Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn quận 10, thành phố hồ chí minh

Một trong những giải pháp đó là: “Đổi mới mục tiêu đào tạo, đổi mới phương pháp dạy và học …” Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định mục tiêu tổng quát của chiến lược phát t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN VIỆT QUANG

MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 10 - THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

(LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC)

- MÃ SỐ: 60.14.01.14

- NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS-TS ĐINH XUÂN KHOA

Nghệ An - 2012

Bản thân xin chân thành cảm ơn:

- Hội đồng khoa học trường Đại học Vinh,

- Khoa đào tạo Sau Đại học trường Đại học Vinh,

- Các giảng viên, các nhà sư phạm, các nhà khoa học cùng quý Thầy, Cô

đã tận tình giảng dạy và hướng dẫn, giúp đỡ trong quá trình học tập, nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn: UBND Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, các đồng chí cán bộ quản lý và giáo viên các trường THCS trên địa bàn Quận 10, TP.HCM, các cơ quan ban ngành liên quan và gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ, tham gia đóng góp ý kiến, cung cấp

tư liệu, số liệu, tạo điều kiện thuận lợi cho bản thân trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, bản thân xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới

PGS.TS Đinh Xuân Khoa (Hiệu trưởng trường Đại học Vinh), đã tận tâm

bồi dưỡng kiến thức, năng lực tư duy, phương pháp nghiên cứu và trực tiếp hướng dẫn giúp đỡ hoàn thành luận văn này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện, nhưng luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Bản thân rất mong nhận được ý kiến góp ý chân thành của các chuyên gia, quý Thầy - Cô, các bạn đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn !

Xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 7 năm 2012

NGƯỜI VIẾT

NGUYỄN VIỆT QUANG

KÝ HIỆU VIẾT TẮT

BGH Ban giám hiệu

Bộ GD & ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

Trang

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ ĐỔI

MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS 09

1.2.4 Quản lý nhà trường và quản lý quá trình dạy học 17

1.2.6 Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học 22

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS 22 1.3.1 Đặc điểm của hoạt động dạy học trong các trường THCS 22

1.3.2 Yêu cầu của việc đổi mới PPDH trong các trường THCS 25

1.4 Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo

hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong 27

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC QUẢN LÝ ĐỔI

MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 10 - TP.HCM 38

2.1 Khái quát về Giáo dục - Đào tạo trên địa bàn Quận 10 -

2.2 Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học ở các trường

2.2.1 Nhận thức của CBQL và giáo viên về đổi mới phương pháp

2.2.2 Các phương pháp dạy học được sử dụng trong các trường

2.2.4 Đánh giá chung về thực trạng đổi mới phương pháp dạy

học của các trường THCS trên địa bàn Quận 10, TP.HCM 60

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN

3.2.2 Giải pháp quản lý việc xây dựng kế hoạch đổi mới PPDH 68

3.2.3 Giải pháp quản lý việc tổ chức thực hiện kế hoạch đổi mới

3.3 Đánh giá về tính khả thi của các giải pháp 78

3.3.1 Về quy trình các bước quản lý đổi mới PPDH 78

3.3.2 Về độ tin cậy của phiếu đánh giá dự giờ 80

3.4 Các điều kiện cần có để đảm bảo việc thực hiện các giải

tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững” Để giáo dục và đào tạo có thể phát huy được vai trò và đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, Đảng và Nhà nước ta đã xác định các giải pháp để phát triển giáo dục và đào tạo Một trong những giải pháp đó là: “Đổi mới mục tiêu đào tạo, đổi mới phương pháp dạy và học …”

Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định mục tiêu tổng quát của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001-2010 là: “Đưa đất nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, nâng cao rõ rệt đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa … Con đường công nghiệp hóa - hiện đại hóa của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian so với các nước đi trước, vừa có những bước tuần tự, vừa có những bước nhảy vọt …”

Để đạt được mục tiêu nêu trên, giáo dục và đào tạo, khoa học - công nghệ

có vai trò quyết định, là quốc sách hàng đầu

Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (Khóa VIII) cũng đã đề ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục như sau:

“Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷ luật, có sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” như lời căn dặn của Bác Hồ”

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH trình lên Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa

và con người Việt Nam Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu

tư phát triển Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa,

xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Theo tinh thần cương lĩnh này, cùng với những thay đổi về nội dung, cần có những đổi mới căn bản về phương pháp dạy học Thực tế sự đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường nói chung, trường Trung học cơ sở nói riêng trong thời gian qua vẫn chưa thực sự có hiệu quả, chưa thực sự đáp ứng được những yêu cầu do nhu cầu phát triển nội tại của giáo dục đặt ra

1.2 Đổi mới giáo dục đang diễn ra trên qui mô toàn cầu Trong bối cảnh đó, đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới, nền giáo dục Việt Nam đã và đang tạo nên những thay đổi sâu sắc từ quan niệm về chất lượng giáo dục, xây dựng nhân cách người học đến cách tổ chức quá trình và hệ thống giáo dục Nhà trường từ chỗ khép kín dần chuyển sang nhà trường mở, thực hiện đối thoại với

xã hội, gắn bó chặt chẽ với nghiên cứu khoa học - công nghệ và ứng dụng Người thầy thay vì chỉ truyền đạt tri thức một chiều, nay trở thành người tổ chức, điều khiển, cố vấn và cung cấp cho người học phương pháp thu thập thông tin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích tổng hợp

Đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông đã được đề cập trong chủ trương (Nghị quyết của Đảng), trong Pháp luật của Nhà nước (Luật giáo dục) Tuy nhiên, sự đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường nói chung, trường THCS nói riêng vẫn chưa thực sự có hiệu quả, chưa thực sự đáp ứng được những yêu cầu do nhu cầu phát triển nội tại của giáo dục đặt ra

Như vậy, đứng trước những mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa với thực trạng lạc hậu của phương pháp dạy học đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp trong ngành giáo dục Tuy nhiên, công tác đổi mới

phương pháp dạy học trong nhà trường nói chung và trường THCS nói riêng còn gặp rất nhiều khó khăn Có nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan của sự chậm trễ, kém hiệu quả của quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông (trong đó có trường THCS) và có nhiều ý kiến khác nhau đã tập trung phân tích những nguyên nhân này Đó là một phức hợp các nguyên nhân Một trong những nguyên nhân được nói đến ở đây là sự chỉ đạo của các cấp quản lý, đặc biệt là cấp quản lý trực tiếp (Ban giám hiệu) ở các nhà trường

về vấn đề này còn nhiều hạn chế và bất cập

1.3 Quận 10 là một quận lớn của Thành phố Hồ Chí Minh với mật độ dân

số đông, kinh tế - xã hội của quận phát triển rất nhanh trong những năm qua Trên địa bàn quận có nhiều tầng lớp dân cư sinh sống Thực hiện Luật giáo dục

và kế hoạch phổ cập giáo dục THCS của ngành Giáo dục Thành phố, trẻ em trong độ tuổi đều được đến trường Tỷ lệ nhập học THCS tăng nhanh hàng năm Hiện nay trên địa bàn quận 10 có 12 trường (8 trường THCS công lập và 4 trường trung học tư thục nhiều cấp học) với trên 16.811 học sinh Trong nhiều năm qua, các trường THCS của quận đã kiên trì phấn đấu cho mục tiêu chất lượng giáo dục toàn diện Hoạt động dạy học của các trường có nhiều sự thay đổi theo xu hướng đổi mới dạy học nói chung của quốc gia, của thành phố với nhiều nội dung cụ thể, thiết thực trong đó có nội dung đổi mới phương pháp dạy học

Quá trình đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS của Quận

10 trong thời gian qua đã thu được nhiều thành tích đáng kể, tuy nhiên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học trong các trường cũng bộc lộ nhiều vấn đề cần giải quyết như: tính đồng bộ trong đổi mới phương pháp dạy học (nhiều yếu

tố liên quan đến phương pháp dạy học do đó không chỉ thuần túy quan tâm đến

riêng phương pháp khi muốn đổi mới nó), thái độ của giáo viên và học sinh khi tiếp cận với các phương pháp dạy học mới, điều kiện đảm bảo cho đổi mới phương pháp dạy học … Những vấn đề nêu trên đều trực tiếp hoặc gián tiếp có liên quan đến công tác lãnh đạo, chỉ đạo của đội ngũ cán bộ quản lý của nhà trường Nói cách khác, công tác chỉ đạo của Ban giám hiệu nhà trường có ảnh hưởng lớn đến qui mô và hiệu quả quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay trong các trường THCS trên địa bàn quận 10,thành phố Hồ Chí Minh

1.4 Bản thân đã công tác tại quận 10, thành phố Hồ Chí Minh từ 1990 -

2012 (22 năm), trong đó có 3 năm đứng lớp giảng dạy, 14 năm làm Phó Hiệu trưởng chuyên môn, 5 năm làm Hiệu trưởng Do đó bản thân nắm khá rõ tình hình hoạt động của ngành Giáo dục quận 10

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề nghiên cứu có nội dung vận dụng lý luận quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường vào giải quyết một vấn đề cụ thể trong nội dung hoạt động này Vì vậy chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài:

“Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn Quận 10 Thành phố Hồ Chí Minh”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS của Quận 10 nhằm hiện thực hóa chủ trương đổi mới phương pháp dạy học của ngành và nâng cao chất lượng giáo dục cho các trường THCS trên địa bàn Quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Công tác quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học các trường THCS trên địa bàn Quận 10 - Thành phố Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết nghiên cứu

Những giải pháp được đề xuất có tính khoa học, khả thi phù hợp với thực tiễn Nếu được thực hiện, sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục THCS trên địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lý luận của vấn đề đổi mới và quản lý đổi mới PPDH

5.2 Điều tra thực trạng quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS trên địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

5.3 Đề xuất một số giải pháp quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS trên địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa tư liệu để xây dựng khung lý thuyết và các luận cứ lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.2.1 Phương pháp quan sát

Dự giờ của giáo viên, quan sát các hoạt động chỉ đạo của Ban giám hiệu trường THCS trong công tác đổi mới phương pháp dạy học

6.2.2 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn vừa qua của các trường THCS Quận 10 thành phố Hồ Chí Minh

6.2.3 Phương pháp điều tra

Sử dụng bảng hỏi nhằm thu thập thông tin về nguyên nhân của thực trạng đổi mới phương pháp dạy học, thực trạng chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học của các trường trong giai đoạn vừa qua Phương pháp này còn được sử dụng để đánh giá về tính khả thi của các biện pháp được đề xuất

6.2.4 Phương pháp chuyên gia

Được sử dụng để trưng cầu ý kiến của các chuyên gia trong việc đề xuất các giải pháp chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS trên địa bàn Quận 10 thành phố Hồ Chí Minh

6.3 Phương pháp thống kê

Phương pháp này được sử dụng nhằm xử lý kết quả thu được từ các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7 Phạm vi nghiên cứu

7.1 Về địa bàn và qui mô nghiên cứu

Đề tài được triển khai nghiên cứu trên 12 trường THCS (công lập lẫn tư thục) thuộc địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh Các phương pháp nghiên cứu được thực hiện với:

* GV thuộc các bộ môn: 120 người

* CBQL: 36 người

7.2 Về nội dung

Đề tài giới hạn là nghiên cứu các giải pháp chỉ đạo của cán bộ quản lý các trường đối với việc đổi mới PPDH

8 Cấu trúc luận văn

Luận văn được trình bày gồm phần mở đầu, ba chương và phần kết luận

“Hơn 10 năm qua mặc dù có nhiều khó khăn sự nghiệp giáo dục đã có những tiến bộ và phát triển nhưng cũng có một số mặt quan trọng giảm sút so với trước” Một trong những yếu kém, giảm sút so với trước là phương pháp dạy học Vì vậy, Nghị quyết TW 4 cũng đã nhấn mạnh: “Đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, kết hợp tốt học với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn liền nhà trường với xã hội,

áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Trong những năm gần đây, tất cả các loại hình trường học ở nước ta đang hướng vào việc thực hiện:

+ Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (Khóa VIII, 24/12/1996) về việc “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học” Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên Tại điều 4 và điều 36 của Luật Giáo dục qui định phương pháp giáo dục phải “… phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

+ Chỉ thị số 15/1999 CT/ Bộ GD&ĐT, ngày 20 tháng 4 năm 1999 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT về việc: “Đẩy mạnh đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập trong trường sư phạm” nhằm tác động đồng thời vào hai đối tượng: người dạy và người học Mục đích của cuộc vận động này là tích cực hóa hoạt động học tập, phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tự học, tự nghiên cứu của người học Người dạy giữ vai trò chỉ đạo trong việc tổ chức, điểu khiển, định hướng quá trình dạy học Người học giữ vai trò chủ động trong quá trình học tập

và tham gia nghiên cứu khoa học Đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập là nhiệm vụ quan trọng của từng trường, của mỗi người dạy và mỗi người học

+ Thực hiện Nghị quyết TW 2 (Khóa VIII), Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX và Chiến lực phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 đã tập trung chủ yếu đến việc đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình truy cập tri thức, dặn dò người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp, phát triển được năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính chủ động của HS đổi mới trong quá trình học tập, hoạt động tự quản trong nhà trường và tham gia các hoạt động xã hội

+ Thực hiện nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI và Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2012-2020 đã tập trung vào 11 nhóm giải pháp Trong đó, giải pháp 5 là đổi mới PPDH, kiểm tra đánh giá kết quả học tập, kiểm định và đánh giá các cơ sở giáo dục Thực hiện cuộc vận động toàn ngành đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, biến quá trình học tập thành quá trình tự học có hướng dẫn và quản lý của giáo viên Xây dựng lại những tài liệu đổi mới PPDH và đánh giá kết quả học tập của các GV từ mầm non đến giáo dục nghề nghiệp và đại học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy và học Tăng cường thanh tra và đổi mới PPDH và đánh giá Đảm bảo đến năm 2020 có 100% GV được đánh giá là áp dụng có hiệu quả các PPDH mới

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Giáo dục trung học cơ sở

Giáo dục THCS nhằm giúp HS củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục tiểu học; có học vấn phổ thông ở trình độ cơ sở và những hiểu biết ban đầu về kĩ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học THPT, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động

1.2.2 Học sinh trung học cơ sở

 Tuổi thiếu niên là giai đoạn phát triển của trẻ từ 11 - 15 tuổi, các em được vào học ở trường trung học cơ sở (từ lớp 6 - 9) Lứa tuổi này có một vị trí đặc biệt và tầm quan trọng trong thời kỳ phát triển của trẻ em

 Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về thể chất lẫn tinh thần, các em đang tách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn phát triển cao hơn (người trưởng thành) tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt trong mọi mặt phát triển: thể chất, trí tuệ, tình cảm, đạo đức… của thời kỳ này

 Ở lứa tuổi thiếu niên có sự tồn tại song song “vừa tính trẻ con, vừa tính người lớn”, điều này phụ thuộc vào sự phát triển mạnh mẽ về cơ thể, sự phát dục, điều kiện sống, hoạt động… của các em

1.2.3 Quản lý và quản lý giáo dục

* Quản lý

Sự phân công lao động, sự xuất hiện của các tổ chức đã hình thành nên hoạt động quản lý Do mong muốn đạt được hiệu quả hoạt động cao, năng suất công việc cao hơn mà con người phải có sự liên kết, phối hợp hoạt động cùng nhau và điều này tất yếu sẽ dẫn đến hoạt động quản lý

Theo nghĩa Hán, thuật ngữ quản lý gồm hai quá trình tích hợp nhau là quá trình coi sóc, giữ gìn duy trì hệ ở trạng thái ổn định (quản) Quá trình thứ hai là quá trình sửa sang, sắp xếp, đổi mới hệ, đưa hệ vào trạng thái phát triển (lý) Do vậy, nếu nhà quản lý chỉ lo việc quản thì tổ chức dễ trì trệ, còn nếu chỉ

lo lý thì sự phát triển của tổ chức sẽ không bền vững Điều này cho thấy sự cần thiết phải đảm bảo sự thống nhất của cả hai quá trình quản và lý khi tác động đến tổ chức Nói cách khác, trong quản phải có lý, trong lý phải có quản để hệ thống (tổ chức) ở trạng thái cân bằng động nhờ đó mà vận động phù hợp với quy luật khách quan, thích ứng và có hiệu quả trong môi trường tương tác giữa các nhân tố bên trong và bên ngoài Mọi hoạt động của con người trong đời sống xã hội đều cần đến quản lý Quản lý vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật trong việc điều khiển tổ chức với tư cách là một hệ thống xã hội ở cả tầm

vi mô và vĩ mô

Có nhiều định nghĩa khác nhau về quản lý Có thể nêu một số định nghĩa tiêu biểu sau:

- Quản lý là tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức

- Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý về các mặt chính trị, văn hóa, xã hội, kinh tế … bằng một hệ thống các luật lệ, các chính sách nguyên tắc, các phương pháp và biện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đối tượng

- Quản lý là thiết kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làm việc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành các nhiệm vụ và các mục tiêu đã định

- Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra

Từ những định nghĩa nêu trên có thể nhận thấy, mặc dù có những cách diễn đạt khác nhau về quản lý, nhưng những đặc trưng chính của quản lý đều được các tác giả đề cập bao gồm:

- Quản lý tồn tại với tư cách là một hệ thống gồm nhiều yếu tố cấu thành Các yếu tố cơ bản của hệ thống quản lý là: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, mục tiêu quản lý và cơ chế quản lý Yếu tố mục tiêu quản lý có ý nghĩa rất

quan trọng Mục tiêu có thể do chủ thể quản lý xác định hoặc có thể do xã hội đặt ra, hoặc do có sự cam kết, thỏa thuận giữa chủ thể và đối tượng quản lý từ

đó mà làm nảy sinh quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý

- Bản chất của hoạt động quản lý là cách thức tác động (tổ chức, điều khiển, chỉ huy) hợp quy luật của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt hiệu quả mong muốn và đạt mục tiêu đề ra

Cũng như với quản lý, quản lý giáo dục cũng có những cách hiểu khác nhau:

- Quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới kết quả mong muốn một cách có hiệu quả nhất

- Quản lý giáo dục là quá trình tác động có ý thức, được định hướng của chủ thể quản lý lên các thành tố của hoạt động giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu của giáo dục một cách có hiệu quả

Tuy có nhiều cách hiểu khác nhau nhưng tựu trung có thể hiểu quản lý giáo dục là quá trình vận dụng những nguyên lý, phương pháp, khái niệm của khoa học quản lý vào một lĩnh vực hoạt động cụ thể, một ngành chuyên biệt,

đó là ngành giáo dục Hệ thống quản lý giáo dục bao gồm các thành tố:

- Chủ thể quản lý giáo dục: Là hệ thống quản lý giáo dục các cấp từ Trung ương đến địa phương

- Đối tượng quản lý giáo dục: bao gồm nhiều loại khác nhau như điều kiện cơ sở vật chất, nguồn lực của giáo dục (Vật); Quá trình giáo dục (Việc); Con người tham gia hoạt động giáo dục

- Cơ chế quản lý giáo dục: Những quy định có tác dụng điều tiết mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý Cơ chế quản lý là phương thức vận động của hệ thống quản lý Cơ chế quản lý bao gồm cơ chế hình thức và cơ chế phi hình thức Cơ chế hình thức là những quy định đã thành văn của tổ chức như pháp luật, chính sách, có tác dụng duy trì và vận hành mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể do Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ quan chức năng có thẩm quyền được Bộ ủy quyền ban hành Cơ chế phi hình thức là những quy định không thành văn nhưng được sử dụng nhằm duy trì quan hệ giữa chủ thể

và khách thể quản lý được mọi thành viên trong hệ thống quản lý thừa nhận và tôn trọng

- Mục tiêu của quản lý giáo dục: Những kết quả dự kiến trong tương lai của giáo dục mà hoạt động quản lý hướng đến và hoàn toàn có khả năng đạt được Quản lý giáo dục trong giai đoạn hiện nay là nhằm làm cho giáo dục thực hiện được mục tiêu “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có trí thức và có tay nghề, có năng lực thực

hành, tự chủ, năng động và sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” (Trích Nghị quyết TW 2, Khóa VIII)

Quản lý nói chung, quản lý giáo dục nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng với sự tiến bộ và phát triển xã hội, phát triển giáo dục Quản lý giáo dục

là yếu tố quan trọng để tạo nội lực cho ngành trong điều kiện đất nước còn nghèo

1.2.4 Quản lý nhà trường và quản lý quá trình dạy học

* Quản lý nhà trường

Nhà trường là cơ quan giáo dục chuyên biệt thực hiện chức năng giáo dục của nhà nước, của cộng đồng và của xã hội Nhà trường có nhiệm vụ đào tạo thế hệ trẻ trở thành những con người phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần, những người có ích cho xã hội Vì lẽ đó, nhà trường là một tổ chức có tính nhân văn cao Toàn bộ hoạt động của nhà trường đều hướng đến mục tiêu đào tạo, mà mục tiêu này thấm đượm tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa

Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để đạt tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh

Quản lý nhà trường thực chất là quản lý giáo dục trên tất cả các mặt, các khía cạnh khác nhau có liên quan đến hoạt động giáo dục trong phạm vi nhà trường Đó là một hệ thống những hoạt động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật khách quan của chủ thể giáo dục nhằm làm cho nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục nhờ đó mà đạt đến mục tiêu giáo dục đặt ra cho ngành giáo dục trong từng giai đoạn phát triển của đất nước Tiêu điểm của giáo dục trong phạm vi nhà trường là hoạt động dạy học và giáo dục

Quản lý nhà trường bao gồm:

- Quản lý chương trình dạy học và giáo dục của nhà trường

- Quản lý học sinh và các hoạt động của học sinh

- Quản lý giáo viên và phát triển nghề nghiệp của người dạy học

- Quản lý thiết bị, cơ sở vật chất và những điều kiện khác đảm bảo cho hoạt động của nhà trường đạt được mục tiêu đã đặt ra

* Quản lý quá trình dạy học

Hoạt động trung tâm của nhà trường là hoạt động sư phạm của thầy và hoạt động học tập rèn luyện của trò Những hoạt động này chủ yếu diễn ra trong quá trình dạy học Vì lẽ đó, quản lý quá trình dạy học là một trong những nội dung quản lý cơ bản của quản lý nhà trường Đây là một công việc rất khó

khăn, phức tạp, đòi hỏi người hiệu trưởng phải am hiểu nghề quản lý, am hiểu nhà trường do mình quản lý, từ đó mới có thể đưa ra những hướng đi đúng đắn giúp đội ngũ giáo viên và học sinh thực hiện tốt các nhiệm vụ, mục tiêu của mình

Quản lý quá trình dạy học còn là quản lý quá trình chấp hành những quy định, quy chế về giảng dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh Quản lý tốt nội dung này sẽ giúp cho hoạt động của cả thầy và trò được thực hiện một cách nghiêm túc nhờ đó mà đạt được chất lượng, hiệu quả

Trong giáo dục, khái niệm này được hiểu là thường xuyên đưa cái mới vào giáo dục để tạo ra sự phát triển, nâng cao hiệu quả đào tạo mà vẫn giữ được thế ổn định

* Phương pháp

Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là methodos, theo nghĩa thông thường dùng để chỉ những cách thức, thủ đoạn nhất định, được chủ thể hành động sử dụng để thực hiện mục đích đã vạch ra Còn theo nghĩa chặt chẽ và khoa học, phương pháp là hệ thống những nguyên tắc được rút ra từ tri thức về các quy luật khách quan để điều chỉnh hoạt động nhận thức và thực tiễn nhằm thực hiện mục đích nhất định

Phương pháp là phạm trù gắn liền với hoạt động có ý thức của con người, phản ánh hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Do

đó phương pháp là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bại trong hoạt động nhận thức và cải tạo hiện thực Trên cơ sở những điều kiện khách quan đã có, phương pháp càng đúng đắn thì kết quả đạt được càng cao

Như vậy, phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động và ứng xử của thầy để gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò trong quá trình dạy học nhằm đạt được các mục đích dạy học Hay ta có thể hiểu phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo tổ chức các hoạt động của người học nhằm giúp họ tự giác, chủ động đạt được các mục tiêu dạy học

Nói cách khác, phương pháp dạy học là một hệ thống những hành động

có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh để đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và nhờ đó mà đạt được mục đích dạy học

* Đổi mới phương pháp dạy học

Có nhiều cách hiểu khác nhau về phương pháp dạy học Trong mỗi cách hiểu nhấn mạnh một vài khía cạnh nào đó, phản ánh sự phát triển nhận thức về bản chất của phương pháp dạy học ở một thời kỳ xác định

Trong bối cảnh hiện nay, toàn ngành giáo dục đang nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng “phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh”

Do phương pháp dạy học là thành tố có mối quan hệ với nhiều thành tố khác của quá trình dạy học cho nên đổi mới phương pháp dạy học phải được hiểu ở nhiều cấp độ khác nhau và phải được thực hiện một cách đồng bộ với sự đổi mới những thành tố khác của quá trình dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học trước hết là do yêu cầu của đổi mới mục tiêu giáo dục,mục tiêu dạy học trong nhà trường Sau nữa, những đổi mới về nội dung dạy học buộc phải có những thay đổi về phương pháp dạy học Trong những mối quan hệ nêu trên, quan hệ giữa mục tiêu và phương pháp là quan hệ

cơ bản Nói cách khác, chính sự đổi mới về mục tiêu dạy học và giáo dục mà

có những thay đổi về nội dung và phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng của đổi mới về mục tiêu giáo dục hiện nay về bản chất là sự đổi mới cách thức tổ chức dạy học theo quan điểm lấy hoạt động của người học làm trung tâm Đổi mới sao cho người học thực sự trở thành chủ thể tích cực, tự giác trong hoạt động của chính mình

- hoạt động học Đây là cấp độ khái quát của đổi mới phương pháp dạy học - đổi mới ở cấp độ quan điểm tư tưởng

Đổi mới phương pháp dạy học còn được hiểu là đổi mới chiến lược tổ chức quá trình dạy học theo định hướng mới của quan điểm chỉ đạo quá trình dạy học Theo đó nhiều chiến lược dạy học khác nhau sẽ được thực thi làm cho quá trình dạy học trong nhà trường ngày càng trở nên sinh động, vai trò của người học ngày càng được đề cao Đây là cấp độ chiến lược của đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học còn là đổi mới kỹ thuật thực hiện các phương pháp dạy học hiện đang sử dụng trong nhà trường hoặc sử dụng những phương pháp dạy học hiện chưa được sử dụng trong từng nhà trường cụ thể Đây là đổi mới phương pháp dạy học ở cấp độ phương pháp và kỹ thuật cụ thể

Tóm lại: Đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách thức làm việc của giáo viên và học sinh nhằm đáp ứng các yêu cầu của đổi mới mục tiêu dạy học và giáo dục trong nhà trường

Đổi mới phương pháp dạy học được hiểu và thực thi ở những cấp độ khác nhau

1.2.6 Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học

Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS bao gồm:

 Chỉ đạo việc xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học

 Chỉ đạo việc tổ chức thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

 Chỉ đạo việc kiểm tra, đánh giá đổi mới phương pháp dạy học

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS

1.3.1 Đặc điểm của hoạt động dạy học trong các trường THCS

Trong chiến lược phát triển giáo dục của nước ta đến năm 2020, giáo dục phổ thông trong đó có cấp THCS được định hướng phát triển như sau:

- Thực hiện giáo dục toàn diện: đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục, lao động kỹ thuật ở tất cả các bậc học phổ thông, trong đó có bậc học THCS hết sức coi trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, khả năng tư duy sáng tạo và năng lực thực hành

- Ở các thành phố, đô thị, các vùng kinh tế trọng điểm và những nơi có điều kiện cần phải thực hiện phổ cập THCS (Tính chung cả nước có khoảng 60% trẻ em ở độ tuổi 11 - 15 là học sinh THCS)

- Mở rộng và nâng cao chất lượng dạy kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, ngoại ngữ, tin học ở trường THCS Nâng cao năng lực tự học và thực hành cho học sinh

Luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định hệ thống giáo dục quốc dân bao gồm những cấp và bậc học cụ thể được cấu trúc với nhau một cách liên thông và được thực hiện một cách mềm dẻo bởi các phương thức và loại hình trường khác nhau Cấp THCS là cấp học thuộc bậc trung học trong hệ thống giáo dục của nước ta Đây là cấp học đóng vai trò trung gian giữa bậc tiểu học và cấp trung học phổ thông - một cấp học mà từ đây tất cả các học sinh hoặc sẽ tiếp tục học lên cao hoặc sẽ trực tiếp bước vào cuộc sống lao động Vì lẽ đó, đây là một cấp học có ý nghĩa rất quan trọng đối với mỗi học sinh phổ thông

Theo tinh thần của Luật Giáo dục, mục tiêu và đặc điểm của cấp THCS được xác định như sau:

* Hoạt động dạy học ở bậc THCS góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục trung học Cụ thể là:

+ Giúp học sinh hình thành được cơ sở học vấn phổ thông Từ đó mà hình thành cho thanh thiếu niên trong độ tuổi có một trình độ văn hóa phổ thông của dân tộc

+ Chuẩn bị cho một bộ phận học sinh sau khi ra trường trực tiếp tham gia lao động và học nghề kỹ thuật theo những con đường khác nhau

+ Đảm bảo cho học sinh những điều kiện thuận lợi vào học các trường THPT phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình

* Hoạt động dạy học ở bậc THCS tạo điều kiện cho học sinh nghiên cứu

cơ sở của những khoa học với sự phong phú và đa dạng của các bộ môn, với khối lượng nội dung lớn hơn, phức tạp hơn, sâu hơn ở hệ thống bậc tiểu học

Các thành phần của nội dung dạy học ở trường THCS được thiết kế nhằm đáp ứng yêu cầu giáo dục toàn diện, đảm bảo mối quan hệ giáo dục phổ thông, giáo dục kỹ thuật tổng hợp, giáo dục hướng nghiệp và tăng cường giáo dục nhân văn chuẩn bị cho học sinh THCS trở thành người công dân, người lao động năng động, sáng tạo, tham gia tích cực vào các hoạt động trong xã hội đang không ngừng đổi mới và phát triển

* Hoạt động dạy học theo từng môn học được sự chỉ đạo, hướng dẫn trực tiếp của giáo viên bộ môn tương ứng Nhờ vậy, học sinh được tiếp xúc, giao lưu và cùng tham gia hoạt động với nhiều giáo viên, với những cách dạy, những phong cách giao tiếp khác nhau Điều đó góp phần mở rộng nhãn quan, tầm hiểu biết của học sinh

* Lứa tuổi học sinh THCS là lứa tuổi thiếu niên Đó là lứa tuổi có chuyển biến đột ngột, độc đáo từ tình trạng trẻ em sang tình trạng người lớn Điều này có liên quan đến việc xây dựng lại một cách cơ bản các quá trình, các hoạt động tâm lý của học sinh Vì vậy, đòi hỏi những biến đổi có tính chất quyết định trong các hình thức quan hệ qua lại, trong cách tổ chức hoạt động, trong sự lãnh đạo mọi mặt của người lớn, trong đó đặc biệt là của giáo viên Do

đó, nếu áp dụng những hình thức, phương pháp dạy học ở bậc tiểu học đối với lứa tuổi thiếu niên ở bậc học THCS sẽ dẫn đến việc trẻ phản kháng, chống đối lại dưới nhiều hình thức khác nhau

1.3.2 Yêu cầu của việc đổi mới PPDH trong các trường THCS

Luật Giáo dục đã xác định các yêu cầu về phương pháp và nội dung dạy học ở bậc THCS Về phương pháp dạy học và giáo dục, Luật Giáo dục khẳng định:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn

học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng

là quy luật phát triển tất yếu của thời đại, của mỗi quốc gia trên bước đường phát triển xã hội của giáo dục và chính bản thân người làm công tác giáo dục trong điều kiện mới Đồng thời trong quá trình đổi mới phải đảm bảo được những yêu cầu như:

+ Đổi mới không phải là thay cái cũ bằng cái mới Nó là sự kế thừa và sử dụng một cách có chọn lọc và sáng tạo hệ thống phương pháp giáo dục truyền thống hiện còn có giá trị, tích cực trong việc hình thành tri thức, rèn luyện kỹ năng kinh nghiệm và phát triển thái độ tích cực đối với người học

+ Đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi phải kiên quyết loại bỏ phương pháp dạy học lạc hậu, truyền thụ một chiều, biến học sinh thành người thụ động trong học tập, mất dần khả năng sáng tạo vốn có của người học

+ Phải quyết tâm, mạnh dạn chiếm lĩnh những thành tựu mới của khoa học, kỹ thuật công nghệ, tin học …, có khả năng ứng dụng trong quá trình dạy học nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học

+ Đổi mới phương pháp dạy học phải được tổ chức một cách có hệ thống, có khoa học, đồng bộ, có điều kiện khả thi, nhưng không cầu toàn thụ động, phải mạnh dạn vừa làm vừa rút kinh nghiệm

+ Đổi mới phương pháp dạy học phải thực sự góp phần nâng cao chất lượng dạy học

Yêu cầu cụ thể của việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tự giác, chủ động, tích cực của học sinh nghĩa là:

+ Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá những khía cạnh của nội dung bài học

+ Giúp học sinh biết cách sử dụng các dụng cụ học tập và phương tiện

kỹ thuật để tìm hiểu bài học

+ Giúp học sinh phát hiện vấn đề và giải quyết bằng phương án tối ưu trong các bài tập củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo

+ Giúp học sinh rèn luyện và thể hiện hành vi, thái độ, phát huy năng lực, sở trường

+ Giúp học sinh xây dựng niềm tin và hứng thú tìm tòi, nghiên cứu những vấn đề của khoa học và đời sống

1.4 Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

Tiếp cận hệ thống trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học cho phép xác định một cách khái quát những định hướng chung nhất có vai trò chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS hiện nay như sau:

1.4.1 Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS

- Đặt sự đổi mới phương pháp dạy học (P) trong mối quan hệ biện chứng với sự đổi mới mục tiêu (M), nội dung (N) trong chương trình học tập cùng với

sự tương tác của giáo viên, học sinh

Mối quan hệ của các thành tố này có thể được thể hiện như hình dưới đây:

+ Tăng cường dạy cách tự học, tự hoàn thiện mình cho học sinh

- Đổi mới phương pháp dạy học phải được thực hiện đồng bộ với đầu tư

và sử dụng tối ưu các điều kiện cốt yếu phục vụ cho hoạt động dạy và học

Các điều kiện tối ưu cần quan tâm là:

+ Tiềm lực của đội ngũ giáo viên

+ Cơ sở vật chất, thiết bị, kỹ thuật trường học

Nhìn chung, muốn đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả, phải thực hiện một cách có hệ thống, đồng bộ các thành tố của quá trình dạy học cũng như toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân trong thời đại mới

- Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học

Định hướng này xuất phát từ các lý do sau:

Thứ nhất, theo lý thuyết về nội dung dạy học có 4 thành phần sau:

+ Hệ thống những tri thức về tự nhiên, xã hội, tư duy, kỹ thuật và về những cách thức hành động

+ Hệ thống những kỹ năng, kỹ xảo, hoạt động nhận thức, hoạt động thực hành

+ Hệ thống những kinh nghiệm về thái độ đối với thế giới, đối với con người

+ Hệ thống những kinh nghiệm hoạt động sáng tạo

Bốn thành phần nội dung dạy học có mối liên hệ chặt chẽ, đan kết với nhau Ngay thành phần thứ nhất của nội dung dạy học cũng bao gồm loại tri thức có kinh nghiệm, tri thức lý thuyết, tri thức thực hành, tri thức thiết kế sáng tạo, tri thức về phương pháp nghiên cứu, phương pháp học tập

