Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện thạch hà tỉnh hà tĩnh

Tuy nhiên trong quá trình hình thành và phát triển thì kinh tế trang trại của huyện còn bộc lộ một số hạn chế đó là phần lớn các trang trại còn đang lúng túng trong viêc lựa chọn phương

KHOA NÔNG LÂM NGƢ

- -

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG KỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH TẾ TRANG TRẠI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THẠCH HÀ - TỈNH HÀ TĨNH

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

KỸ SƢ NGÀNH KHUYẾN NÔNG VÀ PTNT

Người thực hiện : Trần Văn Sơn Lớp : 46K3 - Khuyến Nông và PTNT Người hướng dẫn: ThS Trần Hậu Thìn

VINH - 5.2009

nghiệp này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một khoá luận tốt nghiệp nào

Tôi xin cam đoan, mọi việc giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn tốt nghiệp này đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Sinh viên

Trần Văn Sơn

Để hoàn thành được bản khoá luận tốt nghiệp này ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của nhiều cá nhân, tổ chức, đơn vị

Với tất cả sự chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn tới thầy giáo hướng dẩn Th.s Trần Hậu Thìn người đã định hướng, tận tình chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện khoá luận tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Nông – Lâm –Ngư trường Đại học Vinh đã truyền giảng cho tôi những kiến thức cũng như những kinh nghiệm quý báu trong suốt 4 năm qua

Đồng thời, tôi cũng xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo UBND huyện Thạch Hà Đặc biệt, tập thể cán bộ Phòng NN & PTNT cũng như các phòng ban đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tiếp cận, tìm hiểu và nghiên cứu

Qua đây tôi cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo UBND các xã, thị trấn cũng như các chủ trang trại đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thu thập số liệu và tìm hiểu những thông tin cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu khoá luận tốt nghiệp

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn bố mẹ, anh chị em và bạn bè đã giúp

đỡ, động viện tôi trong suốt khoá học

Vinh, ngày 25/5/2009 Sinh viên

Trần Văn Sơn

IV DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG KHOÁ LUẬN

CN - TTCN Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp

DV - TM Dịch vụ thương mại

GTSPHH Gía trị sản phẩm hàng hoá

GTSX Gía trị sản xuất

HQKT Hiệu quả kinh tế

KTTT Kinh tế trang trại

1 Bảng 3.1 Diễn biến một số yếu tố khí hậu của huyện (2004 - 2008) 37

2 Bảng 3.2 Hiện trang sử dụng đất đai huyện Thạch Hà năm 2008 39

3 Bảng 3.3 Các nhóm đất của huyện Thạch Hà năm 2008 40

4 Bảng 3.4 Tình hình dân số và lao động huyện Thạch Hà năm 2008 42

5 Bảng 3.5 Số lượng trang trại biến động qua các năm 51

6 Bảng 3.6 Các loại hình trang trại điều tra 53

7 Bảng 3.7 Thực trạng sử dụng đất của trang trại điều tra 54

8 Bảng 3.8 Nguồn hình thành đất của trang trại qua điều tra 56

9 Bảng 3.9 Cơ cấu đất theo tình trạng pháp lý 57

10 Bảng 3.10 Vốn của trang trại điều tra năm 2008 58

11 Bảng 3.11 Lao động và trình độ văn hoá của các trang trại 61

12 Bảng 3.12 Tình hình tiêu thụ sản phẩm cuả các trang trại 63

13 Bảng 3.13 Gía trị sản xuất của các trang trại 64

14 Bảng 3.14 Chi phí sản xuất của các trang trại 66

15 Bảng 3.15 Thu nhập của các trang trại 67

16 Bảng 3.16 Gía trị hàng hoá và tỷ suất giá trị hàng hoá 67

17 Bảng 3.17 Hiệu quả kinh tế của các trang trại 68

TT Nội dung Trang

1 Hình 3.1 Bản đồ hành chính huyện Thạch Hà 34

2 Biểu đồ 3.1.Trình độ chuyên môn của các loại hình trang trại 59

3 Sơ đồ 3.1 Qúa trình tiêu thụ hàng hóa của khu vực nghiên cứu 61

4 Sơ đồ 3.2: Mối quan hệ tay ba giữa ngân hàng, trang trại và công

ty chế biến thương mại

76

MỤC LỤC

Trang

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

2.2 Mục tiêu cụ thể 3

3 Đối tượng, phạm vi và nội dung nghiên cứu 3 3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 3.2 Nội dung nghiên cứu 4

4 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 4 4.1 Ý nghĩa khoa học 4 4.2 Ý nghĩa thực tiển 4

1.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại ở một số nước trên thế giới và

1.1.1 Kinh tế trang trại ở một số nước Châu Âu, Mỹ 5 1.1.2 Kinh tế trang trại ở các nước Châu Á và khu vực Đông Nam Á 8 1.2 Tình hình phát triển và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam 10 1.2.1 Tiêu chí để xác định trang trại 10 1.2.2 Tình hình phát triển trang trại và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam 13 1.2.3 Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế trang trại của Đảng và

1.3 Các công trình nghiên cứu có liên quan 18

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯỚNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.1.1 Những lý luận chung về trang trại 20 2.1.1.1 Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại 20 2.1.1.2 Vị trí, vai trò của kinh tế trang trại 22 2.1.1.3 Các điều kiện, nhân tố hình thành và nâng cao hiệu quả kinh

2.5 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu 32

3.1 Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội 34 3.1.1 Điều kiện tự nhiên 34 3.1.1.1 Vị trí địa lý 34 3.1.1.2 Địa hình địa mạo 35 3.1.1.3 Đặc điểm khí hậu thời tiết 36 3.1.1.4 Điều kiện đất đai 38 3.1.2 Điều kiện kinh tế xã hội 41

3.1.2.1 Dân số - lao động 41 3.1.2.2 Cơ sở vật chất kỷ thuật 42 3.1.2.3 Kết quả phát triển kinh tế của huyện 44 3.1.2.4 Văn hóa xã hội 47 3.1.2.5 Tăng trưởng kinh tế 48

3.2 Thực trạng phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu 50

3.2.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu 50 3.2.2 Thực trạng các yếu tố SX ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trang trại 54 3.2.2.1 Thực trạng về đất đai 54 3.2.2.2 Thực trạng về vốn 58 3.2.2.3 Thực trạng về lao động và trình độ văn hóa 59 3.2.2.4 Thực trạng về thị trường tiêu thụ 62 3.3 Kết quả sản xuất kinh doanh của các trang trại qua điều tra 64 3.3.1 Giá trị sản xuất kinh doanh của trang trại qua điều tra 64 3.3.2 Chi phí sản xuất của trang trại điều tra 65 3.3.3 Thu nhập của trang trại điều tra 66 3.3.4 Giá trị sản phẩm hàng hóa và tỷ suất hàng hóa 67 3.3.5 Hiệu quả kinh tế của trang trại qua điều tra 68 3.3.6 Hiệu quả xã hội 70 3.3.7 Hiệu quả môi trường 70 3.4 Những thuận lợi và những khó khăn ảnh hưởng đến phát triển kinh tế trang trại ở khu vực nghiên cứa 71 3.4.1 Những thuận lợi 71 3.4.2 Những khó khăn, hạn chế ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế trang trại 72

3.5 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện

3.5.1 Giải pháp về đất đai 74 3.5.2 Giải pháp về vốn 75 3.5.3 Giải pháp về thị trường 77 3.5.4 Giải pháp về khoa học kỹ thuật và khuyến nông – khuyến lâm - khuyến ngư 80 3.5.5 Xây dựng và phát triển các hình thức liên kết, hợp tác trong sản

xuất, kinh doanh giữa các trang trại 81 3.5.6 Giải pháp về vấn đề quy hoạch và xây dựng kết cấu hạ tầng cơ sở 81 3.5.7 Vấn đề về công nghệ chế biến sản phẩm và sau thu hoạch 82

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền nông nghiệp thế giới, trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia đình) là một hình thức sản xuất có vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống nông nghiệp của mỗi nước Ở các nước phát triển, trang trại gia đình có vai trò hết sức to lớn và có ý nghĩa quyết định trong sản xuất nông nghiệp, sản xuất ra tuyệt đại bộ phận nông sản phẩm cung cấp cho xã hội Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế phổ biến trong nền kinh tế nông nghiệp của các nước trên thế giới Ở các nước này thì kinh tế trang trại đã hình thành từ lâu và rất phát triển

Ở Việt Nam, kinh tế trang trại mới phát triển trong những năm gần đây, từ khi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước, với mục tiêu là công nghiệp hóa - hiện đại hóa (CNH - HĐH) đất nước, song lấy nông nghiệp làm khâu đột phá Đặc biệt là sau nghị quyết 10 của Bộ Chính Trị (tháng 4/1988) về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp, quan hệ sản xuất trong nông nghiệp nước ta đã được điều chỉnh một bước Từ đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

VI, Đảng ta đã đề ra đường lối phát triển toàn diện, mọi mặt; trong đó, lấy sự nghiệp đổi mới kinh tế làm trọng, từng bước công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước trên cơ sở đẩy mạnh phát triển nông nghiệp nông thôn, tích lũy vốn từ nông nghiệp để phát triển công nghiệp nhẹ rồi từng bước đẩy mạnh phát triển công nghiệp nặng, mà một trong những nội dung quan trọng là khẳng định vị trí kinh tế

hộ nông dân Bởi vì Việt Nam là một nước có nền nông nghiệp lâu đời với 80% dân số sống bằng nghề nông, nên nhu cầu về lương thực - thực phẩm cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu ngày càng tăng Do đó, việc đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp là một vấn đề cấp bách và lâu dài để nhằm từng bước đưa nền nông nghiệp

tự cấp tự túc sang nền kinh tế hàng hóa theo cơ chế thị trường với sự quản lý vĩ mô của nhà nước

Từ chủ trương đó, Nhà nước ta đã cố gắng tạo mọi điều kiện thuận lợi cho người dân như: xóa đói giảm nghèo, cho nông dân vay tiền không lấy lãi để làm nông nghiệp, đắp đê ngăn lũ… để nhằm khuyến khích kinh tế hộ phát triển, khuyến khích nông dân làm giàu chính đáng đã làm nảy sinh một hình thức tổ chức kinh tế mới ở nông thôn, đó là kinh tế trang trại

Trên nhiều vùng của đất nước, các trang trại đã góp phần tích cực về việc phát triển các loại cây trồng vật nuôi có giá trị kinh tế cao, qua đó đã khắc phục dần tình trạng sản xuất phân tán, manh mún Phát triển kinh tế trang trại gắn liền với việc khai thác và sử dụng một cách đầy đủ và hiệu quả các nguồn lực trong nông nghiệp nông thôn, đặc biệt là đất đai và tiền vốn Do vậy, phát triển kinh tế trang trại ở nước ta bước đầu góp phần tích cực thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế nói chung và kinh tế nông thôn nói riêng

Không những vậy, phát triển kinh tế trang trại góp phần tạo thêm việc làm, tăng thêm thu nhập, xoá đói giảm nghèo, góp phần thúc đẩy phát triển kết cấu hạ tầng trong nông thôn, làm gương cho các hộ nông dân về cách thức tổ chức quản lý sản xuất Qua đó góp phần thúc đẩy sự thay đổi bộ mặt nông thôn trên nhiều vùng, miền của đất nước

Qua kết quả khảo sát của sở Nông nghiệp và PTNT Hà Tĩnh (theo tiêu chí quy định tại Thông tư liên tịch số 69/TTLT/BNN - TCTK, ngày 23/6/2000 và Thông tư của Bộ Nông nghiệp & PTNT số 74/2003/TT - BNN), số lượng trang trại hiện nay của Hà Tĩnh là 453 (Năm 2008), các trang trại tập trung chủ yếu ở các huyện Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Thạch Hà, Can Lộc Bước đầu khẳng định kinh tế trang trại Hà Tĩnh đã đạt được những kết quả nhất định, khai thác được tiềm năng thế mạnh của Hà Tĩnh, cải thiện thu nhập và giải quyết được một phần việc làm cho lao động trong huyện

Cùng với các huyện trong tỉnh, huyện Thạch Hà trong những năm gần đây mô hình kinh tế trang trại trên địa bàn đã có sự phát triển cả về số lượng và chất lượng cũng như quy mô nên đã có tác dụng nhất định đến nền kinh tế xã hội của Huyện Tuy nhiên trong quá trình hình thành và phát triển thì kinh tế trang trại của huyện còn bộc lộ một

số hạn chế đó là phần lớn các trang trại còn đang lúng túng trong viêc lựa chọn phương hướng sản xuất kinh doanh, quản lý sản xuất, đặc biệt là hiệu quả kinh tế của trang trại còn chưa tương xứng với tiềm năng thế mạnh mà huyện có

Vấn đề đặt ra trong thời gian tới là làm thế nào để khai thác sử dụng tốt các lợi thế so sánh (đất đai, vốn, lao động ), nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của các trang trại Để góp phần nhỏ bé của mình vào phát triển kinh tế trang trại của huyện, chúng tôi đã thực hiện đề tài :

“Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh”

2 Mục tiêu nghiên cứu 2.1 Mục tiêu chung:

Nghiên cứu, đánh giá thực trạng hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch

Hà, từ đó đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trạitrên địa bàn, góp phần nâng cao cuộc sống cho người dân

Đối tượng nghiên cứu: Các trang trại chăn nuôi, thủy sản, SXKD tổng hợp

trên địa bàn huyện Thạch Hà

Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian thực hiện đề tài có hạn nên chúng tôi chỉ tiến hành điều tra phỏng vấn 58 trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà Đề tài chỉ tập trung vào đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại huyện Thạch Hà - tỉnh Hà Tĩnh Và bước đầu đưa ra một số giải pháp nhằm góp phần phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch Hà Còn về mặt hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường chưa có các chỉ số

để đánh giá Về mặt số lượng chỉ tiến hành lựa chọn ngẫu nhiên 58 chủ trang trại chứ chưa nghiên cứu trên quy mô tổng thể

3.2 Nội dung nghiên cứu

* Tìm hiểu về điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu

* Nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà

* Đánh giá hiệu quả kinh tế của ba loại hình kinh tế trang trại: Chăn nuôi, thủy sản và sản xuất kinh doanh tổng hợp trên địa bàn nghiên cứu

* Từ các kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4.1 Ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ sung vào cơ sở khoa học cũng như phương pháp luận về trang trại, kinh tế trang trại và hiệu quả kinh tế trang trại

- Xác định hướng nghiên cứu và áp dụng các giải pháp nhằm phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà nói riêng và khu vực nói chung

4.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đánh giá những thuận lợi, khó khăn về điều kiện tự nhiên cũng như kinh

tế - xã hội trên địa bàn huyện Thạch Hà Từ đó có các biện pháp khắc phục và khai thác hợp lý có hiệu quả các tiềm năng sẵn có của vùng

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần đánh giá thực trạng và hiệu quả kinh tế trang trại, phát triển kinh tế - xã hội của huyện Thạch Hà - Hà Tĩnh Nâng cao thu nhập cho người nông dân và nâng cao nhận thức về các giải pháp nhằm phát triển kinh tế trang trại theo hướng bền vững

- Để xuất các giải pháp thích hợp để khắc phục những hạn chế và khai thác tối đa những thế mạnh nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại huyện Thạch Hà

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại ở một số nước trên thế giới và khu vực 1.1.1 Kinh tế trang trại ở một số nước Châu Âu, Mỹ

Nền nông nghiệp đã tồn tại hàng ngàn năm và phát triển với phương thức kinh doanh đa dạng, phong phú bởi sự không thuần nhất của cây trồng, vật nuôi có quá trình sinh trưởng, phát triển theo quy luật sinh học, trên các nền tự nhiên, xã hội khác nhau của mỗi vùng, miền đất nước

Trang trại gia đình là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp của các hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển trong điều kiện của nền kinh tế thị trường

từ khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến, khi bắt đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất ở một số nước châu Âu

Về kinh tế nông hộ, C.Mác khi nghiên cứu tình hình kinh tế - xã hội của các nước Tây Âu, đặc biệt là nước Anh, một nước tiến hành công nghiệp hóa sớm, lúc đầu C.Mác dự đoán trong nông nghiệp cũng phát triển theo hướng tập trung như công nghiệp, giai cấp nông dân sẽ bị xóa bỏ cùng với sự phát triển của đại công nghiệp.Ông viết: “Trong lĩnh vực nông nghiệp, đại công nghiệp tác động cách mạng hơn cả theo nghĩa nó thủ tiêu thành trì của xã hội cũ là người nông dân và thay thế nó bằng người công nhân làm thuê” [C.Mác Tư bản Quyển1, tr631]

Tuy nhiên sau đó, sự phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn có quy luật riêng của nó, bất chấp xu hướng ban đầu diễn ra trong thời kì công nghiệp hoá nhanh chóng ở nươc Anh, trang trại gia đình vẫn tỏ ra sức sống mãnh liệt với hiệu quả của nó.Từ đó, khi viết quyển III bộ tư bản, C.Mác đã rút ra kết luận:

“Ngay những nước siêu công nghiệp đã khẳng định hình thức lãi nhất không phải là trang trại công nghiệp mà là trang trại gia đình không sử dụng lao động làm thuê Ở những nước còn giữ hình thức tư hữu chia đất thành khoanh nhỏ, giá lúa mì rẻ hơn so với các nước có nền sản xuất tư bản chủ nghĩa” [C.Mác Tư bản, quyển 3, tr265]

V.I.Lê Nin khi bàn về sự lựa chọn con đường phát triển nông nghiệp của nước Nga trong tác phẩm “Sự phát triển chủ nghĩa tư bản ở nước Nga” đã phân tích đời sống chính trị - kinh tế của các tầng lớp xã hội, phân tích sự phân hoá và phân tầng của nông dân thành chủ trại và vô sản ở nông thôn và dự đoán xu hướng phát triển “Tính thuần nhất của kinh tế tự nhiên khuôn theo nếp cũ đã nhường chỗ cho tính muôn màu, muôn vẻ của những hình thức nông nghiệp thương phẩm”.[ V.I.Lê Nin toàn tập Sự phát triển CNTB ở nước Nga Tr 388]

Kinh tế trang trại ở nhiều nước trên thế giới đã trải qua quá trình phát triển hàng năm với đặc điểm khác nhau, tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội chính

trị truyền thống ở từng nước và ngày càng trở thành nhân tố tích cực thúc đẩy sản xuất phát triển

Vào cuối thế kỷ XIX, trang trại gia đình dần dần chiếm ưu thế Đến thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX, trang trại gia đình trở thành mô hình sản xuất phổ biến nhất của nền nông nghiệp thế giới

* Về số lượng, quy mô và cơ cấu

Trong thời kì bắt đầu công nghiệp hóa, lao đông ở nông thôn tăng nhiều, nhưng khả năng còn thấp, thì số luợng trang trại còn tăng nhiều, quy mô nhỏ Khi công nghiệp phát triển đến trình đô cao, khả năng thu hút lao đông của công nghiệp cao thì số lượng trang trại có xu hướng giảm, quy mô có xu hướng tăng tăng Phần lớn ở các nước số lượng trang trại giảm bình quân hàng năm khoảng 2,1% đến 2,7%, trong khi đó diện tích bình quân hàng năm của các trang trại tăng lên khoảng 2%, diện tích của các trang trại tuỳ thuộc vào diện tích từng nước mà tăng vài chục đến 100 ha Bên cạnh những trang trại lớn vẫn còn tồn tại những trang trại có diện tích vừa và nhỏ, nhưng chủ yếu là các trang trại lớn Quy mô trung bình của trang trại ở Mỹ năm 1980 là 180 ha, ở Pháp năm 1989 là 28 ha, ở CHLB Đức năm 1986

là 26,1 ha, ở Canada là 400 - 450 ha [10]

* Về loại hình trang trại và tổ chức điều hành sản xuất

Trang trại gia đình được coi là phổ biến trong tất cả các nước Đó là kiểu trang trại độc lập Sx kinh doanh do người chủ hộ hay một người thay mặt gia đình đứng ra quản lý Ngoài ra còn một số loại hình trang trại như sau [10], [18]

- Trang trại liên doanh: Là kiểu trang trại do 2 - 3 trang trại hợp nhất để tăng thêm khả năng về vốn và tư liệu sản xuất Loại hình này ở các nước Châu Âu và

Mỹ chiếm tỷ lệ thấp, khoảng 10%

- Trang trại hợp doanh theo cổ phần: Là loại trang trại được tổ chức theo nguyên tắc một công ty cổ phần hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến tiêu thụ sản phẩm Cổ phần không bán trên thị trường chứng khoán, loại này xuất hiện

ở Mỹ khoảng 2,7% tổng số trang trại với diện tích 13,7%, bình quân một cơ sở có

800 - 900 ha đất

* Về vốn, tư liệu sản xuất và lao động

Vốn của các trang trại chủ yếu là nguồn vốn tự do Ngoài vốn tự do, các trang trại phải sử dụng vốn vay từ nhiều nơi khác nhau, ví dụ như ở Mỹ, tổng số vốn vay của các trang trại gần 100 tỷ USD Các nước trong khu vực này hầu hết là các nước phát triển, ngoài việc mua sắm máy nông nghiệp dùng riêng là phổ biến các trang trại còn thành lập các hợp tác xã sử dụng chung máy móc [10],[18]

Lao động: Trong các trang trại Tây Âu và Mỹ lao động có xu hướng giảm

do sử dụng trình độ công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp Số lượng lao động các trang trại của mỗi nước không còn phụ thuộc vào quy mô sản xuất Thực tế ở Tây Âu và Bắc Mỹ, quy mô 25 - 30 ha/trang trại chỉ sử dụng 1 - 2 lao động gia đình và 1 - 2 lao động thuê ngoài

* Hướng kinh doanh và thu nhập của các trang trại

Căn cứ đặc điểm lao động sản xuất của các trang trại, hướng kinh doanh của các trang trại bao gồm: Loại trang trại kinh doanh đa dạng nhiều sản phẩm, là loại

có sự kết hợp trồng trọt với chăn nuôi, kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp và kết hợp nông nghiệp với các ngành nghề ở nông thôn Loại trang trại thuần nông là loại tập trung vào SX nông nghiệp theo hướng chuyên môn hóa cao [10] [18]

Căn cứ vào nguồn thu, có thể chia làm 2 loại là trang trại có thu nhập chủ yếu từ sản xuất nông nghiệp và loại trang trại có thu nhập thêm ngoài nông nghiệp Loại trang trại có nguồn thu nhập chủ yếu từ nông nghiệp có xu hướng giảm do nguồn thu nhập từ nông nghiệp thấp nên các chủ trang trại phải làm thêm các ngành nghề, dịch vụ để tăng thêm thu nhập và do đó loại trang trại có nguồn thu nhập thêm từ ngoài nông nghiệp ngày càng nhiều [10], [18]

* Thị trường đầu vào, đầu ra của trang trại

Ở nhiều nước, các trang trại có quyền lựa chọn mua sắm máy móc, vật tư từ nhiều đơn vị khác nhau, tiêu thụ sản phẩm theo những kênh khác nhau qua cơ quan mua gom thị trường tự do, xí nghiệp chế biến, có khoảng 80% nông sản được chế biến trước khi đưa ra thị trường tiêu thụ, trang trại có quan hệ mật thiết với các ngành khác nhau trong hệ thống nông - thương nghiệp Các trang trại thành lập các hợp tác xã để hỗ trợ dịch vụ đầu vào và đầu ra Nhà nước có các biện pháp tích cực

can thiệp vào thị trường nông sản thông qua các đòn bẩy kinh tế để đảm bảo cân bằng cung cầu nông sản trên thị trường [10], [18]

* Trang trại gia đình và công nghiệp h a

Ở các nước công nghiệp phát triển, trang trại vẫn tồn tại và phát triển, nó đã

và đang là lực lượng chủ yếu sản xuất ra các loại nông sản 50% sản lượng đậu tương và ngô trên thế giới là do các trang trại gia đình ở Mỹ sản xuất Ở Pháp xuất khẩu ngũ cốc hàng năm trên 20 triệu tấn Nhiều trang trại đã được cơ giới hóa ở mức độ cao hoặc đang tiến hành cơ giới hóa Năng suất lao động ở những nước này rất cao và ngày càng tăng, một lao động nông nghiệp có thể nuôi sống từ 55 đến 100 người [10], [18]

1.1.2 Kinh tế trang trại ở các nước Châu Á và khu vực Đông Nam Á

Phần lớn các nước Châu Á, nền kinh tế còn ở trình độ thấp do đang trong giai đoạn tiến hành công nghiệp hóa Trừ một số nước và lãnh thổ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc có nền kinh tế phát triển nền công nghiệp đã có ảnh hưởng nhất định đến phát triển của trang trại Hơn nữa, ở Châu Á kinh tế trang trại trong nông nghiệp chịu sự chi phối của điều kiện tự nhiên, dân số nên có những đặc điểm khác với trang trại ở các nước Âu - Mỹ về nhiều mặt

* Về số lượng, quy mô và cơ cấu

Đất canh tác trên đầu người vào loại thấp của thế giới (khoảng 0,15ha/đầu người), hầu hết các nước chưa có nền công nghiệp phát triển, Châu Á đang có sự biến động tăng nhanh về số lượng trang trại nhưng lại giảm về diện tích đất của trang trại Quy mô diện tích của trang trại ở Châu Á rất thấp, một số nước quy mô trang trại chỉ vài ha Bình quân diện tích một trang trại năm 1990 ở Nhật Bản là 1,2

ha, ở Ấn Độ là 2 ha, ở Indonexia là 3,7 ha, ở Pkixtan là 4,7 ha, ở Hàn Quốc là 1,08

ha, ở Thái Lan là 4,28 ha, ở Philippin là 3,6 ha do nhà nước quy định hạch điền rất thấp Như vậy vấn đề tích tụ và tập trung ruộng đất để mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh không chỉ chịu sự tác động từ cạnh tranh, phân hóa mà còn chịu tác động từ chính sách, pháp luật của nhà nước Cơ cấu và quy mô của các trang trại, chủ yếu là các trang trại loại nhỏ và vừa [10]

* Về loại hình trang trại và tổ chức điều hành sản xuất

Do quy mô nhỏ, hình thức phổ biến là loại hình trang trại gia đình và thường

do một hộ gia đình quản lý sản xuất kinh doanh Các hình thức trang trại liên doanh, trang trại hợp doanh theo cổ phần ở Châu Á là rất ít Ở Đài Loan còn phổ biến hình thức trang trại uỷ thác cho người nhà, bạn bè quản lý do chủ trang trại ít ruộng đất nên phải kiếm sống bằng nghề khác trong khi đó không muốn bỏ trang trại của mình Tuy nhiên, đây cũng là một điều kiện mở rộng quy mô cho các chủ trang trại được uỷ thác, nhưng quy mô này vẫn mang tính chất tạm thời [10], [18]

* Về vốn, tư liệu sản xuất và lao động

Cũng như các nước Âu - Mỹ, các trang trại ở Châu Á đều thiếu vốn, ngoài vốn tự có, phần lớn các trang trại đều phải sử dụng nguồn vốn vay Nhà nước để tạo nguồn vốn cho các chủ trang trại thông qua các khoản đầu tư, quỹ tài trợ vốn

và vay vốn tín dụng với lãi suất thấp (3,5% đến 7,5%/năm), Nhà nước còn trợ cấp bằng 1/3 đến 1/2 giá bán một số loại máy móc nông nghiệp cần thiết cho trang trại [10], [18]

Do tốc độ tăng dân số nhanh, việc rút lao động ra khỏi nông nghiệp để cơ cấu lao động trong nông nghiệp giảm xuống so với công nghiệp là rất khó khăn, do

đó lao động trong các trang trại ở Châu Á không giảm, số lao động dư thừa phải làm thuê bằng nghề khác và trở thành lao động bán nông

* Hướng kinh doanh và thu nhập của các trang trại

Cũng như các nước Âu - Mỹ, hướng kinh doanh của các trang trại ở Châu Á bên cạnh sản xuất tập trung chuyên môn hóa, các trang trại còn kết hợp nông nghiệp với các ngành nghề khác và do đó thu nhập của các trang trại từ sản xuất nông nghiệp có xu hướng giảm, thay vào đó là các trang trại có nguồn thu nhập từ các ngành nghề khác nhau ngoài nông nghiệp [10],[18]

* Thị trường đầu vào, đầu ra của trang trại

Nhà nước có chính sách hỗ trợ đầu vào và và đầu ra như đầu tư những khoản tài trợ lớn cho nông nghiệp, cho vay vốn tín dụng với lãi suất thấp, trợ cấp giá bán máy móc nông nghiệp.[18]

* Vị trí vai trò của các trang trại

Tuy các trang trại gia đình phân tán, quy mô nhỏ nhưng ở một số nước phát triển, hầu hết nhu cầu về lương thực và thực phẩm trong nước và xuất khẩu là do các trang trại sản xuất Một số nước đang phát triển, trang trại góp phần tích cực vào việc xoá đói giảm nghèo cho đất nước, tạo công ăn việc làm cho người dân Tuy nhiên, sự phát triển các loại hình trang trại ở Châu Á, đang còn bộc lộ một số khó khăn, hạn chế nên cần phải có giải pháp để khắc phục

- Quy mô nhỏ gây sức ép đối với quá trình cơ khí hóa nông nghiệp nhằm tăng năng suất lao động và hiệu quả sản xuất kinh doanh nông nghiệp

- Lao động với trình độ học vấn thấp và chưa được đào tạo chuyên môn, kỷ thuật nên đả có tác động trực tiếp đến phát triển và hiệu quả sản xuất

- Tốc độ tăng dân số ở nông thôn còn cao, lao động nông nghiệp tăng nhanh, thiếu cơ hội và việc làm phi nông nghiệp.Hậu quả dẫn đến nông dân bị đẩy

ra thành thị tạo thành tầng lớp dân nghèo ở thành thị

- Hệ thống thị trường nông thôn chưa hoàn thiện, nông sản phẩm trong các trang trại dường như chưa có khả năng tiêu thụ tốt

1.2 Tình hình phát triển và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam 1.2.1 Tiêu chí để xác định trang trại

Trong những năm gần đây kinh tế trang trại phát triển mạnh ở hầu khắp các địa phương trong cả nước, hình thành mô hình sản xuất mới trong nông nghiệp nông thôn nước ta Ngày 02/02/2000 Chính phủ đã có Nghị quyết 03/2000/NQ -

CP về kinh tế trang trại Thi hành Nghị quyết của Chính Phủ, Liên Bộ Nông nghiệp & PTNT và Tổng cục Thống kê quy định hướng dẫn tiêu chí về kinh tế trang trại như sau:

Tại thông tư liên tịch V/v: “Hướng dẫn tiêu chí để xác định kinh tế trang trại” số 74/2003/TT-BNN, ngày 04/07/2003 đưa ra tiêu chí định lượng sửa đổi, bổ sung Mục III của Thông tư liên tịch số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK để xác định là kinh tế trang trại

Một hộ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản được xác định là trang trại phải đạt được cả hai tiêu chí định lượng sau đây [3, tr22 - 26]

* iá trị hàng h a và dịch v ình qu n 1 n m:

Đối với các tỉnh phía Bắc và Duyên Hải Miền Trung từ 40 triệu đồng trở lên

Đối với các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên từ 50 triệu đồng trở lên

* Quy mô sản xuất

- Đối với trang trại trồng trọt

+) Trang trại trồng cây hàng năm: Từ 2 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Bắc

và Duyên Hải Miền Trung), từ 3 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên)

+) Trang trại trồng cây lâu năm: Từ 3 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Bắc

và Duyên Hải Miền Trung), từ 5 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên), còn trang trại trồng Hồ Tiêu thì 0,5 ha

+) Trang trại lâm nghiệp: Từ 10 ha trở lên đối với các vùng trong nước

- Đối với trang trại chăn nuôi

+) Chăn nuôi đại gia súc: Trâu, Bò

Chăn nuôi sinh sản lấy sữa: Có thường xuyên từ 10 con trở lên Chăn nuôi lấy thịt: Có thường xuyên từ 50 con trở lên

+) Chăn nuôi gia súc: Lợn, Dê

Chăn nuôi sinh sản: Có thường xuyên đối với lợn là 20 con trở lên, đối với dê cừu từ 100 con trở lên

Chăn nuôi lợn thịt có thường xuyên 100 con trở lên (không kể lợn sữa), dê thị từ 200 con trở lên

+) Chăn nuôi gia cầm: Gà, vịt, ngan, ngỗng … có thường xuyên từ 2000 con trở lên (không tính số ngày con dưới 7 ngày tuổi)

- Trang trại nuôi trồng thủy hải sản: Diện tích mặt nước để nuôi trồng thủy sản có

từ 2 ha trở lên (riêng đối với nuôi tôm thịt theo kiểu công nghiệp từ 1 ha trở lên) - Đối với các loại sản phẩm nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản có tính chất đặc thù như: Trồng hoa, cây cảnh, trồng nấm, nuôi ong, giống thủy sản và thủy đặc sản thì tiêu chí xác định là giá trị hàng hóa với 40 triệu đồng trở lên

Tuy vậy sau 3 năm thực hiện tiêu chí về kinh tế trang trại theo Thông tư liên

tịch hướng dẩn số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK, ngày 26/3/2000 của Bộ Nông nghiệp

& PTNT và Tổng cục Thống kê, về việc thống kê kinh tế trang trại đã được thống

nhất giữa các ngành và các địa phương trong cả nước, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đánh giá và xây dựng chính sách đối với các trang trại Tuy nhiên trong quá trình thực hiện tiêu chí đã nảy sinh một số nội dung, vấn đề chưa phù hợp nên cần kịp thời sữa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của các ngành, các địa phương và nhất là đối với các chủ trang trại Tại thông tư của Bộ Nông Nghiệp & PTNT số 74/2003/TT-BNN, ngày 04/07/2003 sữa đổi, bổ sung mục 3 của Thông tư số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK như sau:

- Một hộ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản được xác định là trang trại phải đạt một trong hai tiêu chí về giá trị sản lượng hàng hóa, dịch

vụ bình quân 1 năm, hoặc về quy mô sản xuất của trang trại được quy định tại Thông tư liên tịch số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK

- Đối với hộ sản xuất, kinh doanh tổng hợp có nhiều loại sản phẩm hàng hóa của ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản thì tiêu chí để xác định trang trại là giá trị sản lượng hàng hóa, dịch vụ bình quân 1 năm

- Giá trị sản lượng hàng hóa và dịch vụ bình quân 1 năm:

(Thực hiện theo qui định của Thông tư 69/2000/TTLT-BNN-TCTK)

Qua các tiêu chí xác định kinh tế trang trại nêu trên, chúng ta có thể phân biệt những điểm khác nhau giữa kinh tế trang trại và kinh tế hộ như sau:

Bảng 1.1: So sánh kinh tế trang trại và kinh tế hộ

Mục tiêu Sản xuất hàng hóa Sản xuất tự túc Lao động Thuê lao động Lao động gia đình Quản lý Có quản lý,có hạch toán, có tích luỹ Chế độ gia trưởng

Quy mô Diện tích lớn, vốn lớn, hàng hóa tập

trung Quy mô sản xuất nhỏ Chế độ canh tác Cơ giới hóa, hiện đại hóa Thủ công

Kết luận Phù hợp với nền kinh tế sx phát triển cao Phù hợp cới sxnhỏ

1.2.2 Tình hình phát triển trang trại và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam

Kinh tế trang trại đã xuất hiện khá lâu trong nền nông nghiệp hàng hóa và hiện nay nó đang tiếp tục phát triển đa dạng trong nền kinh tế thị trường ở nước ta Bởi lẽ, như nhà triết học Hêghen người Đức đã từng nói: “Cái gì hợp lý thì nó tồn tại

và phát triển” Quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại của nước ta trải qua nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước Trước cách mạng và trong thời kì chống Pháp và chống Mỹ đã có dạng trang trại đồn điền của địa chủ và phú nông Dạng trang trại này chủ yếu là sử dụng lao động làm thuê từ tá điền, cũng là kiểu phát canh thu tô và công cụ sản xuất thủ công, sử dụng sức người sức súc vật là chính Ngoài

ra, nó còn mang tính quảng canh và độc canh cây lúa là chính Bên cạnh đó, còn có kinh tế trang trại của những nhà tư sản trong nước và nước ngoài cũng như một số tướng lĩnh thời ngụy làm ăn kinh tế Hình thức trang trại lúc này ở dạng các xí nghiệp nông nghiệp tư bản chủ nghĩa, đồn điền cao su, cà phê và những cây công nghiệp khác phục vụ cho mục đích làm giàu của chúng

Sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng (30/04/1975) các trang trại trước đó không còn nữa và được cải tạo, tập thể hóa, quốc doanh hóa thành các cơ sở sản xuất tập thể và nhà nước dưới hình thức hợp tác xã, nông trường, trạm, trại Tiếp theo đó, nhà nước đã có những chủ trương mới về giao đất, giao rừng, thực hiện nông lâm kết hợp, khuyến khích di dân kinh tế mới, khai hoang đất mới đã tạo tiền đề cho kinh tế trang trại phát triển Đặc biệt, nghị quyết 10 của Bộ chính trị khóa VI và nghị quyết TW 5 khóa VII cũng như luật đất đai năm 1993 đã mở đường cho các thành phần kinh tế nông nghiệp phát triển và từ đó xuất hiện nhiều chủ trang trại Bước sơ khai của kinh tế TT trong giai đoạn này mang tính tự phát

và đến nay đã được Trung ương quan tâm (hội nghị TW 4 khóa VIII)

Chính phủ đã ban hành nghị quyết 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 về kinh tế trang trại đã nhấn mạnh chủ trương của Chính phủ trong việc phát triển kinh tế trang trại Tạo điều kiện hợp pháp cho loại hình kinh tế trang trại phát huy năng lực sản xuất, kinh doanh thông qua các chính sách ưu đãi về nhiều mặt đối với kinh tế trang trại

Mặt khác, hình thành các tiêu chí kinh tế trang trại nhằm tạo điều kiện quản

lý, hỗ trợ và khuyến khích phát triển kinh tế trang trại trong nền kinh tế thị trường

có sự quản lý của Nhà nước

Như vậy sự hình thành kinh tế trang trại ở nước ta là sự vận động thoát thai

từ kinh tế nông hộ gắn liền với quá trình đổi mới của đất nước và quá trình hình thành kinh tế trang trại chứa đựng những đặc điểm sau đây:

Những đặc điểm về quá trình phát triển kinh tế trang trại ở nước ta

- Sự hình thành kinh tế trang trại diễn ra với tốc độ nhanh, chủ yếu là những năm đổi mới, nhất là thời gian gần đây khả năng phát triển mạnh Quá trình này hàm chứa xu hướng phát triển kinh tế hàng hóa, đi lên sản xuất lớn trong nông nghiệp, hướng đến thị trường là xu thế hợp với quy luật phát triển

- Có nhiều thành phần kinh tế trong xã hội tham gia kinh tế trang trại nhưng nền tảng chủ yếu hình thành kinh tế trang trại là do vận động kinh tế hộ gia đình nông dân Điều đó cho thấy chủ trang trại có trang trại có năng lực thực sự để đáp ứng nhu cầu sản xuất hàng hóa hướng đến người tiêu dùng và có khả năng trong quản lý, điều hành sản xuất cũng như áp dụng các tiến bộ mới vào sản xuất của họ nhằm đáp ứng nhu cầu nông sản hàng hóa cho xã hội

- Các trang trại đều có điểm xuất phát chung là hình thành và đi lên từ đất đai, chủ yếu là đất rừng và hoang hóa ở vùng đồi núi và vùng Đồng Tháp Mười, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ Một số không nhỏ được hình thành từ quá trình tích

tụ và tập trung đất đai vượt hạn điền, nhưng không phải tước đoạt, mua bán mà chủ yếu thông qua sự điều tiết bởi các chính sách của nhà nước thể hiện ở luật đất đai như giao quyền sử dụng đất, giao khoán đất, đấu thầu cho thuê

1.2.3 Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế trang trại của Đảng và Nhà nước ta

Thực hiện đường lối của Đảng, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế trong nông nghiệp, bắt đầu từ Nghị quyết Trung ương 6 (khóa IV), chỉ thị 100 của ban Bí thư (khóa V), Nghị quyết Trung ương khóa 5 (khóa VII), luật đất đai 1993, Nghị quyết Trung ương 4 và Nghị quyết Trung ương 6 (lần I) khóa VIII đã là cơ sở quan trọng cho kinh tế trang trại ở nước ta hình thành và phát triển

Tác dụng to lớn nhất, bao trùm nhất của Nghị quýêt 10 đã thực sự giải phóng sức sản xuất trong nông nghiệp mà lực lượng cơ bản là kinh tế hộ nông dân,

đã tạo ra sự tăng trưởng ngoại mục hơn 20 năm liền từ 1988 đến nay, bước đầu tạo

ra sự chuyển dịch từ kinh tế tiểu nông tự túc lên sản xuất hàng hóa theo mô hình kinh tế trang trại

Ở hội nghị TW 6 (lần 1,khóa VIII) Bộ Chính Trị đã có quan điểm cụ thể về kinh tế trang trại: “Nhà nước khuyến khích phát triển kinh tế trang trại gia đình, riêng trang trại tư nhân (kể cả tư nhân ở nơi khác hoặc thành phố) được khuyến khích phát triển theo quy định của pháp luật để khai thác đất trống, đồi núi trọc, đất hoang hóa ở trung du, miền núi và vùng ven biển, còn ở vùng đồng bằng chủ yếu chỉ hướng vào việc xây dựng các trang trại chăn nuôi hoặc công nghiệp chế biến”

Để triển khai các Nghị quyết của Đảng về nông nghiệp, Chính phủ đã ban hành các văn bản pháp lý: Nghị quyết, nghị định hướng dẫn việc thi hành Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP từ ngày 15/06/2000 về một số chủ trương và chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp

Tinh thần các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước ta thể hiện rõ trong các chính sách cụ thể sau:

- Chính sách ruộng đất: Chính sách ruộng đất của Nhà nước ta được thể hiện rõ nhất trong luật đất đai năm 1993 Luật này quy định và cụ thể hóa quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê và thế chấp quyền sử dụng đất trong thời hạn giao đất đúng mục đích sử dụng đất được giao Từ sau khi ban hành Luật đến nay, Nhà nước đã ban hành hơn 70 văn bản thi hành luật đất đai, trong đó có 6 văn bản thuộc thẩm quyền Quốc hội, hơn 30 văn bản của Chính phủ còn lại là của

Bộ ngành liên quan [3, tr 9] Nhìn chung, chính sách đất đai của Nhà nước ta ngày càng thông thóang, đã tạo ra môi trường và cơ sở pháp lý thuận lợi cho kinh tế trang trại phát triển Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế của chính sách chưa đáp ứng kịp thời những yêu cầu diễn ra trong thực tiễn Hậu qủa của những chính sách cũ, làm cho đất đai manh mún, bên cạnh sự bảo thủ của người dân đã dẫn đến nhiều nơi, nhiều vùng khó có điều kiện tập trung với quy mô đất đai lớn để tập trung phát triển kinh tế TT theo hướng sản xuất hàng hóa [3, tr53 - tr74]

- Chính sách thuế: Thuế là một trong những công cụ quản lý vĩ mô nền kinh tế Để khuyến khích và tạo điều kiện cho các hộ gia đình, cá nhân đầu tư phát triển kinh tế trang trại Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP đã chỉ rõ “…ở nhũng vùng đất trống, đồi núi trọc, bãi bồi, đầm phá ven biển, thực hiện miễn thuế thu nhập cho trang trại với thời gian tối đa theo Nghị định 51/1999/NĐ-CP ngày 8/12/1999 của Chính phủ về quy định chi tiết thi hành luật đầu tư khuyến khích đầu tư trong nước” Thực chất việc ưu đãi này là tạo điều kiện để các trang trại đảm bảo nguồn vốn đủ lớn nhằm đầu tư sản xuất mở rộng quy mô kinh doanh Hay nói cách khác, Nhà nước hỗ trợ đầu tư một cách gián tiêp vào khu vực kinh

tế trang trại với mục đích phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn.[3, tr11]

- Chính sách đầu tư, tín dụng: Đầu tư cho tăng trưởng và phát triển kinh tế là vấn

đề hết sức quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nói chung và kinh tế trang trại nói riêng Trong đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước ta hiện nay luôn luôn dành sự ưu tiên để phát triển kinh tế nông nghiệp, đã thực hiện chính sách đầu tư xây dựng co sở hạ tầng nông thôn trên các địa bàn có điều kiện kinh tế

xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn như giao thông, điện, thủy lợi … để khuyến khích các hộ gia đình, cá nhân phát triển kinh tế trang trại sản xuất nông lâm ngư nghiệp Chính phủ đã ban hành Nghị định 43/1999/NĐ-CP ngày 26/6/1996 cho phép các trang trại được vai vốn từ quỹ hỗ trợ đầu tư phát triễn của Nhà nước Ngoài ra, đã ra quyết định số 67/1999/QĐ-TTg ngày 30/3/1999 của Thủ tướng Chính phủ về một số chính sách tín dụng ngân hàng phát triển nông nghiệp và nông thôn, chủ trang trại được dùng tài sản hình thành từ vốn vay để bảo đảm tiền vay theo quy định tại Nghị định số 178/1999/NĐ-CP ngày 29/12/1999 của Chính phủ về việc đảm bảo tiền vay của các tổ chức tín dụng Trên tinh thần của Nghị quyết số 03/2000/NĐ-CP, Bộ Tài chính đã ban hành thông tư số 82/2000/TT-BTC ngày 14/08/2000 hướng dẫn chính sách tài chính nhằm phát triển kinh tế trang trại [3, tr323] Trong những năm qua các chính sách này đã đóng góp một phần đáng

kể vào sự phát triển kinh tế TT của cả nước

- Chính sách lao động: Theo tinh thần Nghị quyết số 03/2000/NĐ-CP về trang trại có nhấn mạnh: Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện hỗ trợ thuận lợi

để các chủ trang trại mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh, tạo được nhiều việc làm cho lao động nông thôn, ưu tiên sử dụng lao động của hộ nông dân không đất, thiếu đất sản xuất nông nghiệp, hộ nghèo thiếu việc làm Các chế độ đối với người lao động như như bảo hộ lao động, bảo hiểm rủi ro, đào toạ bồi dưỡng nghề cho người lao động Thông tư số 23/2000/TT-BLĐTBXH ngày 28/09/2000 đã hướng dẫn cụ thể một số chế độ đối với người lao động làm việc trong các trang trại Các chính sách về lao động đã tạo cơ sỡ pháp lý để các chủ trang trại chủ động thuê mượn lao động.[3, tr 14]

- Chính sách khoa học, công nghệ, môi trường: Chính sách khoa học, công nghệ, môi trường là điều kiện thuận lợi cho kinh tế trang trại phát triển, nó chiếm một vị trí quan trọng vì so với nông hộ thì kinh tê trang trại là cơ sở có nhiều điều kiện để ứng dụng và áp dụng những tiến

bộ khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất cây trồng vật nuôi tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa Nhận biết được vị trí và vai trò to lớn đó, Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP đã giao trách nhiệm cho Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quy hoạch phát triển các vườn ươm giống cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp và các cơ sở sản xuất con giống hoặc hỗ trợ một số trang trại có điều kiện sản xuất giống để đảm bảo đủ giống tốt, giống có chất lượng cao cung cấp cho các trang trại Trên tinh thần đó các Bộ ngành có liên quan đã hướng dẫn cụ thể chính sách về phát triển giống cây trồng vật nuôi [3, tr15]

- Chính sách thị trường: Một trong nhứng vấn đề vướng mắc hiện nay là giải quyết thị trường nông sản hàng hóa Kinh tế trang trại khác với kinh tế hộ là sản xuất ra sản phẩm hàng hóa với khối lượng lớn Vì vậy, khâu tiêu thụ hàng hóa

là vấn đề quan trọng Để tháo gỡ những khó khăn đó, Nghị quyết 03/2000/NQ-CP

đã quy định phẩm quyền cho các Bộ ngành liên quan tổ chức thông tin về thị trường, khuyến cáo khoa học kỹ thuật nhằm giúp các trang trại định hướng sản xuất kinh doanh phù hợp với nhu cầu thị trường trong và ngoài nước Bên cạnh đó

khuyến khích xây dựng các cơ sở chế biến và phát triển chợ nông thôn, tạo điều kiện để các trang trại tiếp cận và tham gia các chương trình, dự án hợp tác, hội chợ triển lãm trong và ngoài nước Cũng như các chủ đề kinh doanh nông nghiệp khác, kinh tế trang trại được chi phối bởi Nghị quyết số 09/2000/NQ-CP về chủ trương

và chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp [3, tr16]

Có thể nói trong những năm qua, Nhà nước đã có những chính sách thông thóang nhằm khuyến khích phát triển kinh tế trang trại Tuy nhiên, những chính sách này vẫn còn nhiều bất cập và chưa đồng bộ nên đôi lúc, đôi nơi vận dụng vào thực tiễn ở một số địa phương chưa đem lại hiệu quả cao, làm cho quá trình phát triển kinh tế trang trại còn chậm, chưa tương xứng với những tiềm năng và thế mạnh cũng như các nguồn lực kinh tế ở mỗi địa phương

1.3 Các công trình nghiên cứu có liên quan

Nghiên cứu về trang trại nước ta trong những năm gần đây đã có nhiều công trình như: Phát triển và quản lý trang trại trong cơ chế thị trường của PGS

TS Lê Trọng, NXB Văn hóa dân tộc, 2000; Quản lý trang trại nông lâm nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Tuấn, NXB Nông nghiệp 2001; Hội thảo về kinh tế trang trại Kon Tum tổ chức tại huyện Dăk Hà, tháng 7/1998; Hôị thảo về “cơ sở khoa học của sự hình thành và phát triển kinh tế trang trại ở Nam Bộ” tại trường đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3/1999; Nhất là sau nghị quyết Trung ương lần thứ 6 (lần 1) khóa VII, nghị quyết Trung ương 5 khóa IX gần đây của Đảng, trên diễn đàn báo chí có nhiều bài viết về kinh tế trang trại như: Nhìn lại kinh tế trang trại những năm gần đây của tác giả Trần Đức đăng trên Tạp chí Cộng sản số 5 (3/1999) Tác giả đã luận giải chung quanh về khái niệm, đặc trưng và đưa

ra nhiều quan điểm, quan niệm về kinh tế trang trại; Nhiều bài viết của các tác giả

đã được in thành sách “tư liệu về kinh tế trang trại”, NXB thành phố Hồ Chí Minh,

2000, trong đó nổi bật là các bài viết như: Khảo sát về kinh tế trang trại cả tác giả Nguyễn Sinh Cúc, một số vấn đề về kinh tế trang trại và khả năng phát triển ở Việt Nam của GS Chu Tiến Quang và Trần Hữu Quang; Hỏi đáp về trồng trọt và trang trại của tác giả Bảo Thắng và Phan Công Chung, NXB Thanh Hóa, 2006… Và

nhiều bài viết của Hội khoa học kinh tế Việt Nam Các tác giả đã khắc hoạ, mô tả khá rõ về những đặc trưng, loại hình và thực trạng phát triển của kinh tế trang trại trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần

Tại Hà Tĩnh, báo chí và các cuộc hội thảo cũng đã đề cập đến thực trạng phát triển kinh tế trang trại Tuy vậy, đến nay chưa có công trình khoa học nào viết về “Nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch Hà” một cách đầy đủ,

có cơ sở khoa học và thực tiễn, sâu sắc và có hệ thống Vì vậy, đề tài “Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyên Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh” của chúng tôi cố gắng nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận có tính kế thừa nhằm vận dụng vào tình hình thực tiễn để phân tích đánh giá thưc trạng và hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch Hà, từ đó đưa

ra các giải pháp thiết thực góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế, qua đó góp phần nhỏ bé nhằm nâng cao cuộc sống cho người dân

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sỡ lý luận

2.1.1 Những lý luận chung về trang trại 2.1.1.1 Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại

Như chúng ta đã biết, trong những năm gần đây, kinh tế trang trại ở nước ta

có xu hướng phát triển nhanh chóng cả về số lượng lẫn chất lượng trên nhiều địa phương Do đó việc nghiên cứu tìm hiểu các khái niệm và nội dung của trang trại, kinh tế trang trại là rất cần thiết để có được những nhận thức đúng đắn trong việc đánh giá đúng thực trạng phát triển của nó

Trong từ điển tiếng việt, trang trại được hiểu một cách khái quát là “trại lớn sản xuất nông nghiệp” Trên thế giới đều dùng phổ biến là từ farm (tiếng Anh) mà

từ điển Anh - Việt dịch là trang trại và trong các văn kiện của Đảng đều dùng thuật ngữ “trang trại” Trong các tài liệu nghiên cứu về kinh tế trang trại thường gắn với ngành sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp thì gọi là “nông trại”, “lâm trại”, “ngư trại”

để phân biệt chuyên ngành sản xuất

Hiện nay, trong các tài liệu nghiên cứu khoa học kinh tế, trang trại và kinh tế trang trại được nhìn nhận dưới nhiều quan điểm khác nhau, thể hiện rõ qua các khái niệm

Trang trại là cơ sở, là doanh nghiệp kinh doanh nông nghiệp của một hoặc một nhóm nhà kinh doanh [12, tr.19]

Trang trại là một đơn vị kinh tế hộ gia đình có tư cách pháp nhân, được nhà Nước giao quyền sử dụng một số diện tích đất đai, rừng, biển hợp lý Để tổ chức lại quá trình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp theo hướng CNH - HĐH Tích cực áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới nhằm cung ứng ngày càng nhiều sản phẩm hàng hóa có chất lượng cao hơn cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu Nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội của từng đơn vị diện tích, góp phần xoá đói giảm nghèo, nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của mọi người tham gia [21]

Trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất cơ sở trong nông lâm, thủy sản, có mục đích sản xuất hàng hóa, có tư liệu sản xuất thuộc sở hữu hoặc quyền

sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tiến bộ, trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường [17]

Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở lao động

và đất đai của hộ gia đình là chủ yếu, có tư cách pháp nhân, tự chủ sản xuất kinh doanh bình đẳng với các thành phần khác, có chức năng chủ yếu là sản xuất nông sản hàng hóa, tạo ra nguồn thu nhập chính và đáp ứng nhu cầu xã hội [10]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở, là doanh nghiệp trực tiếp tổ chức sản xuất ra nông sản hàng hóa dựa trên cơ sở hợp tác và phân công lao

động xã hội, được chủ trang trại đầu tư vốn, thuê mượn phần lớn hoặc hầu hết sức lao động và tư liệu sản xuất để hoạt động sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của nền kinh tế thị trường, được Nhà nước bảo hộ luật định [12]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản [3, tr6]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa lớn trong nông, lâm, ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn, có sức đầu tư lớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh, có phương pháp tạo ra sinh lời cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra, có trình độ đưa những thành tựu khoa học công nghệ mới kết tinh trong hàng hóa tạo ra sức cạnh tranh trên thị trường xã hội, mang lại hiệu quả kinh tế cao [10]

Mặc dù, nhiều tác giả đưa ra những khái niệm khác nhau nhưng nhìn chung giữa chúng đều có những đặc điểm chung như sau:

Trang trại là một cơ sở sản xuất kinh doanh hàng hóa trong nông, lâm, ngư nghiệp

Có nguồn gốc hình thành và phát triển từ kinh tế nông hộ nhưng ở vào giai đoạn có trình độ tổ chức quản lý sản xuất hàng hóa cao hơn

Khai thác và sử dụng các nguồn lực kinh tế ở địa phương như đất đai, vốn, lao động, ứng dụng khoa học công nghệ và các nguồn lực khác

Hoạt động sản xuất kinh doanh luôn gắn liền với nền kinh tế thị trường Nguồn gốc sở hữu của kinh tế trang trại thành phần kinh tế tư nhân (chủ yếu) song do tác động của kinh tế thị trường và xu thế hội nhập quốc tế nên nó ngày càng mở rộng ra nhiều hình thức sở hữu, từ một thành phần kinh tế đến nhiều thành phần kinh tế

2.1.1.2 Vị trí, vai trò của kinh tế trang trại

Trải qua hàng ngàn năm phát triển, đến nay trang trại gia đình đã và đang được mở rộng, khuyến khích phát triển trên toàn thế giới Trang trại gia đình đã có được vị trí, vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi nước Trước hết trang

trại gia đình đã và đang là lực lượng chủ yếu sản xuất ra các loại nông sản hàng hóa đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của con người Đối với các nước đang phát triển, kinh tế trang trại còn góp phần thu hút lao động, giải quyết việc làm, xoá đói giảm nghèo và nâng cao thu nhập cho nông dân

Trong quá trình phát triển, kinh tế trang trại gia đình có thể đáp ứng yêu cầu của các hình thức sở hữu khác nhau, với các quy mô khác nhau, trình độ khoa học công nghệ khác nhau, thúc đẩy quá trình CNH - HĐH nông nghiệp cùng với xu hướng chuyên môn hóa, tập trung hóa trong sản xuất

Ở nước ta, kinh tế trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia đình) mới phát triển mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng trong nhũng năm gần đây, qua các nghiên cứu, tìm hiểu đã cho thấy vai trò tích cực của nó được thể hiện rõ rệt ở các mặt kinh tế, xã hội và môi trường.[12]

2.1.1.3 Các điều kiện, nhân tố hình thành và nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại

a Điều kiện hình thành

* Điều kiện môi trường pháp lý

Trang trại là bộ phận cấu thành hệ thống nông nghiệp của các nước theo

mô hình kinh tế thị trường Tuy nhiên nó chỉ hình thành và phát triển khi có môi trường pháp lý phù hợp và thuận lợi Kinh tế trang trại phải đủ điều kiện Nhà nước công nhận về mặt pháp lý Ở nước ta, trong một thời gian dài chúng ta đã không thừa nhận trang trại là một bộ phận cấu thành hệ thống nông nghiệp ở nước ta Sự công nhận địa vị pháp lý của kinh tế trang trại sẽ tạo cơ sở pháp lý cho những người có nguồn lực yên tâm đầu tư phát triển sản xuất theo hướng môi trường trang trại, đồng thời Nhà nước sẽ tạo điều kiện cần thiết cho kinh tế trang trại ra đời và phát triển

- Có quỹ ruộng đất cần thiết và chính sách để tập trung ruộng đất

- Có sự phát triển nhất định của kết cấu hạ tầng, trước hết là giao thông, thủy lợi

- Có quy hoạch tổng thể về phát triển kinh tế xã hội

- Có sự phát triển nhất định của các hình thức liên kết kinh tế trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp

- Có sự hỗ trợ của công nghiệp chế biến

* Các điều kiện với trang trại và chủ trang trại

- Chủ trang trại phải là người có ý chí quyết tâm làm giàu từ nghề nông, lâm, ngư nghiệp

- Chủ trang trại phải có tích luỹ nhất định về kinh nghiệm sản xuất, về tri thức và năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh

- Có sự tập trung nhất định về quy mô các yếu tố sản xuất trước hết là ruộng đất, tiền vốn

- Quản lý sản xuất kinh doanh của trang trại phải dựa trên cơ sở hạch toán

và phân tích kinh doanh

b Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trang trại

* Nhân tố tổ chức quản lý kinh tế trang trại

Quản lý trang trại là quá trình chủ trang trại tác động vào đối tượng bị quản

lý từ khi đầu tư đến khi đưa sản phẩm ra tiêu thụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lời

Mục tiêu, mục đích của hoạt động sản xuất ở trang trại là sản xuất hàng hóa

Vì vậy, bản chất của vấn đề tổ chức quản lý trang trại có những đặc thù riêng, khác biệt so với quản lý kinh doanh

- Xác định chiến lược kinh doanh: Đòi hỏi chủ trang trại phải xác định phương hướng, mục tiêu kinh doanh của trang trại Sản xuất kinh doanh trong điều kiện nền kinh tế thị trường, chủ trang trại phải giải quyết các vấn đề sau: Sản xuất và dịch vụ cái gì? Sản xuất và dịch vụ như thế nào, sản xuất và dịch vụ cho ai? Lợi nhuận thu được bao nhiêu? Muốn giải quyết tốt các vấn đề trên, chủ trang trại phải là người có đủ khả năng nắm bắt và xử lý kịp thời những thông tin của thị trường, trên cơ sở đó đưa ra những thông tin chính xác đáp ứng được nhu cầu thị hiếu của người tiêu dùng Việc xác định chiến lược kinh doanh của trang trại đúng hướng sẽ góp phần vào thành công của trang trại, nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại [21]

- Lập kế hoạch sản xuất kinh doanh: Trên cơ sở mục tiêu và những định hướng kinh doanh, phân tích đánh giá tình hình diễn biến thực tế của hoạt động sản xuất kinh doanh qua các năm, chủ trang trại xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh hàng năm Trong kế hoạch cần phải xây dựng nhiều phương án tối ưu để thực hiện Kế hoạch phải được lập cụ thể cho từng khâu chức năng của sản xuất:

Kế hoạch tài chính, kế hoạch về bố trí sử dụng đất, kế hoạch lao động và các chính sách marketing….Có như vậy, hoạt động sản xuất của trang trại mới thích ứng với những biến động của thị trường [21]

- Tổ chức quản lý thực hiện: Từ kế hoạch, chủ trang trại cụ thể hóa phương

án sản xuất kinh doanh, sắp xếp bố trí các nguồn lực, yếu tố sản xuất sao cho việc

sử dụng chúng nâng cao được hiệu quả kinh tế nhất Mỗi một yếu tố sản xuất có biện pháp và cách thức tác động riêng [8]

- Công tác kiểm tra và điều phối: Đây là một chức năng quan trọng của kinh tế trang trại, vì trong quá trình hoạt động luôn có những diển biến xẩy ra, có nhũng thông tin phản hồi từ các đối tượng bị quản lý, chủ trang trại phải thường xuyên kiểm tra giám sát nắm bắt thông tin và xử lý kịp thời những sai phạm cũng như ách tắc trong từng khâu công việc hàng ngày: Tài chính, kỹ thuật, lao động và thị trường Trên cơ

sở đó điều chỉnh các chiến lược kinh doanh sát với tình hình thực tế Nếu bỏ qua khâu này, sẽ khó có được một kết quả sản xuất như mục tiêu đã đề ra

Tóm lại, công tác tổ chức quản lý trang trại là việc làm hàng ngày của chủ trang trại chứ không phải của ai khác, nên đòi hỏi chủ trang trại phải có kiến thức

về khoa học quản lý nhất định Để có được kiến thức chủ trang trại phải trải qua quá trình đào tạo hoặc tự đào tạo thông qua quá trình học hỏi ở những chủ trang trại làm ăn giỏi[8]

* Các nhân tố về điều kiện tự nhiên

Hoạt động nông nghiệp diễn ra trên một không gian rộng lớn, có điều kiện

về tự nhiên, kinh tế giữa các vùng rất khác nhau Chỉ có thể có hoạt động sản xuất nông nghiệp khi ở đó có đất và các điều kiện tự nhiên thuận lợi Đây là đặc điểm riêng của sản xuất nông nghiệp Do vậy, nhân tố ảnh hưởng đầu tiên đến sự hình

thành và phát triển kinh tế trang trại là điều kiện tự nhiên, bao gồm vị trí địa lý, đất đai, khí hậu, nguồn nước, và các điều kiện tự nhiên khác

Vị trí địa lý là nhân tố quyết định đến điều kiện tự nhiên, mỗi vị trí địa lý có những điều kiện tự nhiên nhất định, gắn với chất lượng đất đai, khí hậu, nguồn nước và các điều kiện tự nhiên khác Vì vậy khi nghiên cứu kinh tế trang trại cần nghiên cứu điều kiện tự nhiên, vì các điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng đến việc quy hoạch sản xuất, bố trí cây trồng, vật nuôi Đối với mỗi loại đất, kiểu khí hậu chỉ có thể thích ứng đối với một số loài cây trồng, vật nuôi nhất định

Điều kiện tự nhiên còn ảnh hưởng đến chính sách phát triển kinh tế trang trại, mỗi vùng khác nhau cần có những chính sách cụ thể phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng vùng[8]

* Các nhân tố về kinh tế, xã hội

Điều kiện kinh tế trang trại thuận lợi là yếu tố quan trọng trong việc hình thành và phát triển kinh tế trang trại Các điều kiện kinh tế, xã hội bao gồm vấn đề thị trường, cơ sở hạ tầng, sự hình thành các vùng chuyên môn hóa sản xuất, sự phát triển của công nghiệp chế biến và các nhân tố kinh tế, xã hội khác tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế trang trại[8]

- Thị trường Đặc trưng cơ bản của trang trại là sản xuất hàng hóa nông sản, vì vậy sản xuất phải gắn với thị trường Thị trường là nơi thực hiện giá trị và giá trị thặng dư nằm trong hàng hóa Thị trường nông nghiệp bao gồm thị trường đầu vào là đất đai, tư liệu sản xuất, các yếu tố sản xuất khác…và thị trường tiêu thụ nông sản Thị trường ảnh hưởng trực tiếp đến phương hướng và quy mô sản xuất của nông nghiệp nói chung các trang trại nói riêng, trong đó thị trường đầu ra đóng vai trò hết sức quan trọng Thị trường đầu ra có thể phân thành hai loại thị trường tiêu dùng trực tiếp và thị trường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến

Thị trường tiêu dùng trực tiếp có đặc điểm: Số lượng tác nhân tiêu thụ lớn,

độ co giãn theo giá lớn, địa bàn tiêu thụ rộng và yêu cầu sản phẩm phải tươi ngon đến tay người tiêu dùng Do đó, nắm được thị trường người tiêu dùng, có hệ thống

phân phối thích hợp, cần lưu ý công nghệ bao gói, bảo quản để đảm bảo về chất lượng cho người tiêu dùng

Thị trường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến có đặc điểm: Số lượng khách hàng ít, người bán nhiều nhưng số lượng mua của khách hàng thường khá lớn, độ co giãn về sản phẩm của cầu rất nhỏ Do vậy, cần bố trí sản xuất phù hợp với cầu về số lượng, thời gian thu hoạch Có thể hợp đồng về cơ chế và bao gói sản phẩm tại trang trại để đảm bảo chất lượng sản phẩm

- Sự hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa

Sự hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa sẽ tạo điều kiện phát triển công nghiệp chế biến, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế vùng nói chung và kinh tế trang trại nói riêng Trình độ chuyên môn hóa càng cao, yêu cầu liên kết càng lớn

Đó là biểu hiện của phân công lao động hợp tác lao động trong sản xuất và là hai mặt của quá trình tổ chức sản xuất

- Cơ sở hạ tầng kỹ thuật

Cơ sở hạ tầng kỹ thuật có vai trò hết sức quan trọng đối với phát triển kinh

tế nói chung và kinh tế trang trại nói riêng Cơ sở hạ tầng kỹ thuật bao gồm hệ thống giao thông, thủy lợi….kinh tế trang trại chỉ có thể phát triển cao khi có đầy

đủ các điều kiện về cơ sở hạ tầng kỹ thuật phục vụ sản xuất

- Quản lý và sử dụng vốn Vốn là điều kiện tiên quyết để các chủ trang trại thực hiện chiến lược sản xuất kinh doanh của mình, vốn của trang trại biểu hiện bằng tiền của tài sản cố định bao gồm toàn bộ máy móc thiết bị, nhà cửa, vật liệu kiến trúc, vật nuôi sinh sản, lấy sữa, cây lâu năm cho sản phẩm Vốn lưu động biểu hiện bằng tiền của tài sản lưu động như vốn bằng tiền, phân bón, thức ăn gia súc, gia cầm, thuốc thú y,

