Lịch sử vấn đề
2.1 Khái niệm không gian nghệ thuật
Không gian nghệ thuật là “hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật
Trong tác phẩm văn học, không gian nghệ thuật là sự sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thế giới, không thể quy về không gian địa lý hay vật lý Không gian địa lý chỉ đo bằng chính xác, còn khi trở thành hình tượng trong văn học, nó chịu ảnh hưởng của tâm lý sáng tạo, cá tính và thể loại của thời đại Không gian và thời gian là hai chiều tồn tại của hình tượng nghệ thuật, thể hiện quan điểm về con người của nhà văn Mỗi tác phẩm và nhà văn đều có kiểu không gian riêng, phản ánh phong cách sáng tạo độc đáo của mình.
Không gian nghệ thuật là một giá trị ước lệ mang ý nghĩa cảm xúc sâu sắc trong tác phẩm văn học Nó giúp mô hình hóa các mối liên hệ của thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, và các quy tắc trật tự xã hội, từ đó tạo nên một hình ảnh sinh động và phản ánh chân thực cuộc sống.
Mô hình không gian trong văn học được xây dựng dựa trên các cặp phạm trù như cao - thấp, xa - gần, rộng - hẹp, cong - thẳng, bên này - bên kia, phản ánh các khía cạnh đa dạng của đời sống xã hội Trong khi đó, mô hình thế giới được hình thành từ các cặp tương quan như ở đây - ở kia, quê nhà - quê người, nhà quê - thành phố, cõi tiên - cõi phàm, thể hiện các mối quan hệ đặc trưng của tư duy và cảm xúc con người Mỗi không gian đều có đặc tính và quy luật riêng, nhằm biểu đạt các phạm vi giá trị và phẩm chất của xã hội, qua đó thể hiện quan điểm và cách nhìn nhận của tác giả về thế giới Cách thể hiện và cảm nhận không gian nghệ thuật của mỗi nhà văn phản ánh phong cách sáng tạo riêng, phụ thuộc vào góc nhìn về thời gian, không gian và hoàn cảnh sống, đồng thời giúp làm rõ cấu trúc nội tại của tác phẩm cũng như thể hiện quan niệm về thế giới và chiều sâu cảm thụ của tác giả hoặc giai đoạn văn học. -Khám phá cách thể hiện không gian văn học độc đáo và sắc nét với công cụ hỗ trợ sáng tạo nội dung của chúng tôi – [Tìm hiểu thêm](https://pollinations.ai/redirect/2699274)
Không gian nghệ thuật chính là mô hình không gian phản ánh thế giới nghệ thuật Sự đối lập và liên hệ giữa các yếu tố không gian trong các miền phương khác nhau mang lại những kết quả bước đầu trong việc hiểu và phân tích không gian nghệ thuật.
Trong Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVIII, các tác giả khẳng định rằng Nguyễn Dữ tập trung phản ánh đất nước qua các truyện trong Truyền kỳ mạn lục, với hầu hết nhân vật chính và sự tích đều diễn ra tại Việt Nam, chủ yếu ở các tỉnh như Nghệ An, ghi lại thời kỳ từ đời Lý, Hồ đến Lê Sơ Đinh Phan Cẩm Vân nhấn mạnh rằng truyền kỳ mở rộng không gian huyễn hoặc, từ đó khai thác và phát triển thế giới kỳ ảo vượt ra ngoài không gian trần thế của thần thoại và cổ tích, tạo nên một kho tàng không gian tưởng tượng phong phú.