Vì vậy, tương ứng với mỗi thành phần nội dung dạy học đó, mỗi loại nội dung có phương pháp dạy học tương ứng Hơn nữa, những thành phần nội dung liên kết với nhau nên không thể không sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học khác nhau Những phương pháp đó vừa phản ánh mặt bên ngoài

và mặt bên trong của nó

Thứ hai, phương pháp dạy học là tổng hợp những cách thức tác động lẫn

nhau giữa giáo viên và học sinh với những mục đích, nhiệm vụ dạy học

Mục đích, nhiệm vụ dạy học tuy khác nhau nhưng liên hệ mật thiết với nhau Việc sử dụng phương tiện dạy học đa dạng và kết hợp với nhau tạo nên

sự tác động giữa giáo viên và học sinh hết sức phong phú Chính điều đó đòi hỏi giải quyết các phương tiện dạy học phải phối kết hợp với nhau

Thứ ba, mỗi phương pháp dạy học ứng với nguồn nhận thức như: ngôn

từ, phương tiện trực quan, hoạt động thực tiễn, nhưng trong thực tế để nhận thức sâu sắc bản chất của hiện tượng, sự vật phải sử dụng phối hợp các nguồn nhận thức đó, nghĩa là có chức năng riêng của mình để nhận thức từng mặt của hiện thực khách quan Vì vậy, để nắm toàn diện và sâu sắc sự vật, hiện tượng, không thể sử dụng tách rời các phương pháp dạy học mà phài có sự phối hợp chúng trong quá trình dạy học

Thứ tư, mỗi phương pháp dạy học có những thế mạnh và hạn chế riêng

của nó, thực sự thì không có những phương pháp sư phạm xấu, mà chỉ có những phương pháp được thích nghi ít hay nhiều với những chủ thể học tập mà thôi Vì vậy, chúng ta phải sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học nhằm

sử dụng những ưu điểm của phương pháp này và hạn chế những nhược điểm của phương pháp khác

Từ sự trình bày về hệ thống các phương pháp dạy học ở trên, ta có thể nhận thấy: một hệ thống phức tạp về nhiều phương diện, nhiều cấp độ do mục đích dạy học, do thành phần nội dung dạy học và do cách lĩnh hội nội dung không đồng nhất; hơn nữa các phương pháp dạy học được thực hiện bằng nhiều phương tiện khác nhau như: ngôn từ, trực quan, thực hành và sự kết hợp khác nhau của những phương tiện đó Mỗi phương pháp lại có thể xây dựng theo cấu trúc logic khác nhau như: quy nạp, suy diễn Đồng thời mỗi phương pháp cũng phản ánh tính chất hoạt động lẫn nhau giữa giáo viên và học sinh - trực tiếp hoặc gián tiếp và tính chất hoạt động nhận thức của học sinh

Trong quá trình dạy học đòi hỏi người giáo viên phải vận dụng tất cả các phương pháp dạy học Vấn đề là ở chỗ kết hợp các phương pháp đó như thế nào và tỷ lệ những phương pháp đòi hỏi hoạt động nhận thức tính tích cực của học sinh ra sao để đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh Điều đó phụ thuộc vào trình độ chuyên môn và nghệ thuật sư phạm của người thầy

Trong thực tiễn dạy học đã cho thấy, bất kỳ một tiết dạy nào cũng có sự phối kết hợp của một vài phương pháp dạy học khác nhau Hơn nữa, các phương pháp đều thâm nhập vào nhau để thể hiện một tác động giữa giáo viên

và học sinh Còn nếu khi vận dụng một phương pháp dạy học ở một thời điểm nào đó, có nghĩa là phương pháp đó chiếm ưu thế nhằm giải quyết một nhiệm

vụ dạy học cụ thể nào đó, tuyệt nhiên không có nghĩa là chỉ sử dụng một phương pháp mà không kết hợp những phương pháp dạy học khác

Giáo viên là người phối hợp các phương pháp dạy học nên hiệu quả của hoạt động dạy học phụ thuộc một phần quan trọng vào sự phối hợp đó Để đảm bảo tính tối ưu trong việc lựa chọn, kết hợp các phương pháp dạy học, chúng ta cần quán triệt những tiêu chuẩn sau:

+ Sự phù hợp các phương pháp với nguyên tắc dạy học

+ Sự phù hợp các phương pháp với nhiệm vụ dạy học cụ thể

+ Sự phù hợp các phương pháp với nội dung của một mục, một tiết học của môn học cụ thể

+ Sự phù hợp các phương pháp với khả năng học tập của học sinh, với đặc điểm của tập thể lớp

+ Sự phù hợp các phương pháp với những điểu kiện phương tiện và thời gian dành cho học tập

1.4.2 Phát triển những yếu tố đảm bảo chất lượng dạy học theo định hướng

* Về trang thiết bị dạy học

Phương tiện dạy học là yếu tố cấu trúc của quá trình dạy học bởi mối quan hệ mật thiết của nó với phương pháp dạy học Dưới góc độ của tư duy, phương tiện dạy học là công cụ không thể thiếu để thực hiện tư duy, ngay cả với tư duy trừu tượng Ở giai đoạn này, những hình ảnh trực quan cảm tính bao giờ cũng là thành phần và tiền đề bắt buộc của tư duy Tư duy dù đạt đến mức

độ cao như thế nào ít nhiều nó cũng cần đến trực quan cảm tính, cần đến hình ảnh Ở giai đoạn kết thúc hoặc nghiên cứu hiện tượng hoặc sự vật cần phải chỉ cho học sinh sự vận dụng trong thực tiễn của nó, điều đó cũng sẽ không đạt được nếu thiếu sử dụng phương tiện dạy học

Đối với người học sinh, phương tiện dạy học là công cụ nhờ nó mà họ nhận thức được thế giới xung quanh Việc sử dụng những phương tiện dạy học giúp họ có thông tin đầy đủ và sâu sắc hơn về đối tượng hoặc hiện tượng đang nghiên cứu Và chính bằng cách đó mà tạo điều kiện nâng cao chất lượng dạy học, giúp làm thỏa mãn và làm phát triển hứng thú của người học, làm cho tài liệu học tập trở nên vừa sức hơn đối với họ