… và các loại sản phẩm đang chờ tiêu thụ Tuỳ theo từng loại vốn mà các chủ trang trại có các biện pháp quản lý khác nhau Mỗi loại vốn chủ trang trại có biện pháp quản lý riêng, đặc biệt là vốn lưu động cần phải quan tâm đến tốc độ luân chuyển, nếu vốn lưu động có tốc độ luân chuyển nhanh thì khả năng thu hồi vốn sớm, từ đó chủ trang trại có điều kiện tái đầu tư sản xuất trở lại

2.1.2 Khái niệm và các quan điểm đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại 2.1.2.1 Khái niệm

Trong sản xuất nông nghiệp nói chung và kinh tế trang trại nói riêng khi xác định hiệu quả kinh tế thì hiệu quả kinh tế bị chi phối bởi nhiều yếu tố Những yếu tố đó là lợi thế so sánh của từng vùng như điều kiện tự nhiên, xã hội, tập quán canh tác, đặc điểm của từng mô hình kinh tế trang trại Thị trường yếu tố đầu vào như giá cả tư liệu sản xuất, vốn, thuê lao động Đầu ra của sản phẩm hàng hóa như các kênh tiêu thụ sản phẩm, thời gian bảo quản chế biến, quan hệ cung cầu trong thị trường

Các kết quả đạt được về mặt vật chất có thể lượng hóa được để so sánh, tuy nhiên có những yếu tố không thể so sánh được như yếu tố môi trường sinh thái, an ninh xã hội Các yếu tố trên đều tác động rất mạnh vào quá trình sản xuất và tổ chức kinh doanh của trang trại Do vậy, việc xác định hiệu quả kinh tế của trang trại càng trở nên phức tạp Cho nên cần phải có phương pháp luận, quan điểm đúng đắn về hiệu quả kinh tế trang trại

Từ những phân tích trên về hiệu quả kinh tế nói chung và đặc thù của sản xuất nông nghiêp Chúng tôi đưa ra khái niệm hiệu quả kinh tế trang trại như sau: Hiệu quả kinh tế trang trại là sử dụng tối thiểu các nguồn lực khan hiếm như đất đai, tiền vốn, lao động và các nguồn lực khác một cách tốt nhất để sản xuất ra một lượng sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao nhất, thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của xã hội, góp phần vào bảo vệ môi trường sinh thái và xây dựng môt nền nông nghiệp phát triển bền vững

2.1.2.2 Các quan điểm cơ bản đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại

của Đảng và Nhà nước Mỗi trang trại là một tế bào của nền kinh tế quốc dân, hoạt động của trang trại có liên quan tới các cơ sở sản xuất kinh doanh khác cũng như toàn bộ các ngành kinh tế trong hệ thống Do vậy mỗi giải pháp kinh doanh của từng trang trại phải được đánh giá một cách toàn diện, không được làm tổn hại đến hiệu quả chung của nền kinh tế Hiệu quả của trang trại góp phần làm tăng hiệu quả của ngành nông nghệp, của nền kinh tế quốc dân và ngược lại một hệ thống kinh tế quốc dân được tổ chức và có cơ cấu đúng đắn sẽ làm môi trường thuận lợi

để cho mỗi trang trại nâng cao hiệu quả kinh tế của mình

Hơn nữa, về mặt định tính hiệu quả kinh tế trang trại phải gắn chặt với hiệu quả xã hội môi trường, hoạt động của trang trại trong nền kinh tế thị tường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Không chỉ theo đuổi mục tiêu kinh tế mà còn phải tham gia vào các nhiệm vụ chính trị, xã hội như bảo đảm

an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, giải quyết việc làm tăng thu nhập cho dân cư Điều này thể hiện phạm trù bản chất hiệu quả kinh tế gắn chặt với bản chất của quan hệ sản xuất chế độ XHCN [2]

* Quan điểm thứ hai

Đây là quan điểm bảo đảm kết hợp giữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan

hệ lợi ích và nhân cách của người lao động trong trang trại đó

Quan điểm bảo đảm kết hợp giữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan hệ lợi ích và nhân cách của người lao động trong trang trại gồm chủ trang trại, lao động trong gia đình và lao động làm thuê Con người trong trang trại vừa là điều kiện vừa là mục tiêu hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại, con người tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh nhằm bảo đảm lợi ích kinh tế của họ và qua

đó thể hiện nhân cách của họ trong quá trình lao động của họ ở trang trại Quan điểm này cũng là vấn đề mà nhiều người quan tâm, đặc biệt là người chủ trang trại khi thuê lao động làm thuê trong trang trại của mình

Một số lao động là nông dân do chuyển nhượng, chuyển đổi dẩn đến không

có ruộng đất nên phải đi làm thuê cho các chủ trang trại, có cả những người xuất thân không phải là nông dân nhưng cũng đi làm thuê cho chủ trang trại và một số

người có trình độ chuyên môn (trung cấp, đại học) nói tóm lại khi lao động đi làm thuê thì mọi quyền lợi kinh tế như ngày công lao động, lương bình quân theo tháng

sẽ được thoả thuận với chủ trang trại Trên quan điểm người lao động thực sự gắn

bó với trang trại, khai thác mọi tiềm năng để nâng cao hiệu quả kinh tế, sự kết hợp giữa nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại với việc chăm lo đời sống vật chất tinh thần cho người lao động làm thuê không những thể hiện bản chất tốt đẹp của chế

độ ta mà còn mang bản chất văn hóa dân tộc sâu sắc Do vậy, bảo đảm kết hợp giữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan hệ lợi ích và nhân cách của người lao động đi làm thuê và lợi ích kinh tế của họ [2]

* Quan điểm thứ ba

Đây là quan điểm bảo đảm tính toàn diện trong việc nâng cao hiệu quả kinh tế Nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại phải được xem xét ở hai góc độ là không gian và thời gian Về mặt không gian, nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại thì bảo đảm yêu cầu của nền sản xuất trong ngành, địa phương Hơn nữa trong từng trang trại việc nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại phải được xem xét ở tất

cả các khâu, các công đoạn của quá trình sản xuất kinh doanh và xem xét đầy đủ mối quan hệ giữa các lĩnh vực, các bộ phận nhằm hướng tới mục tiêu chung của trang trại Về mặt thời gian, nâng cao hiệu quả kinh tế phải được đánh giá trong từng thời gian, trong tổng thể phát triển lâu dài của trang trại, đặc biệt là đối với trang trại trồng cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả Trong thực tế hiệu quả kinh

tế của trang trại phải được tính toán và đánh giá trong một thời gian nhất định, nhiều khoản mục cho chí phí đầu tư xây dựng cơ bản của trang trại không chỉ phát huy hết cho giai đoạn trước mắt mà còn mang lại hiệu quả kinh tế lâu dài

Do đó, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, việc xây dựng mô hình kinh tế trang trại và nâng cao hiệu quả kinh tế của nó

sẽ góp phần vào phát triển nông nghiệp bền vững, chúng ta cần có quan điểm nâng

cao hiệu quả kinh tế trang trại một cách toàn diện [2]

2.2 Thời gian, địa điểm nghiên cứu 2.2.1 Thời gian nghiên cứu

Thời gian nghiên cứu từ 16/02/2009 - 20/04/2009

2.2.2 Địa điểm nghiên cứu

Địa điểm nghiên cứu là huyện Thạch Hà, đây là một huyện nằm ở phía Bắc cách TP Hà Tĩnh 5km, nhưng các xã lại nằm bao quanh TP, trong những năm gần đây mô hình kinh tế trang trại trên địa bàn huyện đã phát triển nhanh về số lượng và chất lượng cũng như về quy mô, từng bước khẳng định là hình thức kinh doanh phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của địa bàn, tạo ra một lượng giá trị hàng hóa lớn về nông lâm, thủy sản và có quy mô vượt trội hơn nhiều lần so với kinh tế

hộ nông dân Tuy nhiên để các mô hình kinh tế trang trại trên địa bàn có đủ điều kiện và khả năng phát triển thì vấn đề đặt ra là phải lựa chọn hướng kinh doanh đúng với thế mạnh của vùng nhằm tạo ra lượng giá trị hàng hóa lớn, hiệu quả kinh tế cao

Để thấy đúng thực trạng tình hình phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà, đồng thời có những định hướng, giải pháp nhằm góp phần thúc đẩy nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh” trên địa bàn huyện Thạch Hà

2.3 Phương pháp nghiên cứu 2.3.1 Thu thập tài liệu thứ cấp

Các thông tin, tài liệu có liên quan đến các vấn đề trang trại, kinh tế trang trại, hiệu quả kinh tế trang trại trên thế giới và ở Việt Nam thu thập qua sách báo, tạp chí

Các báo cáo, nghị quyết, số liệu cơ bản về tình hình kinh tế xã hội của huyện, của xã cần nghiên cứu sẽ được thu thập tại cơ sở thực tập

Các báo cáo tổng kết hàng năm về hoạt động của các trang trại

2.3.2 Điều tra thực địa

Bước 1: Chọn mẫu điều tra thích hợp

Theo số liệu thống kê (theo tiêu chí quy định tại Thông tư liên tịch số 69/TTLT/BNN-TCTK, ngày 23/6/2000 và Thông tư của Bộ Nông nghiệp & PTNT

số 74/2003/TT-BNN), Sở Nông nghiệp và PTNT với phòng Thống Kê huyện Thạch Hà đã xác định trên địa bàn huyện có 75 trang trại Trong đó có, 17 trang trại chăn nuôi, 47 trang trại nuôi trồng thủy sản và 11 trang trại sản xuất kinh doanh tổng hợp