ta cần phải chăm sóc và quan tâm họ như thế nào Hành động chăm sóc cha mẹ thể hiện rõ nét lòng hiếu thảo của con cái đối với đối với người đã sinh thành và nuôi dưỡng mình Việc thể hiện sự hiếu thảo này không chỉ là nghĩa vụ mà còn là biểu hiện của tình yêu thương, sự biết ơn đối với cha mẹ trong cuộc sống hàng ngày.
Trò chơi 2: a Mô tả trò chơi
Trong tình huống của trò chơi, Hà đang thưởng thức một bộ phim hoạt hình thú vị thì bất ngờ nghe thấy bà kêu đau lưng Nếu là Hà, em sẽ quan tâm đến sức khỏe của bà, hỏi thăm và trợ giúp bà đứng dậy hoặc chuẩn bị thuốc giảm đau để mẹ cảm thấy dễ chịu hơn Điều này thể hiện lòng hiếu thuận và tinh thần chăm sóc người thân, giúp gia đình gắn kết tình cảm.
- Mục đích: Nhằm hình thành cho các em hành vi hiếu thảo cho ông bà
Cụ thể trong tình huống này là giúp các em biết quan tâm, chăm sóc cho bà khi bà bị đau
Các nhóm tiếp nhận tình huống cần phân vai bao gồm hai vai trò chính: một học sinh đóng vai Hà và một học sinh đóng vai Bà của Hà Nhiệm vụ của các nhóm là xây dựng lời thoại phù hợp và thể hiện cách ứng xử chân thực trong vòng 5 phút Việc phân vai rõ ràng giúp học sinh hiểu rõ hơn về tình huống và phát triển kỹ năng giao tiếp, ứng xử phù hợp trong các tình huống thực tế Đây là hoạt động nhằm nâng cao khả năng diễn đạt, phản xạ linh hoạt và tạo điều kiện cho học sinh thể hiện sự sáng tạo trong cách xử lý tình huống xã hội.
Giáo viên chuẩn bị sẵn các tình huống viết trên phiếu giao việc để phát cho các nhóm học sinh, giúp các em dễ dàng tham gia hoạt động Ngoài ra, giáo viên cũng chuẩn bị trang phục phù hợp để học sinh vào vai bà, tăng tính chân thực cho hoạt động trò chơi sắm vai Hoạt động này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giao tiếp, thể hiện vai diễn một cách tự nhiên và tự tin hơn trong môi trường lớp học.
„ Hoạt động của giáo viên:
- GV chia học sinh thành các nhóm nhỏ (nhóm 3)
Phát phiếu cho các nhóm để yêu cầu các học sinh tìm hiểu nội dung tình huống và phân vai, gồm hai vai trò chính là học sinh đóng vai Hà và học sinh đóng vai khác, giúp tăng cường khả năng thấu hiểu và thực hành giao tiếp trong các tình huống thực tế.
Bà của Hà) đ-a ra lời thoại và các cách ứng xử của mình trong thời gian
- Giáo viên theo dõi và giúp đỡ học sinh
- Tổ chức cho học sinh đóng vai
„ Hoạt động của học sinh: