Mục đích nghiên cứu
Việc xây dựng và sử dụng phương pháp CH-BT trong dạy học Sinh học 9 giúp hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức trong các chương 1, 2, 3 của phần Đặc điểm Tế bào – Bộ phận Đặc trưng, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy Áp dụng công cụ này không only thúc đẩy hoạt động học tập tích cực của học sinh mà còn đổi mới phương pháp dạy học hiện đại, phù hợp với xu hướng giáo dục ngày nay Việc này giúp nâng cao chất lượng dạy học, tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy tự lập đồng thời nâng cao sự sáng tạo và khả năng tư duy phản biện trong quá trình học tập Sinh học.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp học chủ đề dựa trên câu hỏi ("CH-BT") nhằm hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức trong chương 1, 2, 3 của phần Động vật – Bộ phận Đầu và Thân trong sách giáo khoa Sinh học 9 THCS Phương pháp này thúc đẩy hoạt động tự học, phát huy tư duy phản biện và khả năng nghiên cứu của học sinh, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học Việc ứng dụng CH-BT trong dạy học giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức một cách sáng tạo và linh hoạt hơn, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại hướng tới phát triển năng lực của học sinh trong môn Sinh học.
3.2 Điều tra thực trạng dạy học sinh học nói chung và phần DT-BD nói riêng
Trong chương 1, 2 và 3 của phần Đặc điểm sinh học lớp 9 THCS, việc điều tra thực trạng sử dụng công nghệ thông tin và thiết bị di động (CH-BT) nhằm hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức đóng vai trò quan trọng Nghiên cứu này giúp xác định mức độ ứng dụng CH-BT trong quá trình dạy học, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy, thúc đẩy hoạt động tự học của học sinh Việc khảo sát còn đánh giá các phương pháp dạy học sử dụng CH-BT, tác động của chúng đến khả năng tự khám phá kiến thức và tiếp cận kiến thức của học sinh trong các chương này.
Phân tích cấu trúc nội dung các chương 1, 2, 3 của phần Di truyền, biến dị, sinh học lớp 9 THCS là bước quan trọng nhằm xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc cho học sinh Quá trình này giúp xác định các chủ đề chính, mối liên hệ giữa các kiến thức và cách trình bày phù hợp để nâng cao hiệu quả học tập Việc thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập khám phá kiến thức dựa trên phân tích cấu trúc nội dung sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp thu, ghi nhớ và vận dụng kiến thức sinh học một cách linh hoạt và sáng tạo Chuẩn bị nội dung theo hướng này góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển tư duy phản biện của học sinh trong môn Sinh học lớp 9.
3.5 Đề xuất CH-BT để hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức trong dạy học chương 1, 2, 3 phần DT-BD Sinh học 9- THCS
3.6 Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra giả thuyết khoa học của đề tài
4.1 ĐỐI TƢỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU
4.1 Đối tƣợng: Biện pháp sử dụng CH-BT hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức trong dạy học chương 1, 2, 3 phần DT-BD Sinh học 9- THCS
4.2 Khách thể nghiên cứu: GV và học sinh lớp 9- THCS
Sử dụng phương pháp xây dựng và áp dụng CH-BT phù hợp với cấu trúc nội dung giúp tổ chức hoạt động khám phá kiến thức cho học sinh một cách hiệu quả Việc này góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh trong các chương 1, 2, 3 phần DT-BD của môn Sinh học lớp 9 THCS Áp dụng đúng các nguyên tắc này sẽ thúc đẩy quá trình tự học, giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức, từ đó nâng cao thành tích học tập trong các phần quan trọng của chương trình.
6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các văn kiện của Đảng và Nhà nước về đường lối, chủ trương trong công tác giáo dục nhằm định hướng phát triển giáo dục theo hướng tích cực hóa người học Chương trình đổi mới phương pháp giảng dạy tập trung vào việc lấy học sinh làm trung tâm, nâng cao hiệu quả và chất lượng giáo dục toàn diện Các nội dung này nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống giáo dục, phù hợp với yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế.
- Nghiên cứu các tài liệu sách báo, công trình nghiên cứu có liên quan nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài
-Nghiên cứu cấu trúc nội dung chương trình sinh học 9- THCS nói chung và chương 1, 2, 3 phần DT-BD nói riêng
Nghiên cứu cơ sở lý luận về thiết kế CH-BT giúp học sinh tự khám phá kiến thức một cách chủ động và phát triển khả năng tư duy độc lập Thiết kế này còn hỗ trợ học sinh hiểu rõ quy trình sử dụng công nghệ trong dạy học, đặc biệt trong các chương 1, 2, 3 phần Đặc điểm – Tính chất Sinh học 9 - THCS Việc áp dụng phương pháp này không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn một cách linh hoạt và sáng tạo.
Chúng tôi đã tiến hành lập phiếu điều tra cho giáo viên và học sinh nhằm khảo sát thực trạng phương pháp dạy học của giáo viên cũng như ý thức và phương pháp học tập của học sinh trong chương 1, 2, 3 của phần Đặc tính – Sinh học lớp 9 THCS Mục đích của khảo sát là để đánh giá hiệu quả giảng dạy và nâng cao chất lượng học tập, cải thiện phương pháp giảng dạy phù hợp với từng đối tượng học sinh Các phiếu điều tra này giúp xác định điểm mạnh và những thuận lợi cũng như khó khăn trong quá trình dạy và học sinh thời gian qua Đây là bước quan trọng trong việc xây dựng chiến lược giảng dạy phù hợp, đồng thời thúc đẩy ý thức học tập tích cực của học sinh trong học phần sinh học 9 của chương trình THCS.
Dự giờ trao đổi với giáo viên nhằm phân tích ưu điểm và nhược điểm của các chủ đề hoạt động nhóm (CH-BT) được tích hợp trong sách giáo khoa Sinh học 9 nhằm nâng cao khả năng tự khám phá kiến thức của học sinh Việc hướng dẫn học sinh sử dụng hiệu quả các hoạt động này trong dạy học của chương 1, 2, 3 của phần Đặc điểm sinh học giúp thúc đẩy kỹ năng tự nghiên cứu và phát triển tư duy phản biện cho học sinh THCS Qua đó, giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp, tạo môi trường học tập tích cực và nâng cao hiệu quả giảng dạy kiến thức sinh học.
Phân tích các bài kiểm tra của học sinh trong các chương 1, 2, 3 môn Sinh học 9 giúp đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức, năng lực tư duy và độ bền kiến thức của học sinh Việc đánh giá này nhằm xác định mức độ hiểu bài, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế và duy trì kiến thức lâu dài qua các chương học Nhờ đó, giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp để nâng cao chất lượng học tập của học sinh trong chương trình Sinh học lớp 9.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra hiệu quả của các chủ đề hoạt động ban đầu (CH-BT) đã đề xuất trong việc hướng dẫn học sinh tự khám phá kiến thức Mục đích chính của phương pháp này là đánh giá tính hiệu quả của các phương pháp dạy học trong chương 1, 2, 3 của bộ sách Đặt Trị - Bổ Sung Sinh học 9 (THCS) Thông qua thực nghiệm, nghiên cứu sẽ xác định khả năng nâng cao kỹ năng tự học và khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh trong quá trình học tập.
- Chọn trường, lớp thực nghiệm
- Bố trí thực nghiệm: Bố trí lớp thực nghiệm và lớp đối chứng sắp xếp kiểu song song
- Nghiên cứu thực nghiệm + Thực nghiệm thăm dò
6.3.3 Phân tích kết quả thực nghiệm
- Phân tích định lượng các bài kiểm tra + Phân tích kết quả trong thực nghiệm
+ Phân tích kết quả sau thực nghiệm
- Phân tích định tính các bài kiểm tra + Về chất lượng lĩnh hội kiến thức
+ Về năng lực tư duy và khả năng vận dụng kiến thức
+ Về độ bền kiến thức
+ Về kỹ năng NCTLGK 6.4 Phương pháp xử lý số liệu
Tính các tham số đặc trƣng Điểm trung bình X: Là tham số xác định giá trị trung bình của dãy số thống kê, được tính theo công thức:
+ Sai số trung bình cộng: m n
+ Độ lệch tiêu chuẩn: Biểu thị mức độ phân tán của các số liệu quanh giá trị trung bình cộng:
S S 2 + Hệ số biến thiên: Để so sánh hai tập hợp có X khác nhau
Cv =0-10% : Dao động nhỏ, độ tin cậy cao Cv= 10%-30% : Dao động trung bình
Cv= 30%-100% : Dao động lớn, độ tin cậy nhỏ + Hiệu trung bình: So sánh điểm trung bình cộng X của lớp ĐC và lớp
TN trong các lần KT
Trong đó: X TN là X của lớp TN
X DC chính là X của lớp ĐC, thể hiện độ tin cậy trong việc kiểm định sự chênh lệch giữa hai giá trị trung bình cộng của thiết bị thử nghiệm và đối chứng Độ tin cậy (Tđ) được tính dựa trên công thức kiểm định Tđ nhằm xác định mức độ đáng tin cậy của sự khác biệt giữa các trung bình, đảm bảo kết quả kiểm tra chính xác và khách quan.
