Lịch sử vấn đề
Giảng dạy văn học – nghệ thuật trong dạy học lịch sử là vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà khoa học và đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu lớn nhỏ Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã tiếp cận đa dạng tài liệu về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học bộ môn và các nội dung liên quan nhằm làm rõ vai trò của yếu tố nghệ thuật trong giảng dạy lịch sử.
Kỷ yếu hội thảo khoa học “Đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông” của Hội Giáo dục Lịch sử, Khoa Lịch sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhấn mạnh việc đổi mới phương pháp giảng dạy lịch sử trong nhà trường Hội thảo tập trung vào việc tích hợp giáo dục toàn diện lịch sử, bao gồm nội dung văn học - nghệ thuật, nhằm phát triển nhận thức toàn diện cho học sinh Ngoài ra, các nội dung này còn cung cấp kiến thức liên quan đến lịch sử cuộc đời, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và góp phần thúc đẩy tư duy phản biện của học sinh.
Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” của tác giả N G Đairi, nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội, năm 1973, đã đề ra nhiều biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu lịch sử qua các tác phẩm nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, kiến trúc, coi đây là nguồn kiến thức lịch sử phong phú và sinh động Tác giả cũng nhấn mạnh rằng các tác phẩm văn học đóng vai trò to lớn trong việc phản ánh đời sống xã hội, mang lại những trải nghiệm thực tế mà không quyển sách giáo khoa hay bài giảng nào có thể cung cấp được cho học sinh Những cuốn tiểu thuyết về các biến cố lịch sử quan trọng giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nội dung lịch sử, từ đó khẳng định tầm quan trọng của giảng dạy nội dung văn học nghệ thuật trong quá trình giáo dục lịch sử.
* Các tác phẩm có đề cập trực tiếp đến nội dung văn học - nghệ thuật nh-:
- “Văn học Trung Quốc” (Tập 1, 2) của Nguyễn Khắc Phi, Trương Chính,
1987, Nxb Giáo dục; “Văn học ấn Độ”, “Văn học Đông Nam á” của tác giả
Lược sử lịch sử văn học qua các giai đoạn phát triển là nội dung chính của cuốn sách do L-u Đức Trung chủ biên năm 2004, xuất bản bởi NXB Giáo dục Cuốn sách trình bày một cái nhìn tổng thể về quá trình hình thành và phát triển của văn học các quốc gia, giúp độc giả hiểu rõ các nội dung văn học cơ bản và đặc điểm riêng biệt của từng giai đoạn.
"Nghệ thuật kiến trúc thế giới" của Đặng Thái Hoàng, xuất bản năm 1976 bởi Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, là một tác phẩm quan trọng giúp độc giả hiểu rõ quá trình phát triển của kiến trúc qua các thời kỳ lịch sử Dù có dung lượng nhỏ, sách vẫn cung cấp cái nhìn tổng thể về sự tiến bộ và đặc điểm riêng của các phong cách kiến trúc qua các giai đoạn khác nhau trên thế giới.
Trong cuốn sách “Lịch sử văn minh thế giới” do Vũ Dương Ninh chủ biên, các thành tựu tiêu biểu của nền văn minh nhân loại được trình bày rõ nét qua các quốc gia và khu vực nổi bật Nội dung nghiên cứu của chúng ta tập trung vào những phát triển quan trọng này, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của các nền văn minh trên thế giới Đây là nguồn tài liệu uy tín giúp hiểu sâu hơn về các thành tựu lịch sử đã định hình thế giới ngày nay.
Tác phẩm "Tổng quan nghệ thuật phương Đông hội họa Trung Hoa" của Phạm.K Khải và Trương Can Khải, xuất bản năm 2005 bởi Nhà xuất bản Mỹ thuật, là một tài liệu chuyên ngành, phân tích chi tiết những giá trị đặc sắc nhất của nghệ thuật hội họa Trung Hoa Cuốn sách giúp độc giả hiểu rõ về các đặc trưng nổi bật và phong cách đặc thù của nghệ thuật hội họa Trung Quốc qua các thời kỳ Đây là nguồn tư liệu quý giá cho những ai yêu thích và nghiên cứu về nghệ thuật phương Đông và hội họa Trung Hoa.
Mặc dù có nhiều tài liệu và bài viết đề cập đến nội dung văn học và nghệ thuật từ các góc độ khác nhau, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về cả hai lĩnh vực trong giai đoạn lịch sử thế giới trung đại phương Đông Tuy nhiên, những tài liệu này vẫn là nguồn tư liệu quý báu, hỗ trợ tác giả hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu trong khuôn khổ khóa luận của mình.
Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối t-ợng nghiên cứu: là quá trình dạy học lịch sử thế giới trung đại ph-ơng Đông (lịch sử lớp 10, ban Nâng cao)
Nghiên cứu tập trung vào việc giảng dạy nội dung văn học và nghệ thuật trong môn lịch sử, đặc biệt qua chương trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông Phạm vi nghiên cứu hướng đến phân tích phương pháp giảng dạy các tác phẩm văn học nghệ thuật để nâng cao hiểu biết của học sinh về lịch sử và văn hóa của khu vực này Việc này nhằm cải thiện hiệu quả dạy học lịch sử trung đại phương Đông thông qua các nội dung liên quan đến văn học, nghệ thuật, góp phần truyền cảm hứng và nâng cao nhận thức văn hóa cho học sinh.
Giả thuyết khoa học
Áp dụng các giải pháp phù hợp trong khóa luận sẽ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập, đồng thời cải thiện chất lượng dạy học môn lịch sử ở các trường phổ thông Việc thực hiện một cách hợp lý các giải pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực giảng viên và tạo động lực tích cực cho học sinh, từ đó góp phần nâng cao thành tích học tập môn lịch sử.
Ph-ơng pháp luận và ph-ơng pháp nghiên cứu
Ph-ơng pháp luận
- Dựa vào quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, t- t-ởng Hồ Chí Minh, đ-ờng lối quan điểm giáo dục của Đảng
- Dựa vào lí luận Tâm lí học, Giáo dục học, Ph-ơng pháp dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông.
Ph-ơng pháp nghiên cứu
Nghiên cứu tài liệu giáo dục học, tâm lý học, phương pháp giảng dạy lịch sử, nội dung chương trình, sách giáo khoa và các tài liệu liên quan giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập Đây là bước quan trọng để xây dựng phương pháp giảng dạy phù hợp, cập nhật kiến thức mới và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục Việc phân tích các nguồn tài liệu này hỗ trợ phát triển nội dung chương trình học phù hợp với thực tiễn và nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử.
- Điều tra, khảo sát để nắm tình hình thực tế phổ thông
- Tiến hành thực nghiệm s- phạm để xác định tính khả thi của đề tài.
CÊu tróc luËn v¨n
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, cấu trúc luận văn gồm 3 ch-ơng:
Ch-ơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật trong bộ môn lịch sử ở tr-ờng phổ thông
Trong chương 2 của chương trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông (Lịch sử lớp 10, ban Năng cao), những nội dung văn học - nghệ thuật quan trọng được giảng dạy nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về nền văn hóa đặc sắc của thời kỳ này Các bài học tập trung giới thiệu các tác phẩm văn học tiêu biểu, các hình thức nghệ thuật đa dạng phản ánh đời sống tinh thần và giá trị truyền thống của các nền văn minh phương Đông Nội dung này không chỉ góp phần nâng cao kiến thức lịch sử mà còn thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về các nét đặc trưng văn hóa của khu vực trung đại phương Đông Đồng thời, việc tích hợp các nội dung nghệ thuật vào chương trình giúp học sinh nhận thức rõ hơn về mối liên hệ giữa lịch sử và văn hóa, tạo nền tảng vững chắc để tiếp tục nghiên cứu các lĩnh vực liên quan.
Chương 3 trình bày phương pháp giảng dạy nội dung văn học – nghệ thuật trong chương trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông, đặc biệt trong sách giáo khoa lớp 10 dành cho ban Nâng cao Bài học tập trung vào việc phân tích các tác phẩm văn học và nghệ thuật tiêu biểu của thời kỳ này nhằm giúp học sinh hiểu rõ ý nghĩa lịch sử và giá trị nhân văn Phương pháp giảng dạy hiệu quả bao gồm kết hợp giảng bài, thảo luận nhóm và phân tích hình ảnh nghệ thuật, tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và trực quan Đồng thời, việc liên hệ các tác phẩm văn học với bối cảnh lịch sử giúp nâng cao khả năng nhận thức và tư duy phân tích của học sinh về nền văn hóa đặc trưng của phương Đông trung đại Các hoạt động giảng dạy này nhằm thúc đẩy sự sáng tạo và ghi nhớ kiến thức, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử trong chương trình trung học phổ thông.
Néi dung
Cơ sở lí luận
1.1.1 Một số cách phân loại văn học - nghệ thuật
Văn học và nghệ thuật là hai lĩnh vực có mối quan hệ mật thiết với nhau, đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người Hiện nay còn nhiều quan điểm khác nhau về mối quan hệ giữa văn học và nghệ thuật, trong đó đa số cho rằng văn học là một bộ phận của nghệ thuật, còn một số ý kiến cho rằng nó là một dạng hoạt động nghệ thuật đặc biệt.
Sau đây là một số cách phân loại:
Theo tác giả Lê Văn D-ơng, Lê Đình Lục, Lê Hồng Vân trong cuốn “Mỹ học đại cương” (Xuất bản bởi Nhà xuất bản Giáo dục, 2002), có các loại hình nghệ thuật cơ bản, trong đó bao gồm cả văn học.
- Nhóm nghệ thuật ứng dụng: nghệ thuật trang trí, nghệ thuật kiến trúc
- Nhóm nghệ thuật tạo hình: hội họa, điêu khắc
- Nhóm nghệ thuật biểu hiện: âm nhạc và múa
- Nghệ thuật ngôn từ: văn học
Nhóm nghệ thuật tổng hợp bao gồm điện ảnh và sân khấu, thể hiện sự đa dạng trong các loại hình nghệ thuật Trong cách phân loại này, văn học được xếp vào nhóm riêng gọi là "nghệ thuật ngôn từ," phù hợp với đặc trưng sử dụng ngôn từ để sáng tạo và truyền đạt cảm xúc Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa các loại hình nghệ thuật trong đời sống văn hóa.
* Cách thứ hai: Trong phần giảng dạy về “Đại cương nghệ thuật học” của tr-ờng đại học An Giang cho rằng có bảy loại hình nghệ thuật là:
Phương pháp phân loại này không dựa trên cách sáng tác và giá trị của kiến trúc mà chia thành các loại theo trình tự thời gian ra đời Theo đó, kiến trúc không được xếp vào các loại hình nghệ thuật truyền thống, vì các tác giả cho rằng yếu tố kỹ thuật xây dựng mới là yếu tố quan trọng nhất, chứ không phải là nghệ thuật tạo hình.
Các phương pháp phân loại tác phẩm dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng và hợp lý Cách phân loại thứ nhất dựa vào phương thức biểu hiện chính của tác phẩm, xem văn học là một loại hình nghệ thuật đặc biệt – nghệ thuật ngôn từ, với tác giả nhấn mạnh rằng "văn học là một loại hình nghệ thuật có tính tổng hợp chứa đựng nhiều khả năng của nhiều loại hình nghệ thuật" Trong khi đó, cách phân loại thứ hai coi yếu tố nghệ thuật là tiêu chí hàng đầu để phân chia các thể loại văn học.
Các cách phân loại nội dung văn học và nghệ thuật thường dựa trên quan điểm chuyên ngành, nhằm phục vụ công tác giảng dạy bộ môn như văn học hoặc nghệ thuật Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy nội dung này theo phương pháp lịch sử, chúng thường được xem như là một bộ phận của bài học lịch sử tổng thể Do đó, để đáp ứng yêu cầu dễ dàng trong giảng dạy và phù hợp với quan điểm của các nhà viết sách giáo khoa lịch sử, tác giả đề xuất tách riêng văn học và nghệ thuật thành hai nội dung độc lập.
+ Văn học dân gian: Truyền thuyết, thần thoại, sử thi,
+ Văn học thành văn: Thơ, văn xuôi, trường ca…
- Nghệ thuật tập trung vào các mảng chính:
1.1.2 Khái niệm văn học, nghệ thuật 1.1.2.1 Khái niệm văn học (tác phẩm văn học)
Văn học là một loại hình sáng tác thể hiện các vấn đề của đời sống, xã hội và con người, theo định nghĩa trong Bách khoa toàn thư Việt Nam Phương thức sáng tạo của văn học chủ yếu dựa trên hệ cấu, giúp biểu đạt nội dung đề tài một cách rõ ràng và sinh động Cách thể hiện nội dung trong văn học thường thông qua ngôn ngữ, góp phần làm nổi bật ý nghĩa và cảm xúc trong tác phẩm.
Theo "Từ điển thuật ngữ văn học" của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, "tác phẩm văn học" là một công trình nghệ thuật ngôn từ do cá nhân hoặc tập thể sáng tạo nhằm thể hiện những khái quát bằng hình tượng về cuộc sống con người Tác phẩm văn học cũng phản ánh tâm sự, tình cảm và thái độ của chủ thể trước thực tại, giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về cuộc sống và con người.
Tác phẩm văn học khái quát lại có thể tồn tại d-ới hình thức truyền miệng
(văn học dân gian) hay văn học viết (hình thức văn bản nghệ thuật đ-ợc giữ qua văn tự, có thể đựơc viết bằng văn vần hay văn xuôi)
- Ca dao: Là một danh từ để chỉ riêng thành phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca (không kể những tiếng đệm, tiếng láy)
Dân ca là một loại hình sáng tác dân gian mang tính chất tổng hợp, bao gồm lời nhạc, động tác và điệu bộ được kết hợp hài hòa trong các buổi biểu diễn.
Sử thi (anh hùng ca) xuất hiện sớm trong lịch sử văn học các dân tộc, nhằm tôn vinh những anh hùng tiêu biểu góp phần xây dựng cộng đồng và bảo vệ tổ quốc Những bài sử thi có ý nghĩa trọng đại, phản ánh tinh thần đoàn kết, lòng tự hào dân tộc và khắc ghi những chiến công vang dội trong buổi bình minh lịch sử của dân tộc.
Truyền thuyết là loại truyện dân gian phản ánh và lý giải các nhân vật, sự kiện lịch sử có ảnh hưởng quan trọng đến một thời kỳ, bộ tộc, dân tộc hoặc địa phương It giúp giữ gìn và truyền đạt các giá trị văn hóa, truyền thống lịch sử của cộng đồng Truyền thuyết thường mang ý nghĩa giáo dục, góp phần thúc đẩy lòng tự hào dân tộc và bảo tồn nét đặc trưng văn hóa địa phương.
Truyện cổ tích là thể loại truyện dân gian phát sinh từ xã hội nguyên thủy, phát triển mạnh trong xã hội có giai cấp, có chức năng phản ánh và lý giải các vấn đề xã hội cũng như số phận đa dạng của con người trong cuộc sống Các câu chuyện cổ tích gồm nhiều loại, như truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ và truyện cổ tích sinh hoạt, góp phần giữ gìn văn hóa và truyền đạt những bài học nhân văn qua từng thế hệ.
Truyện cười dân gian là thể loại truyện chứa đựng yếu tố hài hước, sử dụng tiếng cười làm phương tiện chính để thể hiện chức năng phê phán và đả kích xã hội Những câu chuyện này không chỉ mang lại niềm vui, giải trí mà còn phản ánh chân thực các vấn đề cuộc sống, góp phần châm biếm, làm nhẹ nhàng những bất cập trong xã hội Truyện cười dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc mua vui, đồng thời là phương tiện truyền tải thông điệp xã hội một cách sinh động và dễ hiểu.
Kịch thơ là dạng hình thức văn học kết hợp giữa yếu tố nghệ thuật viết và biểu diễn, có thể được trình diễn trên sân khấu hoặc đọc thành bài Trong kịch thơ, lời thoại của các nhân vật thường phản ánh cảm xúc, tâm trạng hoặc triết lý nhân sinh sâu sắc Đây là thể loại mang tính chất tâm tư, chia sẻ những dòng suy nghĩ, triết lý sống một cách chân thực và xúc động, phù hợp để diễn xuất và truyền tải thông điệp ý nghĩa đến người xem và độc giả.
Truyện thơ là thể loại văn học kết hợp giữa truyện và thơ, được viết dưới dạng thơ nhưng vẫn đảm bảo nội dung có trình tự rõ ràng, gồm mở đầu, kết thúc, có tình tiết, diễn biến và tình huống nhất định.