“Thiên đình, thuỷ cung, âm phủ Là những không gian kỳ ảo khác mà truyền kỳ khai thác” [65, 49] Đây là những gợi ý cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu
Trong bài "Những biến đổi của yếu tố kỳ và thực trong truyện ngắn truyền kỳ Việt Nam," Vũ Thanh nhận thấy rằng một số truyện trong "Truyền kỳ mạn lục" đã thể hiện rõ sự kết hợp giữa yếu tố kỳ ảo và thực tế, phản ánh quá trình biến đổi của thể loại truyền kỳ Việt Nam Ông nhấn mạnh rằng các câu chuyện này không những giữ gìn nét đặc trưng của truyện truyền kỳ mà còn điều chỉnh phù hợp với xu hướng sáng tác thời kỳ mới Đồng thời, Vũ Thanh cho rằng việc khai thác yếu tố kỳ ảo trong các truyện ngắn giúp tăng tính hấp dẫn và mở rộng phạm vi thể hiện của tác phẩm Các truyện trong "Truyền kỳ mạn lục" phản ánh sự đa dạng trong nội dung và hình thức, góp phần khẳng định vị trí quan trọng của thể loại truyền kỳ trong văn học Việt Nam, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các yếu tố kỳ và thực trong truyện kể truyền thống.
“chuyển những vấn đề trong đời sống hiện thực vào thế giới thần kỳ, Nguyễn
Dữ rõ ràng đã tạo ra một không gian tự do cho sự sáng tạo” [58, 28]
Trong luận văn Các kiểu kết cấu trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn
Dưới góc nhìn của tác giả Trần Thị Thu Thủy, tác phẩm của ông khai thác thành công môtíp quen thuộc trong văn học dân gian, đặc biệt là khía cạnh yêu đương, tạo nên không gian huyền ảo và hấp dẫn với nhiều yếu tố ly kỳ Chính nhờ việc phát huy yếu tố truyền thống này, tác phẩm đã góp phần tăng sự hấp dẫn và giá trị nghệ thuật của nó trong lòng người đọc.
Nguyễn Thị Cẩm Tú nhấn mạnh rằng trong các tác phẩm "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ và "Tiễn đăng tân thoại" của Cù Hựu, không gian nghệ thuật đóng vai trò quan trọng Người đọc sẽ đồng hành cùng các nhân vật nữ trong hành trình khám phá bốn cõi không gian vừa phi quãng tính, vừa vô định hướng, tạo nên nét đặc trưng riêng biệt của các tác phẩm này Chính sự kết hợp giữa không gian phi quãng và vô định hướng đã làm nổi bật tính chất huyền bí, kỳ ảo, qua đó thể hiện sâu sắc nội dung và nhân vật nữ trong các tác phẩm.
Nhà nghiên cứu Đài Loan Trần Ích Nguyên nhận xét rằng, trong tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, ngoài mở đầu Hạng Vương từ ký khá đặc biệt, các truyện còn lại chủ yếu tập trung vào nhân vật người Việt Nam và các địa danh trong lãnh thổ Việt Nam, thể hiện rõ nét phong vị đặc trưng của nước Nam.
Trong các đề tài nghiên cứu về Truyền kỳ mạn lục, nhiều tác giả đã đề cập tới yếu tố không gian, although ở mức độ sơ lược ban đầu Tuy nhiên, những kết quả từ các công trình nghiên cứu này luôn mang lại những gợi ý hữu ích và góp phần nâng cao hiểu biết của chúng tôi về tác phẩm.
Mục đích nghiên cứu
3.1 Luận văn nhằm làm rõ những hình thức thể hiện phạm trù không gian trong Truyền kỳ mạn lục và cắt nghĩa hiện trạng đó
Phạm trù không gian có vai trò quan trọng trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm, qua đó phản ánh rõ nét nội dung và thông điệp mà tác giả muốn truyền tải Không gian góp phần xây dựng bức tranh sinh động, giúp người đọc hình dung rõ hơn về nhân vật và môi trường xung quanh, từ đó hiểu sâu hơn về tính cách và tâm lý của họ Đồng thời, không gian còn thể hiện quan điểm thẩm mỹ của Nguyễn Dữ, phản ánh phong cách sáng tạo và thế giới quan của ông, qua việc lựa chọn, xây dựng những bối cảnh phù hợp với nội dung và cảm xúc trong các tác phẩm.
