Đề cương và tài liệu tham khảo môn xã hội học

TÀI LIỆU THAM KHẢO Câu 1: Đối tượng của Xã hội học - Trong lịch sử phát triển, xhh đã hình thành nhiều quan niệm khác nhau, có thể khái quát ,phân chia thành 3 nhóm cơ bản như sau - Nhó

Trang 1

1 Kênh tư liệu trực tuyến về các môn học tại Học viện Tài Chính | Tài liệu HVTC

ĐỀ CƯƠNG VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO MÔN XÃ HỘI HỌC

-

I ĐỀ CƯƠNG THAM KHẢO

Câu 1: Đối tượng của Xã hội học?

Câu 2: Vị thế xã hội, vai trò xã hội và nhóm xã hội?

Câu 3: Phân tầng xã hội và cơ động xã hội?

Câu 4 Sự hiểu biết, khuôn mẫu hành vi, chuẩn mực và giá trị?

Câu 5: Khái niệm, đặc trưng của trật tự xã hội?

Câu 6: Các điều kiện duy trì trật tự xã hội, thích nghi và hợp tác?

Câu 7: Cơ sở khoa học của đối tượng Xã hội học: xác định đề tài nghiên cứu đề tài nghiên cứu, thao tác khái niệm và xác định chỉ báo?

Câu 8: Các loại câu hỏi, các yêu cầu đới với câu hỏi, kết cấu bảng hỏi? Câu 9: Phỏng vấn và Anket?

II TÀI LIỆU THAM KHẢO

Câu 1: Đối tượng của Xã hội học

- Trong lịch sử phát triển, xhh đã hình thành nhiều quan niệm khác nhau, có thể khái quát ,phân chia thành 3 nhóm cơ bản như sau

- Nhóm 1: cách tiếp cận vi mô: phương diện nhỏ, đối tượng bao trùm của xhh là hành vi xh và xhh trả lời 2 vấn đề:

+Sự khác nhau trong tương tác hành vi của chủ thể trong các tổ chức ,nhóm cộng đồng xã hội khác

VD: Con người ở các nước phương đông và các nước phương tây có cách ứng xử khác nhau

+Sự tác động hệ thống chuẩn mực giá trị văn hóa và tín ngưỡng đới với các tương tác hành vi của chủ thể

Đại diện: Max, Weber, Goffmans, Joan Metro

-Nhóm 2 cách tiếp cận vĩ mô,đối tượng của xhh là hệ thống xh

Xhh trả lời cho 2 vấn đề +xhh bao gồm các yếu tố cơ bản cấu thành

Trang 2

+các yếu tố đó được sắp xếp theo trật tự nào

và liên hệ với nhau theo cách nào

Đại diện: Comte, Mác, Spencer, Passons

- Nhóm 3 cách tiếp cận tích hợp: cách phối hợp 2 cách trên.như vậy,đối tượng nói chung của xhh là con người, xh, hệ thống xã hội, mối tương quan giữa con người và xh với hệ thống xh, các quy luật phổ biến và đặc thù của đời sống xh, cơ chế hoạt động và cách thức biểu hiện cụ thể của quy luật ấy trong hoạt động của các chủ thể xh

- Mục đích nghiên cứu của xhh là xác lập các logic của thực tại xh,trên

cơ sở đó để tìm ra quy luật vận hành của đời sống xh,mà thực tại xh luôn luôn thay đổi nên quy luật vận hành của nó cũng thay đổi theo,vì vây đối tượng xủa xhh không phải là cố định ổ bất biến mà luôn được

bổ sung những yếu tố mới cho phù hợp với điều kiện lich sử

Câu 2: Vị thế xã hội,vai trò xã hội và nhóm xã hội

-Vị thế xã hội là khái niệm chỉ vị trí xh của một cá nhân hay nhóm xh trong cơ cấu xh xác định ,quy định chỗ đứng của các cá nhân hay nhóm

xh đó trong mối quan hệ với người khác

-Vị thế xã hội là một khái niệm tổng hợp nhằm chỉ vị trí xh cùng quyền

và nghĩa vụ tương ứng

*nguồn gốc tạo nên vị thế

- Nguồn gốc khách quan: do xã hội áp dụng một số tiêu chuẩn để đánh giá,tiêu chuẩn ấy không có sự tham gia của cá nhân,các tiêu chuẩn ấy không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người :tuổi,giới tính,giống nòi,

-Nguồn gốc chủ quan: do nỗ lực ,cố gắng của các cá nhân trong hoàn thành nhiệm vụ mà người đó đang đảm nhiệm,những yếu tố do ý chí chủ quan chiếm vai trò quy định :trình độ học vấn,trình độ chuyên môn,khả năng ứng xử,

Trang 3

việc xác định vị thế then chốt dựa trên cơ sở phối hợp của sự nhận thức bản thân cá nhân chiếm vị thế và sự bình giá của xh đối với các vị thế của cá nhân

-Vd bản thân mình vừa là con trong gia đình,vừa là sv hvtc,vừa là thành viên trong hsv trong đó vị thế là sinh viên hvtc là vị thế then chốt

ngoài cách chia trên ra thì các vị thế còn có thể chia làm 2 loại

+ vị thế có sẵn là những vị thế gắn kiền với nhứng yếu tố tự nhiên:giới tính,tuổi,nơi sinh

+vị thế đạt được là những vị thế xác định dựa trên các vị thế xh mà cá nhân dành được trong quá trình hđ sống bằng sự cố gắng của bản thân

2 Vai trò xã hội

Trang 4

-khái niệm:là chuẩn mực ,hành vi,nghĩa vụ và quyền lợi gắn với 1 vị thế

xh xác định Khái niệm này có 3 bộ phận: chuẩn mực, hành vi (khuôn mẫu tác phong), nhiệm vụ và quyền lợi được hưởng

3 bộ phận này có quan hệ với nhau một cách chặt chẽ và người thực hiện có nhiệm vụ và cách thức thực hiện khác nhau

mối quan hệ giữa vị thế xh và vai trò xh

-Nằm trong mối quan hệ mật thiết,vị thế nào thì có vai trò nấy và ngược lại Vị thế xác định một cách khách quan nội dung của vai trò và ngược lại Trong mối quan hệ giữa vị thế và vai trò thì vị thế có xu hướng tương đối ổn định, nó là sự định vị của cá nhân trong đời sống xh, còn vai trò thì cơ động hơn

Vd: giáo sư đại học là một vị thế nghề nghiệp song đóng vai trò khác nhau như giảng dạy, nghiên cứu khoa học, hướng dẫn khoa học, phản biện

vai trò mong đợi và vai trò thực tế

-Nội dung của vai trò được xác định 1 cách khác quan ,nó bao gồm các khuôn mẫu tác phong, nhiệm vụ và quyền lợi mà xh quy định cho vị thế phải thực hiện, đó là vai trò mong đợi của vị thế,Tuy nhiên vai trò được thực hiện bởi cá nhân cụ thể, trong hoàn cảnh cụ thể đó là vai trò thực sự

-Giữa vai trò mong đợi và vai trò thực sự luôn có một khoảng cách, khoảng cách này càng gia tăng đến 1 giới hạn nhất định thì xuất hiện

độ lệch chuẩn Độ lệch chuẩn này càng lớn thì cá nhân đó không đáp ứng được đòi hỏi của xã hội và bị xã hội lên án Lệch chuẩn là chỉ báo phản ánh tình trạng không còn ổn định của hệ thống xh

-vai trò giả: là vai trò không được thực hiện trên thực tế khi cá nhân đóng vai trò không tuân theo các chuẩn mực hành vi, không hoàn thành

Trang 5

nhiệm vụ và không được hưởng quyền lợi do vị thế quy định Nó là chỉ báo phản ánh tình trạng rối loạn của hệ thống xã hội

- Nguyên nhân dẫn đến vai trò giả chính là nguyên nhân rối loạn xh

Câu 3: Phân tầng xã hội và cơ động xã hội

-Là sự phân chia nhỏ xh ,bao hàm cả sự bình giá ,đó là sự phân chia xh

ra thành các tầng lớp khác nhau về địa vị kinh tế,địa vị xh,địa vị chính trị ,cũng như 1 số khác biệt về trình độ học vấn, nghề nghiệp, kiểu nhà

ở, nơi cư trú, phong thái sinh hoạt,…

*Khi nghiên cứu phân tầng xh, xhh chú ý đến các nội dung sau :

-Làm rõ được nguồn gốc của sự phân tầng, xhh chỉ rõ các nguồn gốc cơ bản :

Trang 6

+Phân tầng xh là 1 bất bình đẳng mang tính cơ cấu, là bất bình đẳng tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người như sự khác biệt về thể chất, năng lực tư duy, điều kiện tồn tại, cơ may

+Do sự phân công lao động xh,sự chuyên biệt hóa lao động xã hội dẫn đến 1 số loại lao động được coi trọng

-Bao gồm mặt tĩnh, vừa bao hàm cả mặt động phân tầng xh ở dạng tổng quát thì có sự tương đối ổn định,còn khi phân tích chi tiết các cá nhân liên tục vận dộng,từ vị trí này đến vị trí kia

-Nghiên cứ phân tầng xã hội phải thấy được sự tác động của phân tầng

xã hội tới cuộc sống của cá nhân và xh, xét cho đến cùng mọi khía cạnh liên quan đến cuộc sống của con người đều có liên quan đến vị trí của

họ trong mảng phân tầng xh

*Các loại phân tầng xh

- Tầng lớp bên trên và tầng lớp bên dưới những nấc thang cao thấp khác nhau, có sự di chuyển từ tầng lớp này sang tầng lớp khác, hoặc di chuyển trong nội bộ 1 tầng lớp

- Phân tầng đóng và phân tầng mở

+Phân tầng đóng là loại phân tầng xh mà trong đó các cá nhân ít có điều kiện thay đổi địa vị của mình Trong hệ thống này hay có sự phân ranh giới, tầng lớp giữa các tầng lớp rõ rệt

+Phân tầng mở là loại phân tầng xh trong đó các cá nhân có nhiều điều kiện thay đổi địa vị của mình.Trong hệ thống phân tầng mở ranh giới giữa các tầng lớp uyển chuyển,linh hoạt hơn

Trang 7

-1 cơ động xã hội theo chiều ngang chỉ sự vận động của các cá nhân hay nhóm xh từ vị trí xh này sang vị trí xh khác có cùng giá trị

-2 cơ động xh theo chiều dọc chỉ sự vận động xh về mặt chất và lượng gồm quá trình thăng tiến xh và quá trình giảm sút xh

-3 cơ động xã hội chuyển đổi là sự trao đởi vị trí xh giữa các cá nhân các tấng xh khác nhau

-4 cơ động xã hội theo cơ cấu là sự vđộng do sự biến đổi cơ cấu xh tạo ra,nó được bắt nguồn tự sự tiến hóa của hệ thống xh

-5 cơ động xã hội tinh là loại cơ động do năng lực chủ quan của con người quy định

-6 cơ động xã hội thô là cơ động do nguyên nhân khách quan quyết định

-7 cơ động trong cùng thế hệ chỉ sự vđộng của cá nhân trong suốt quá trình hđộng của người đó ,cơ đông giữa các thế hệ chỉ sự vận động tiếp nhận vị trí xh giữa thế hệ ông bà bố mẹ con cháu

-8 cơ động phụ them là loại cơ đọng chỉ sự vđộng của cá nhân ra khỏi nhóm xh xuất thân ,cơ động hộ quy chỉ sự động của cá nhân quay trở lại nhóm xuất thân

-9 cơ động hướng tới lối vào chỉ sự vđộng cá nhân từ các nhóm xh khác nhau tới nhóm xh nào đó ,còn cơ động hướng tới lối ra chỉ sự vđộng cá nhân từ một nhóm xh nhất định đi ra các nhóm xh khác

*Các nhân tố ảnh hưởng tới cơ đông xh

-Nguồn gốc xuất thân là nhân tố tác động mạnh mẽ tới cơ động xh địa

vị xã hội của ông bà ,bố mẹ có ảnh hưởng rất lớn tới sự vđộng của con cháu

-Trình độ học vấn chuyên môn là nhân tố này liên quan chặt chẽ tới tới năng lực chủ quan của cá nhân ,tạo điều kiện cho cá nhân có thể đảm nhận được các công việc xã hội phức tạp ,từ đó giúp cho các cá nhân

Trang 8

tiến lên bậc thang xã hội cao hơn,đặc biệt trong xh hiện đại ,trình độ học vấn càng thể hiện vai trò to lớn đối với quá trình hđộng của con người

-Lứa tuổi và thâm niên nghề nghiệp :1 số vị thế xh đòi hỏi phải có những lứa tuổi và thâm niên nghề nghiệp nhất điịnh Tuy nhiên thực tế yếu tố này có liên quan mật thiết với trình độ học vấn chuyên môn