Cơ sở thực tiễn
Sau khi tiến hành điều tra và lấy ý kiến của giáo viên cũng như học sinh về việc giảng dạy nội dung văn học, nghệ thuật trong chương trình lịch sử, chúng tôi thu thập dữ liệu về mức độ sử dụng, thuận lợi, khó khăn, sự hứng thú, tập trung và nhận thức của học sinh Phân tích kết quả cho thấy thực trạng dạy học nội dung văn học - nghệ thuật trong giáo dục lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế, cần cải tiến để nâng cao hiệu quả giảng dạy và tăng sự hứng thú của học sinh.
1.2.1 Những mặt đã làm đ-ợc
Trong quá trình điều tra, chúng tôi nhận thấy rằng giáo viên dạy lịch sử tại trường THPT đã bắt đầu tiếp cận với quan niệm giáo dục toàn diện, chú trọng vào cả lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, đặc biệt là nội dung văn học nghệ thuật Điều này đã thúc đẩy giáo viên dành nhiều thời gian hơn để sưu tầm tài liệu, tranh ảnh và hình ảnh liên quan nhằm tăng tính sinh động và hấp dẫn cho bài giảng.
Nhận thức rõ vai trò của nội dung văn học – nghệ thuật trong việc nâng cao hứng thú học tập của học sinh, giáo viên đã chú trọng tổ chức các hoạt động ngoại khóa và trò chơi liên quan đến danh nhân văn hóa, câu lạc bộ văn học – sử Mặc dù các hoạt động này mới chỉ được thực hiện một cách đơn giản và chưa thường xuyên, nhưng đã góp phần thúc đẩy sự tiếp cận và yêu thích môn học của học sinh Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa này giúp học sinh hiểu rõ hơn về các giá trị văn hóa, lịch sử, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện.
Dạy học LSTG đặc biệt khó hơn so với dạy học LSDT, đặc biệt ở nội dung văn học – nghệ thuật, do khối lượng kiến thức lớn, các khái niệm phức tạp và nội dung xa lạ với học sinh Thêm vào đó, quỹ thời gian hạn chế khiến giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt đầy đủ mục tiêu về kiến thức, kỹ năng và tư tưởng tình cảm cho học sinh.
Mặc dù nhận thức rõ vai trò quan trọng của việc giảng dạy nội dung văn học và nghệ thuật, nhưng đa số giáo viên cho rằng quá trình chuẩn bị nội dung này mất nhiều thời gian và tốn kém Họ cho biết, kể cả khi đã chuẩn bị kỹ lưỡng, thời gian để tổ chức giảng dạy vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng truyền đạt kiến thức cho học sinh.
Mặc dù các em học sinh đã chú ý và tìm hiểu về những nội dung kiến thức này, nhưng đa phần chỉ dừng lại ở mức độ sở thích cá nhân Điều này cho thấy chưa thực sự thúc đẩy các em hình thành động cơ học tập nghiêm túc và có mục đích rõ ràng Để nâng cao hiệu quả học tập, cần tạo điều kiện để các em phát triển động lực tự giác và có chủ đích trong quá trình học.
Trong hệ thống các môn học ở trường phổ thông, môn lịch sử thường bị xem là môn phụ với thời lượng học ít ỏi từ một đến hai tiết mỗi tuần Chính điều này gây cản trở cho việc học sinh lĩnh hội đầy đủ kiến thức nền tảng, chưa kể đến việc mở rộng kiến thức và đầu tư cho hoạt động dạy và học hiệu quả hơn.
Trong thực tế, hiện tượng xem nhẹ vai trò của lịch sử trong trường phổ thông vẫn phổ biến, đặc biệt là khi giảng dạy nội dung văn học nghệ thuật chưa được coi trọng đúng mức Việc nghiên cứu các phương pháp giảng dạy nội dung văn học nghệ thuật trong dạy học lịch sử có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận lẫn thực tiễn Điều này giúp nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử, góp phần phát triển tư duy và khả năng cảm thụ văn học nghệ thuật của học sinh.
1.2.3 Những vấn đề đặt ra
- Phải xác định đúng ý nghĩa của việc giảng dạy các nội dung văn học - nghệ thuật trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông
- Việc đầu t- thời gian, công sức cho việc khai thác các nội dung này phải hợp lí, đảm bảo quỹ thời gian, ít tốn kém mà vẫn hiệu quả
Việc phối hợp khéo léo các bộ môn tại trường phổ thông cùng với các hình thức tổ chức dạy học đa dạng là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục Điều này giúp thực thi tốt các nội dung kiến thức, phát triển toàn diện năng lực học sinh và tạo môi trường học tập phong phú, sáng tạo Việc tích hợp các phương pháp dạy học linh hoạt phù hợp với đặc điểm của từng môn học góp phần thúc đẩy hứng thú và hiệu quả học tập của học sinh.
Nghiên cứu giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật trong dạy học lịch sử mang ý nghĩa lớn về mặt lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao hứng thú tích cực của học sinh trong quá trình học tập Việc này giúp tăng cường hiệu quả và chất lượng giảng dạy lịch sử tại các trường phổ thông, thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh trong môn học này.
Chương 2 giới thiệu một số nội dung văn học – nghệ thuật quan trọng được giảng dạy trong chương trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông (lịch sử lớp 10, ban nâng cao), giúp học sinh hiểu rõ các tác phẩm văn học tiêu biểu và các đặc trưng nghệ thuật của thời kỳ này Nội dung này nhấn mạnh vai trò của văn học và nghệ thuật trong việc phản ánh đời sống tinh thần, giá trị văn hóa của các nền văn minh trung đại phương Đông Việc tiếp cận các tác phẩm văn học này nhằm giúp học sinh nhận thức rõ hơn về sự phong phú và đa dạng của nền văn hóa phương Đông, đồng thời nâng cao khả năng phân tích, hiểu biết về các hình thức nghệ thuật đặc sắc của thời kỳ trung đại.