Trong phần này, bước đầu tập trung làm rõ sự tương đồng và khác biệt của phạm trù không gian trong Truyền kỳ mạn lục so với Tiễn đăng tân thoại và truyện cổ tích thần kỳ Các tác phẩm này đều sử dụng không gian để tạo nên bối cảnh thần kỳ, huyền ảo, nhưng cách thể hiện và ý nghĩa của không gian có sự khác biệt rõ rệt, phản ánh nét đặc trưng riêng của từng thể loại và thời kỳ sáng tác Việc phân tích những điểm tương đồng giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố chung trong văn học truyền thống, trong khi đó, các điểm khác biệt thể hiện đặc trưng văn hóa, tư duy của từng tác giả và cộng đồng sáng tác.
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là không gian nghệ thuật trong Truyền kỳ mạn lục
Sử dụng văn bản Tiễn đăng tân thoại và Truyền kỳ mạn lục, Phạm Tú Châu dịch, Trần Thị Băng Thanh giới thiệu và chỉnh lý, Nxb Hà Nội 1997
5 Phương pháp nghiên cứu Để luận văn đạt được các mục đích đã đề ra, chúng tôi sẽ:
- Áp dụng lý thuyết về không gian nghệ thuật
- Luôn bám sát các đặc trưng của truyện truyền kỳ
- Sử dụng các phương pháp: Thống kê, phân loại, phân tích, tổng hợp, đặc biệt chú trọng phương pháp so sánh
6 Dự kiến đóng góp của luận văn
6.1 Nghiên cứu một cách hệ thống phạm trù không gian nghệ thuật ở tác phẩm Truyền kỳ mạn lục
6.2 Chỉ ra sự tiếp thu một cách sáng tạo của Nguyễn Dữ đối với các nguồn ảnh hưởng
6.3 Luận văn có thể dùng tài liệu tham khảo phục vụ việc dạy - học truyện truyền kỳ ở trường phổ thông
Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn được trình bày trong ba chương:
Trong "Truyền kỳ mạn lục", các không gian đa dạng được khắc họa rõ nét, phản ánh thế giới kỳ ảo và tâm linh của người Việt xưa Chương 1 mô tả không gian trần thế với những câu chuyện về nhân gian, cuộc sống đời thường và các hiện tượng lạ kỳ xảy ra trong thế giới vật chất Chương 2 giới thiệu không gian thượng giới, nơi các thần linh và các vị tiên cư trú, thể hiện âm hưởng tôn giáo và tín ngưỡng truyền thống của người Việt Chương 3 khám phá không gian âm phủ và thủy phủ, phản ánh niềm tin về cõi âm và các thế giới siêu nhiên dưới âm dương, góp phần làm nên bản chất huyền bí và giàu tính tưởng tượng của tác phẩm.
Chương 1 KHÔNG GIAN TRẦN THẾ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC
Không gian trần thế là phạm vi quan trọng nhất để con người tồn tại
Truyền kỳ mạn lục thể hiện phạm trù này vừa có những nội dung phổ quát vừa có những nội dung cá biệt
Trong thời trung đại, người ta tin rằng có hai thế giới song song tồn tại và thâm nhập lẫn nhau Đó là thế giới trần thế, nơi con người tồn tại và xây dựng các mối quan hệ xã hội, và thế giới siêu hình, vừa có điểm tương đồng với thế giới trần gian, vừa mang đặc điểm khác biệt lớn Đây chính là biểu thị cho thế giới quan đặc thù của tác giả văn chương Việt Nam thời trung đại.
Trong tập truyện Truyền kỳ mạn lục, có tổng cộng mười truyện thể hiện không gian trần thế, chiếm tỷ lệ 45%, gồm các câu chuyện như: Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu, Chuyện cây gạo, Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây, Chuyện nghiệp oan của Đào thị, Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na, Chuyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều, Chuyện nàng Thúy Tiêu, Chuyện bữa tiệc đêm ở Đà Giang và Chuyện Lệ Nương.
Không gian trần thế trong các truyện của tác giả được khai thác từ nhiều góc độ như không gian vũ trụ, đời sống, và tâm trạng, nhằm phản ánh cuộc sống xã hội phong kiến suy đồi thời kỳ đó Các không gian này thể hiện rõ sự đối lập giữa cuộc sống xa hoa của tầng lớp thống trị và cuộc sống cực khổ của các tầng lớp dưới trong xã hội Sự suy thoái của Nho giáo, Phật giáo và đạo đức con người cũng được phản ánh rõ nét qua không gian trần thế Ngoài ra, một số truyện còn có tên gọi phản ánh rõ không gian cụ thể ngay trong nhan đề, góp phần làm nổi bật nội dung và ý nghĩa tác phẩm.