Phương tiện dạy học hết sức đa dạng, thành phần của các loại phương tiện dạy học phụ thuộc vào trình độ khoa học kỹ thuật Trong nhà trường chúng

ta thường được trang bị những phương tiện ít có tính kỹ thuật, 30 năm gần đây

do sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã xuất hiện những phương tiện dạy học có tính kỹ thuật cao

*Về kiểm tra đánh giá

Kiểm tra, đánh giá không chỉ là một khâu của quá trình dạy học mà còn tồn tại với tư cách là một phương pháp dạy học Vì vậy, đổi mới phương pháp dạy học cần thiết phải đổi mới kiểm tra đánh giá trong dạy học

Việc kiểm tra đánh giá là một khâu cuối cùng rất quan trọng của quá trình giáo dục Tuy nhiên, từ trước đến nay, trong quá trình giáo dục và đào tạo, chúng ta chưa thực sự coi trọng công tác này, đặc biệt là vấn đề phương pháp, kỹ thuật kiểm tra, đánh giá

Trước đây, quan niệm về đánh giá còn phiến diện, coi giáo viên giữ vai trò độc quyền trong việc đánh giá và học sinh là đối tượng của việc đánh giá Ngày nay vai trò của người học được nhìn nhận lại Họ là chủ thể tích cực, chủ động trong hoạt động học Vì vậy, người học phải tham gia vào quá trình đánh giá, để thông qua đó tự đánh giá điều chỉnh hoạt động học của bản thân, trên cơ

sở đó nhân cách được hình thành và phát triển Đặc biệt cần phải rèn cho học sinh phương pháp tự học, chuẩn bị cho họ khả năng tự học suốt đời, đó là mục tiêu của giáo dục Ngày nay ta cần phải quan tâm vấn đề này ngay từ bậc học tiểu học cho đến các bậc học trên Do đó, giáo dục cần phải hướng dẫn người học hình thành kỹ năng tự kiểm tra hoặc đánh giá, tự điều chỉnh bản thân

Mục tiêu đào tạo con người hiện nay trong giáo dục trước hết là tính tích cực, năng động, sáng tạo để giúp họ có thể thích ứng với cuộc sống lao động

Vì vậy, mục tiêu kiểm tra, đánh giá không chỉ dừng lại ở mức độ yêu cầu là tái hiện kiến thức hay rèn luyện các kỹ năng đã học mà phải khuyến khích được tư duy năng động, sáng tạo, biết phát hiện về sự chuyển biến thái độ, về xu hướng hành vi của người học trước những vấn đề cuộc sống gia đình và cộng đồng để cho họ có khả năng phát hiện giải quyết vấn đề trong những tình huống của thực tế, do vậy mục tiêu của đánh giá cần phải nhằm vào mục đích không chỉ là tái hiện kỹ năng mà phải quan tâm nhiều phương pháp và kỹ thuật đánh giá thích hợp

Với sự trợ giúp của nhiều phương tiện kỹ thuật hiện đại, ngày nay, công tác kiểm tra đánh giá sẽ chuyển sang một màu sắc mới Phương pháp kiểm tra đánh giá không chỉ theo phương pháp truyền thống mà cần phải ứng dụng

phương pháp kiểm tra đánh giá hiện đại vào trong nhà trường Điều đó sẽ làm cho việc đánh giá của giáo viên bớt đi sự nặng nhọc và giáo viên sẽ có nhiều thông tin hơn để từ đó linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy có kết quả

Ngày nay với nhiều thành tựu lý thuyết hiện đại thì việc kiểm tra đánh giá ngày một khoa học hơn Cụ thể gồm các phương pháp và kỹ thuật đánh giá như sau:

6) Phương pháp trình diễn của học sinh

Mỗi phương pháp đánh giá có những ưu điểm và hạn chế nhất định, người giáo viên phải biết vận dụng cho linh hoạt ở từng môn dạy khác nhau và từng hình thức kiểm tra, mỗi phương pháp có kỹ thuật đánh giá, đòi hỏi phải nghiêm ngặt tuân theo và đảm bảo các chức năng, các yêu cầu của kiểm tra đánh giá Một trong những hình thức kiểm tra viết hiện đang được sử dụng ngày càng nhiều đó là hình thức trắc nghiệm Đặc biệt là kết hợp các hình thức kiểm tra, thi tự luận với cách kiểm tra, đánh giá bằng trắc nghiệm khách quan (Test) Để nâng cao tính khách quan trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh, đã có rất nhiều loại trắc nghiệm khách quan như sau:

1) Trắc nghiệm câu đa phương án (hay câu lựa chọn)

Công tác quản lý chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học phải đảm bảo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị

- Thành lập ban chỉ đạo, xây dựng chương trình hành động

- Tác động nhận thức, tạo tâm thế và những điều kiện vật chất cho đổi mới phương pháp dạy học

- Khảo sát đội ngũ giáo viên về nhận thức nguồn lực chuyên môn và điều kiện để đổi mới phương pháp dạy học

- Phân tích nguyên nhân tồn tại những phương pháp dạy học lỗi thời, những nhân tố tích cực làm hạt nhân cho đổi mới phương pháp dạy học

- Dự thảo kế hoạch hành động, tổ chức hội thảo, tọa đàm về kế hoạch hành động trong tập thể sư phạm để thống nhất chương trình, kế hoạch, ý chí

và hành động

Bước 2: Chỉ đạo điểm

- Thống nhất về chuẩn đánh giá tiết dạy theo tinh thần đổi mới

- Thống nhất về cách thiết kế bài học theo tinh thần đổi mới

- Chọn đối tượng thử nghiệm

- Tổ chức dạy thử nghiệm

- Dự giờ, kiểm tra đánh giá, xác định kết quả

- Sơ kết, rút ra bài học kinh nghiệm để nhân rộng đại trà

Bước 3: Chỉ đạo nhân rộng đại trà