Vị trí, ý nghĩa, nội dung cơ bản của khóa trình
Ch-ơng trình lịch sử lớp 10 ban Nâng cao, phần lịch sử thế giới trung đại ph-ơng Đông gồm 7 bài, 7 tiết
Bài 5: Trung Quốc thời Tần, Hán (1 tiết) Bài 6: Trung Quốc thời Đ-ờng, Tống (1 tiết) Bài 7: Trung Quốc thời Minh, Thanh (1 tiết) Bài 8: Các quốc gia ấn và văn hóa truyền thống ấn Độ (1 tiết) Bài 9: Sự phát triển lịch sử và văn hóa ấn Độ (1 tiết)
Bài 10: Các n-ớc Đông Nam á đến giữa thế kỉ XIX (1 tiết) Bài 11: Văn hóa truyền thống Đông Nam á (1 tiết)
Bài 12: V-ơng quốc Campuchia và v-ơng quốc Lào (1 tiết) Lịch sử trung đại của các quốc gia ph-ơng Đông là một thời kì đặc biệt Đây là thời kì tồn tại của các quốc gia phong kiến với những đặc điểm chung mang tính phổ quát nh- nhiều quốc gia phong kiến trên thế giới nh-ng đồng thời nó cũng có những khác biệt Sự tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài cùng những ảnh h-ởng của nó khiến cho thời kì này có một vị trí quan trọng trọng tiến trình phát triển của các quốc gia này Tuy thời gian bắt đầu và kết thúc không giống nhau nh-ng nhìn chung là nhà n-ớc hình thành sớm và kết thúc khoảng cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, khi chủ nghĩa thực dân ph-ơng
Tây bắt đầu xâm l-ợc và biến các quốc gia này thành thuộc địa, phụ thuộc, nửa thuộc địa…
Chương trình này được trình bày theo từng quốc gia và khu vực, nhấn mạnh đến các nét cơ bản trong quá trình phát triển chung của từng nơi Mặc dù có những nét riêng biệt, nhưng quá trình hình thành, phát triển và suy vong của các quốc gia này đều tuân theo một quy luật nhất định Điều này giúp ta hiểu rõ sự tương đồng trong các quá trình lịch sử quốc gia trên phạm vi toàn cầu.
Để cung cấp kiến thức cơ bản về điều kiện tự nhiên và vị trí địa lý của các quốc gia phong kiến phương Đông, bài viết nhấn mạnh vai trò của điều kiện thiên nhiên thuận lợi trong phát triển kinh tế nông nghiệp và xây dựng thủy lợi Ngoài ra, yêu cầu chống ngoại xâm đã thúc đẩy sự hình thành các quốc gia phong kiến sơ kỳ bên lưu vực các con sông lớn, góp phần vào sự hình thành và phát triển của các nhà nước truyền thống này.
Dù trải qua các triều đại phong kiến với sự thịnh suy khác nhau, nhưng tổ chức bộ máy nhà nước luôn duy trì mô hình quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền, với vua là người đứng đầu nắm mọi quyền hành Các vị vua luôn nỗ lực củng cố quyền lực của mình để duy trì sự ổn định và quyền lực tối cao Các triều vua thường hình thành từ các cuộc khởi nghĩa, nhưng cuối cùng đều dẫn đến khủng hoảng và suy vong của triều đại.
Các triều đại phong kiến đã đạt được những thành tựu quan trọng về chính trị, kinh tế, văn hóa và nghệ thuật Sự ảnh hưởng và giao thoa văn hóa giữa các quốc gia phong kiến tạo nên sự đa dạng phong phú trong thống nhất của nền văn hóa phương Đông thời kỳ trung đại.
Học sinh cần nhận thức rõ quy luật phát triển chung của các quốc gia phong kiến phương Đông, trong đó nhà nước hình thành sớm, chủ yếu bên lưu vực các con sông lớn khi công cụ sản xuất còn thô sơ Sự tồn tại của chế độ quân chủ chuyên chế cao độ đã đóng vai trò then chốt trong quá trình phát triển này.
Từ đó, hình thành cho các em những biểu t-ợng, khái niệm, quy luật, bài học lịch sử
Khóa trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông tập trung vào sự tồn tại của các triều đại phong kiến, giúp học sinh nhận thức đúng đắn về vai trò và hạn chế của chế độ phong kiến trong lịch sử Việc tìm hiểu này góp phần hình thành thái độ khách quan, thể hiện cảm xúc yêu ghét, cảm phục hoặc phê phán đối với các triều đại phong kiến, từ đó nâng cao hiểu biết và phát triển tư duy phản biện của học sinh.
- Có thái độ trân trọng giữ gìn, tôn tạo và bảo vệ đối với những giá trị vật chất và tinh thần đ-ợc tạo dựng
- Hình thành thế giới quan và nhân sinh quan đúng đắn, t- t-ởng thẩm mĩ, trân trọng cái đẹp với những giá trị văn hóa, nghệ thuật
Rèn luyện cho học sinh kỹ năng đánh giá vai trò của các triều đại và cá nhân lịch sử, bao gồm nhận biết những thành tựu và đóng góp quan trọng trên các lĩnh vực khác nhau Học sinh cần hiểu rõ vai trò của các cá nhân lịch sử trong mối quan hệ với quần chúng nhân dân, nhấn mạnh rằng chính những người làm nên lịch sử mới là trung tâm của sự phát triển và diễn biến của các thời kỳ Việc đánh giá đúng vai trò của cá nhân trong lịch sử giúp nhận thức rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của đất nước qua các thời kỳ khác nhau.