Trong các truyện như Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu, Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây, Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na, Chuyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều và Chuyện bữa tiệc đêm ở Đà Giang, Nguyễn Dữ đã khắc họa rõ nét không gian nghệ thuật nơi trần thế Không gian tự nhiên, quen thuộc và gần gũi đã được tận dụng để thể hiện tâm trạng vui buồn, đau thương, mất mát hoặc hạnh phúc của con người, đồng thời phản ánh những mặt trái, suy đồi của xã hội thời bấy giờ Trong ba loại không gian—trần thế, thượng giới và âm phủ—thì không gian trần thế giữ vị trí trung tâm trong không gian nghệ thuật của Truyền kỳ mạn lục, giúp mô tả chân thực cuộc sống, số phận con người và hiện thực xã hội đã qua.
Không gian trần thế trong tác phẩm phản ánh rõ nét xã hội loạn lạc và bất ổn của thời kỳ đó, thể hiện những khổ đau, mất mát, sa đọa và ham muốn sắc dục của con người Các câu chuyện như Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na và Chuyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều sử dụng bối cảnh chùa chiền và rừng núi sâu thẳm để làm nổi bật mặt trái, những rối ren và phức tạp của xã hội Việt Nam đương thời Dưới ngòi bút của Nguyễn Dữ, không gian này góp phần thể hiện rõ sự bất an, thống khổ của tầng lớp dưới xã hội, đồng thời phản ánh tình trạng cướp bóc và bất công diễn ra trong xã hội phong kiến Trong Chuyện nàng Thúy Tiêu, không gian trần còn là nơi chứng kiến tội ác của quan Trụ, thể hiện sự xâu xa của các vấn đề đạo đức và xã hội trong tác phẩm.
Quốc biểu lộ một cách cụ thể qua hình ảnh con gái nhà lành bị bắt, bị xa cách và bóc lột Trong tác phẩm "Chuyện Lệ Nương", không gian chiến tranh và loạn lạc tạo nên một bức tranh chân thực về cuộc sống bị đẩy vào tình trạng bế tắc và ngột ngạt Con người cảm thấy mất phương hướng, nản lòng đến mức tìm đến cái chết như một lối thoát khỏi thực tại đau thương Những khó khăn, bất hạnh trong cuộc sống đều được thể hiện rõ nét, phản ánh chân thực sự khắc nghiệt của số phận và hoàn cảnh.
1.2 Đặc điểm của không gian trần thế trong Truyền kỳ mạn lục
Trong thế giới tự nhiên và xã hội, không gian và thời gian là hai yếu tố không thể thiếu, chúng đóng vai trò là hình thức tồn tại của vật chất Không gian nghệ thuật phản ánh bản chất của xã hội và con người, góp phần tạo thành đặc trưng của tác phẩm văn học Một tác phẩm văn học xuất sắc không chỉ có nội dung sâu sắc mà còn phải có nghệ thuật đặc sắc, trong đó không gian nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Truyền kỳ mạn lục là một tác phẩm suất sắc của Nguyễn Dữ, được xem là
Trong tác phẩm của Phan Huy Chú, các nhân vật được xây dựng với tính cách và số phận phong phú, đa dạng, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật đặc sắc Nghệ thuật tái hiện không gian đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện những giá trị này, phản ánh quan niệm về thế giới và con người Không gian nghệ thuật là phương tiện để chiếm lĩnh thực tại, đồng thời thể hiện tư tưởng thẩm mỹ và cảm xúc thẩm mỹ của tác giả.