Trong đó: S 2 TN : Phương sai của lớp TN
S 2 DC : Phương sai của lớp ĐC n TN : Số bài kiểm tra của lớp TN n DC : Số bài kiểm tra của lớp ĐC
Giá trị tới hạn của T, gọi là Tα tra, được xác định dựa trên bảng phân phối Student với mức ý nghĩa α = 0,05 và bậc tự do f = n1 + n2 - 2 Nếu trị số T d lớn hơn hoặc bằng Tα, thì sự khác biệt giữa các giá trị trung bình của hai nhóm là có ý nghĩa thống kê Điều này cho thấy sự khác biệt giữa các trung bình không phải do ngẫu nhiên, giúp xác định sự tác động rõ ràng giữa các biến trong phân tích thống kê.
Trong đề tài này, đã xác định rõ thực trạng tổ chức cho học sinh tự khám phá kiến thức trong các chương 1, 2, 3 của phần Sinh học 9 – Trung học cơ sở (THCS) Các đóng góp mới của nghiên cứu giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy, thúc đẩy phương pháp học tập tích cực, đồng thời cung cấp cơ sở để phát triển các phương pháp dạy học phù hợp với đặc điểm của môn sinh học ở cấp THCS.
7.2 Đề xuất được bộ CH-BT để giúp học sinh tự khám phá kiến thức trong dạy học chương 1, 2, 3 phần DT-BD Sinh học 9- THCS
7.3 Đề xuất biện pháp sử dụng CH-BT để hướng dẫn Hs tự khám phá kiến thức
Trong quá trình xây dựng giáo án thực nghiệm, việc sử dụng hệ thống các CH-BT nhằm tổ chức cho học sinh khám phá kiến thức là rất quan trọng Đặc biệt, giáo án này ứng dụng để dạy các chương 1, 2, 3 của phần Đặc điểm - Biểu hiện Sinh học 9 dành cho trường THCS, giúp nâng cao hiệu quả học tập và khơi dậy khả năng tự tìm hiểu của học sinh Việc áp dụng hệ thống các CH-BT trong giảng dạy góp phần thúc đẩy hoạt động khám phá kiến thức một cách trực quan, sinh động, phù hợp với phương pháp giáo dục tích cực.
7.5 Kết quả thực nghiệm là kinh nghiệm thực tiễn khẳng định con đường sử dụng CH-BT trong dạy học chương 1, 2, 3 phần DT-BD Sinh học
PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Cơ sở lý luận của đề tài
1.1.1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 1.1.1.1 Trên thế giới
Trên thế giới, nhiều nước phát triển như Pháp và Mỹ đã sử dụng thiết bị hỗ trợ bài học (CH-BT) như một phương tiện hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học, khuyến khích tính chủ động và tích cực của học sinh Các nghiên cứu và tài liệu về lý luận dạy học đều nhấn mạnh vai trò của CH-BT trong việc rèn luyện kỹ năng tự chủ trong học tập Trong quá khứ, các nước như Liên Xô cũ đã có nhiều công trình đề cập đến phương pháp thiết kế, sử dụng và ý nghĩa của CH-BT trong giáo dục, như các nghiên cứu của Socolovskaia (1971), Abramova, P.B Gophman, Kadosnhicov, Laixeva O Karlinxki (1975, 1979) Những tác giả này đã trình bày rõ về bản chất, vai trò của CH-BT, và hệ thống các thiết bị đã góp phần nâng cao phương pháp giảng dạy, giúp phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh tại các trường học Liên Xô thời kỳ đó.