Trong quá trình học lịch sử, học sinh nên nắm vững các nội dung theo từng thời kỳ của mỗi quốc gia, giúp dễ dàng so sánh, nhận định và rút ra bước phát triển của các nền văn minh qua các giai đoạn Các bài học tập trung vào đặc điểm tiêu biểu của từng quốc gia, dựa trên mẫu số chung là chế độ phong kiến, nhằm tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận kiến thức một cách logic và hệ thống Ví dụ, khi học về Trung Quốc thời Đường và Tống, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh so sánh tổ chức bộ máy nhà nước của hai triều đại này để thấy rõ sự hoàn thiện và biến đổi trong quản lý nhà nước qua các thời kỳ.
Trong khóa học lịch sử thế giới trung đại phương Đông, học sinh sẽ được rèn luyện kỹ năng quan sát, sử dụng và phân tích các bản đồ, tranh ảnh, và lược đồ Các hoạt động này bao gồm việc nghiên cứu lược đồ các quốc gia Đông Nam Á, lược đồ Ấn Độ thời cổ đại, cũng như khám phá các tranh ảnh về công trình kiến trúc cổ xưa Qua đó, môn học giúp nâng cao khả năng nhận thức và hiểu biết về quá trình phát triển của các nền văn minh phương Đông.
Trong khóa trình này, việc giảng dạy tập trung vào ba trung tâm văn minh lớn giúp thúc đẩy sự phát triển toàn diện trên nhiều phương diện, đặc biệt là lĩnh vực văn học và nghệ thuật Điều này dẫn đến sự phong phú về tranh ảnh và tư liệu, bao gồm cả những loại mang tính trừu tượng, yêu cầu học sinh phát huy trí tưởng tượng, khả năng phân tích và sáng tạo của mình để hiểu và thể hiện nội dung một cách sâu sắc và sáng tạo.
2.1.3 Nội dung cơ bản của khóa trình
Chương trình lịch sử thế giới trung đại phương Đông (lớp 10, ban nâng cao) nghiên cứu về giai đoạn hình thành, phát triển và suy vong của các quốc gia phong kiến như Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Nam Á, đặc biệt là Lào và Campuchia Giai đoạn này thể hiện sự phát triển của các nền văn minh lớn, sự hình thành các nhà nước phong kiến và những biến động lịch sử qua các thời kỳ Nội dung này giúp học sinh hiểu rõ quá trình xây dựng và suy vong của các quốc gia phong kiến trong lịch sử phương Đông trung đại, góp phần nâng cao kiến thức về sự phát triển các nền văn minh cổ đại.
Trung Quốc thời phong kiến bắt đầu từ thế kỷ IV TCN, khi công cụ lao động bằng sắt xuất hiện thúc đẩy phát triển kinh tế mạnh mẽ Quá trình chuyển sang chế độ phong kiến diễn ra rõ rệt, với sự phân chia giai cấp trong xã hội Năm 221 TCN, nhà Tần thống nhất Trung Quốc và duy trì quyền lực trong 15 năm, đến nhà Hán thay thế vào năm 209 TCN, củng cố chế độ phong kiến vững chắc từ trung ương đến địa phương Trong thời kỳ này, Trung Quốc tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược với các quốc gia lân cận, đồng thời đạt được nhiều thành tựu về kinh tế và văn hóa, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền văn minh phong kiến Trung Quốc.
Năm 618, Lí Uyên cướp ngai nhà Tùy và lập ra nhà Đường, đặt nền móng cho một triều đại thịnh vượng Dưới thời nhà Đường, nhà nước phong kiến được kiện toàn, bộ máy chính quyền ngày càng vững mạnh, tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện của đất nước Nhà Đường và nhà Tống tiếp tục các cuộc chiến tranh xâm lược mở rộng lãnh thổ Trung Quốc, góp phần củng cố và mở rộng đất nước Kinh tế thời kỳ này được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ các cải cách toàn diện và dám đột phá, trong khi văn hóa phát triển vượt bội với nhiều thành tựu nổi bật, đặc biệt là lĩnh vực thơ ca với các tác gia tiêu biểu như Lí Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị.
Một số nguyên tắc, yêu cầu
Nguyên tắc liên môn là gì? Đây là nguyên tắc liên kết các môn học, nhằm sử dụng kiến thức từ các môn học khác, đặc biệt là các khoa học kế cận, để nâng cao hiệu quả giảng dạy một môn học cụ thể Việc thực hiện nguyên tắc liên môn giúp tăng cường tính liên hệ thực tiễn và phát triển tư duy tích hợp cho học sinh Nguyên tắc này thúc đẩy phối hợp giữa các môn học, tạo ra môi trường học tập đa chiều, phù hợp với yêu cầu của giáo dục hiện đại.
Cơ sở phương pháp luận của mối liên hệ này dựa trên lý luận nhận thức của Macxit về mối liên hệ và tính biện chứng qua lại giữa các sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan Trong quá trình học tập, học sinh cần tiếp xúc và học nhiều môn học có liên quan, đặc biệt là các môn có mối liên hệ chặt chẽ như địa lý và văn học, để phản ánh chính xác những kết quả nhận thức về các lĩnh vực của thế giới khách quan Môn lịch sử không nằm ngoài quy luật đó, mặc dù là môn học độc lập trong nhà trường phổ thông, nhưng nó luôn có mối quan hệ mật thiết với các môn học khác như địa lý và văn học, thể hiện tính liên kết giữa các ngành khoa học trong quá trình nhận thức thế giới.