Trong Truyền kỳ mạn lục, không gian phản ánh rõ nét mối liên hệ chặt chẽ với thời gian và nhân vật, góp phần tạo nên chiều sâu nghệ thuật của tác phẩm Các nhân vật trong truyện đều là người Việt Nam, và bối cảnh diễn ra chủ yếu tại Việt Nam, thể hiện đậm đà nét đặc trưng và phong vị của đất nước Không gian không chỉ là môi trường sống, bối cảnh của các sự kiện, mà còn thể hiện mối liên hệ với thời gian, khi các địa điểm, nhân vật và sự kiện đều được mô tả chi tiết và có mối liên hệ chặt chẽ Thời gian trong tác phẩm thay đổi sẽ dẫn đến sự biến đổi của không gian và nội tâm nhân vật, thể hiện sự phát triển tự nhiên của câu chuyện Trong thế giới trần thế, thời gian mang tính thực tế, giúp thể hiện các nhiệm vụ nghệ thuật chân thực, còn trong thế giới hư ảo như tiên giới hoặc địa phủ, thời gian mang đặc trưng huyền bí, thần bí Sự gắn bó của nhân vật với không gian trần thế tạo nên những vẻ đẹp nội tại, góp phần làm nổi bật giá trị nghệ thuật và ý nghĩa nhân sinh trong tác phẩm.
Không gian địa điểm được xác định bởi giới hạn, tính chất chức năng và tính đối lập của nó, góp phần thể hiện chủ đề, nhân vật và quan niệm nghệ thuật của tác giả [51, 90] Trong Truyền kỳ mạn lục, không gian trần thế được giới hạn từ Nghệ An trở ra, mang ý nghĩa đặc trưng phản ánh quan niệm và cảm xúc của tác giả Không gian trong tác phẩm thể hiện sự đối lập giữa hư và thực, giữa không gian bên trong và bên ngoài, tạo nên chiều sâu và tính đa dạng Các nhà văn có cách nhìn về không gian khác nhau: có người thiên về không gian tự nhiên, không gian vũ trụ, trong khi người khác lại chú trọng đến không gian tâm tưởng, không gian sống, điều này ảnh hưởng đến đặc điểm của từng loại không gian trong các thể loại và thời kỳ văn học Không gian là nguồn cảm hứng sáng tạo, giúp nhà văn mở nút, thắt nút cho nhân vật, cốt truyện và tư tưởng, tạo nên sự linh hoạt và hấp dẫn cho tác phẩm Không gian trần thế trong Truyền kỳ mạn lục mang tính xác định rõ ràng, như câu chuyện oan khuất của Đào Thị tại Từ Sơn (Bắc Ninh) vào năm Thiệu Phong thứ năm (1345) thời nhà Trần, thể hiện rõ nét qua nhiều truyện khác như Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái.
Châu, Chuyện cây gạo kể về một câu chuyện dân gian được tác giả khắc họa chi tiết, trong đó không gian đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân vật Nguyễn Dữ thường mô tả rõ ràng các địa danh, từ Nghệ An đến Thanh Hóa, Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, ngoại thành Hà Nội, Hải Dương, Quảng Ninh, Phú Thọ, Hà Tây, Bắc Giang, Lạng Sơn, Hòa Bình, Bắc Ninh, Thái Bình, nhằm làm nổi bật bối cảnh và nguồn gốc của các nhân vật trong truyện Không gian không chỉ là phông nền mà còn là yếu tố quyết định sự phát triển của câu chuyện, giúp người đọc dễ dàng hình dung và cảm nhận sâu sắc hơn về nội dung và ý nghĩa Trong các tác phẩm Truyền kỳ mạn lục, mô tả chân thực về không gian đã trở thành đặc trưng nổi bật, phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa nhân vật và môi trường sống của họ.
Khoái Châu là nơi ghi lại câu chuyện đối đáp giữa người tiều phu ở núi Na và câu chuyện về nàng Thúy, phản ánh cuộc sống thường nhật và nội tâm nhân vật Trong tác phẩm, Trần gian được xem như không gian thực tại, nơi xảy ra mọi biến cố, giúp nhân vật thể hiện rõ tính cách, phẩm chất và thế giới nội tâm Câu chuyện không chỉ phản ánh cuộc sống thực tế mà còn đưa nhân vật vào thế giới lãng mạn hoặc trần trụi, qua đó thể hiện rõ nét nội tâm và phẩm chất của họ.