Để đảm bảo tính đa dạng và hấp dẫn trong bài giảng lịch sử, không thể cứng nhắc coi "lịch sử chỉ là lịch sử" với việc trình bày và nêu sự kiện một cách máy móc Nếu làm vậy, kiến thức lịch sử sẽ trở nên khô khan, thiếu sức sống và không gợi cảm hứng cho người học Do đó, cần vận dụng kiến thức từ các môn học khác, đặc biệt là nội dung văn học và nghệ thuật, để làm cho bài giảng phong phú, sinh động hơn, qua đó giúp học sinh hiểu sâu hơn về lịch sử và kết nối các lĩnh vực văn hóa một cách hiệu quả.
Văn học - nghệ thuật là một phần quan trọng trong tổng thể kiến thức lịch sử, nhưng lại thuộc lĩnh vực môn học khác là văn học và giảng dạy các bộ môn nghệ thuật Do đó, việc vận dụng hiệu quả các nội dung văn học đòi hỏi sự hiểu biết rõ ràng về mối liên hệ giữa các lĩnh vực này để nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát huy giá trị của văn học nghệ thuật trong giáo dục.
‟ nghệ thuật thì giáo viên cần nắm vững nguyên tắc liên môn và vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông
3.1.2 Đảm bảo tính đặc tr-ng môn học
Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người, bao gồm các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa Khi giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật trong môn lịch sử, giáo viên cần nhận thức rằng đây là quá trình truyền đạt các sự kiện lịch sử chứ không phải đi sâu vào phân tích chuyên sâu về văn học hay nghệ thuật Các sự kiện và hiện tượng về văn học - nghệ thuật được trình bày dưới góc độ lịch sử, phản ánh theo trình tự phát triển của xã hội và dân tộc.
Nội dung văn học - nghệ thuật trong SGK đ-ợc trình bày chủ yếu trên các mặt:
Văn học - nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát sinh và phát triển của lịch sử văn hóa, phản ánh sâu sắc đời sống xã hội Chúng không chỉ là hình thức thể hiện tinh thần, tư tưởng của cộng đồng mà còn ảnh hưởng tích cực đến sự vận động của xã hội, thúc đẩy sự tiến bộ và đổi mới Các tác phẩm văn học và nghệ thuật góp phần ghi nhớ quá khứ, định hình giá trị đạo đức và tạo nền tảng cho sự phát triển của các nền văn minh.
Văn học nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh và phản hồi các mối quan hệ, tác động qua lại giữa sự kiện, hiện tượng văn hóa và điều kiện sản sinh ra chúng Nhờ đó, các tác phẩm nghệ thuật không chỉ thể hiện hiện thực xã hội mà còn góp phần định hình các xu hướng văn hóa và phản ánh các biến động lịch sử Hiểu rõ mối liên hệ này giúp làm rõ hơn quá trình hình thành và phát triển của đời sống văn hóa, từ đó nâng cao nhận thức về vai trò của nghệ thuật trong bối cảnh hiện tại.
Tác phẩm mang ý nghĩa tổng thể về nội dung, giới thiệu về tác giả và công trình nghệ thuật tiêu biểu Qua đó, giúp học sinh nắm bắt những biểu tượng chung nhất của tác phẩm, tạo nền tảng cho việc nhận thức toàn diện về lịch sử Điều này giúp làm rõ giá trị và ý nghĩa của tác phẩm trong bối cảnh văn hóa và lịch sử rộng lớn hơn.
Việc xác định các đặc trưng của bài học lịch sử là yếu tố quan trọng giúp giáo viên tránh biến bài giảng trở thành một bài giảng chuyên đề văn học - nghệ thuật, từ đó đảm bảo tính sinh động và hấp dẫn cho môn học Nhận diện rõ các đặc trưng này sẽ hỗ trợ giáo viên trong quá trình giảng dạy, làm cho kiến thức lịch sử trở nên dễ hiểu và gắn kết hơn với học sinh Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn thúc đẩy sự hứng thú, yêu thích môn lịch sử của học sinh.
3.1.3 Đảm bảo tính vừa sức
Trong quá trình dạy học lịch sử, đặc biệt là lịch sử thế giới, thường xuyên xuất hiện mâu thuẫn giữa khối lượng kiến thức cần truyền đạt và giới hạn về thời gian cũng như trình độ nhận thức của học sinh Điều này dễ dẫn đến hiện tượng “quá tải”, gây áp lực lên cả lượng kiến thức và khả năng tiếp nhận của học sinh Để giải quyết hiệu quả vấn đề này, giáo viên cần xác định đúng lượng thức cần cung cấp và áp dụng các phương pháp giảng dạy khoa học, nhằm đảm bảo quá trình tiếp thu kiến thức diễn ra hiệu quả và thúc đẩy khả năng nhận thức của học sinh phát triển toàn diện.
Tính vừa sức trong dạy học thể hiện ở việc đảm bảo cung cấp kiến thức cơ bản phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh trong thời gian và điều kiện dạy học hạn chế Để phát triển chương trình môn học và tích hợp nội dung văn học, nghệ thuật một cách hiệu quả, giáo viên không thể chỉ dựa vào giờ học chính hạn chế hàng tuần; cần tăng cường các hình thức tổ chức dạy học linh hoạt như hoạt động ngoại khóa Các hoạt động này giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy, mở rộng phạm vi kiến thức và thúc đẩy sự sáng tạo trong quá trình học tập của học sinh.
3.1.4 Đảm bảo tính trực quan sinh động
Giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật chủ yếu cung cấp kiến thức thông qua tác phẩm văn học, công trình nghệ thuật, tranh ảnh minh họa và thực tế, nhấn mạnh nguyên tắc trực quan để làm sinh động kiến thức J J Comenxki coi tính trực quan là nguyên tắc “vàng ngọc” trong dạy học, vì nó giúp cụ thể hóa kiến thức và thúc đẩy quá trình nhận thức của học sinh theo quy luật từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Theo Lênin, quá trình nhận thức khách quan diễn ra qua hệ thống quy luật từ trực quan sinh động đến trừu tượng, từ trừu tượng đến hiện thực, đảm bảo sự phát triển ý thức đúng đắn Phan Ngọc Liên trong “Phương pháp dạy học lịch sử” nhấn mạnh vai trò của đồ dùng trực quan trong việc giúp học sinh hiểu sâu sắc bản chất sự kiện lịch sử, hình thành khái niệm lịch sử và nhận thức các quy luật của sự phát triển xã hội Điều này cho thấy, đồ dùng trực quan không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức cảm tính mà còn nâng cao khả năng nhận thức lý tính, giúp học sinh phát hiện và nắm vững quy luật lịch sử một cách hiệu quả.
Giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật đòi hỏi trí tưởng tượng phong phú và khả năng khái quát tốt Việc sử dụng đồ dùng trực quan hỗ trợ giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao khả năng nắm bắt và ghi nhớ bài học của học sinh Đặc biệt, việc tái hiện sinh động quá khứ qua các hoạt động trực quan giúp học sinh dễ dàng hình dung và cảm nhận rõ ràng hơn về nội dung bài học.
Trong ba nhóm đồ dùng trực quan phục vụ giảng dạy nội dung văn học và nghệ thuật, nhóm đồ dùng trực quan tạo hình như tranh ảnh minh họa, hình ảnh công trình kiến trúc, điêu khắc, chân dung các nhà văn và nghệ sĩ đóng vai trò quan trọng nhất Các đồ dùng này giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy, kích thích sự sáng tạo và giúp học sinh dễ dàng hình dung các nội dung lý thuyết Sử dụng nhóm đồ dùng trực quan tạo hình không chỉ làm phong phú bài giảng mà còn góp phần tạo nên môi trường học tập sinh động, hấp dẫn hơn Theo đó, việc lựa chọn và kết hợp hợp lý các đồ dùng này là yếu tố then chốt để truyền đạt kiến thức về văn học và nghệ thuật một cách hiệu quả và sâu sắc hơn.
3.2.1 Tích cực hóa ng-ời học
Nội dung văn học - nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy lịch sử thế giới trung đại phương Đông, giúp khôi phục bức tranh toàn diện về quá khứ Tuy nhiên, kiến thức trong sách giáo khoa chỉ mang tính chất thông báo, nếu không được xử lý đúng cách và mở rộng, sẽ khiến việc tiếp nhận của học sinh trở nên hình thức Để học sinh hiểu và nắm vững nội dung cũng như giá trị cốt lõi, người giáo viên cần khơi dậy lòng ham hiểu biết và tạo điều kiện để học sinh chủ động tìm tòi kiến thức, tiếp cận nhiều nguồn tài liệu khác nhau Tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên lòng ham muốn hiểu biết và sự tích cực trong tư duy của học sinh.
Thực nghiệm s- phạm
Đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và xu hướng của thời đại, nền giáo dục cần có những bước đột phá để đào tạo nguồn nhân lực có năng lực, trình độ phù hợp với yêu cầu của xã hội Vì vậy, ngành giáo dục và đào tạo cần đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp dạy học, trong đó đổi mới phương pháp giảng dạy là khâu trọng tâm Một nguyên tắc quan trọng trong dạy học lịch sử là kết hợp đúng đắn mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới nhằm phát triển toàn diện học sinh Trong nhiều năm qua, đã có nhiều nghiên cứu đề cập đến vấn đề này Việc lựa chọn đề tài về phương pháp giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật trong lịch sử thế giới trung đại, lịch sử lớp 10, ban Nâng cao, giúp chúng tôi rút ra những kết luận quý giá để nâng cao chất lượng giảng dạy.
Giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phát triển toàn diện học sinh qua ba mặt: giáo dục, giáo dưỡng và sự phát triển của bản thân Nội dung này không chỉ giúp hình thành khái niệm và biểu tượng lịch sử mà còn đảm bảo tính toàn diện của bài học, cụ thể hóa kiến thứcMột cách sinh động Qua đó, học sinh hình thành thế giới quan duy vật, tư tưởng, thẩm mĩ, thái độ tích cực, cảm xúc phong phú và năng lực tư duy tổng hợp Đồng thời, việc tiếp cận nội dung này còn thúc đẩy các em phát triển kỹ năng hoạt động thực tiễn, nâng cao khả năng sáng tạo và ứng dụng kiến thức vào cuộc sống.
Trong nhiều năm qua, giáo viên đã bắt đầu tiếp cận với quan điểm giáo dục toàn diện và chú trọng đến việc giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật Tuy nhiên, do đây là lĩnh vực có nội dung khó và khối lượng kiến thức lớn, thời gian hạn chế đặt ra nhiều thách thức trong quá trình giảng dạy.
Để phát huy tối đa ý nghĩa của việc giảng dạy nội dung văn học - nghệ thuật trong bài giảng lịch sử ở trường phổ thông, việc lựa chọn nội dung phù hợp và hấp dẫn là yếu tố then chốt Việc tích hợp các tác phẩm văn học nghệ thuật giúp học sinh hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử, góp phần nâng cao kỹ năng phân tích và cảm nhận nghệ thuật Đồng thời, sử dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo và phù hợp sẽ thúc đẩy tinh thần học tập tích cực và giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lâu dài Do đó, việc lựa chọn nội dung phù hợp chính là chìa khóa để nâng cao hiệu quả giảng dạy, giúp học sinh hình thành nhận thức toàn diện về lịch sử qua lăng kính nghệ thuật.