-Giới tính:nam giới thường có tính cơ động hơn nữ giới ,chừng nào trong

xh còn phân biệt bình đẳng nam nữ thì chừng đó yếu tố này còn tác động mạnh mẽ tới quá trình cơ động xh

-Môi trường sốn g: ở các đô thị ,các trung tâm công thương nghiệp ,các đầu mối giao thông thì có quá trình cơ động xh mạnh mẽ hơn nhiều lần

Câu 4: Sự hiểu biết,khuôn mẫu hành vi ,chuẩn mực và giá tri

1 văn hóa

*Khái niệm:

- Văn hóa xã hội có thể được xem như hệ thống các giá trị chuẩn mực hành vi, chân lí và mục tiêu mà con người cùng thống nhất với nhau trong quá trình tương tác và trải qua thời gian

a Sự hiểu biết

Trang 9

-Khi sự hiểu biết bao gồm các quan niệm,quan điểm ,các kinh nghiệm,tri thức khoa học được hình thành trong cuộc sống của con người

-Sư hiểu biết ban đầu đều có tính cá nhân ,được lựa chọn,thử thách trong thực tế và được xh hóa do đó sự hiểu biết vừa có tính phong phú

đa dạng vừa có tính kế thừa, tích lũy cả về bề rộng lẫn chiều sâu

-Vai trò :sự hiểu biết là nền tảng ,là hạt nhân của nền văn minh ,là điểm xuất phát của vhxh

+ vai trò khi khuôn mẫu được hình thành thì nó có vai trò định hướng trong hđộng của con người,những ai thực hiện theo khuôn mẫu ấyđược coi là có văn hóa,ngược lại thì bị coi là sai lệch (nhẹ là không đúng,nặng

là không có văn hóa)

c Chuẩn mực,giá trị

c.1, chuẩn mực

-Là sự cụ thể ,khuôn mẫu hành vi thành các nguyên tắc bền vững ,hay chuẩn mực xh là các tiêu chuẩn hành động được xh lựa chọn làm căn cứ cho hành động

Vd các chuẩn mực trong giao tiếp ,trong ăn uống,

-Cách phân chia

+căn cứ vào mức độ cộng đồng ,chuẩn mực của toàn xh và chuẩn mực của nhóm xh

Trang 10

+căn cứ vào mức độ thiết chế hóa thì chuẩn mực được chia là chuẩn mực được thiết chế hóa là những quy tắc được thực hiện bởi các thiết chế hay tổ chức nào đó của xh và chuẩn mực không được thiết chế hóa thì được sinh ra bằng con đường không chính thức

+ căn cứ vào mức độ nghiêm khác của sự trừng phạt nếu bị vi phạm

lề thói là những tục lệ quy ước đã đưa ra các quy tắc đối với hành vi của con người trong xã hội

phép tắc là những chuẩn mực quan trọng hơn lề thói và phải cử ra một nhóm người đẻ thực hiền theo các phép tắc

pháp luật đây là những chuẩn mực có tính thiết chế ,không chỉ đơn thuần quy định nào không được phép làm mà còn đưa ra các hình phạt đối với

ai vi phạm

-vai trò :chuẩn mực xh là cơ sở kiểm soát xh,là công cụ điều chỉnh hành

vi ,các chuẩn mực liên kết lại với nhau ,tạo thành mô hình hành vi ,mô hình hành vi có vai trò điều tiết và kiểm soát mọi hđộng của con người c.2 giá trị

-Là xác định và thừa nhận của xh đối với tính đúng đắn và phù hợp của

sự khuôn mẫu hành vi hay giá trị là cái ta cho là đúng,cái mà thích hợp ,là quan trọng để hướng dẫn cho hđộng của ta

+ khác biêt giữa chuẩn mực và giá trị

nếu như chuẩn mực là sự nguyên tắc hóa những khuôn mẫu hành

vi ,cách tổ chức quy ước ,hướng dẫn và chờ đợi đối với hành vi thực tế của con người trị là lượng hóa những khuôn mẫu ấy và xác định được thứ hạng của chúng

+ giá trị phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện kinh tế của thị trường xh vì vậy phải xem xét giá trị trong những điều kiện kinh tế xh cụ thể

Trang 11

+vai trò của giá trị là các giá trị liên kết với nhau tạo thành hệ thống giá trị xh ,hệ thống giá trị có vai trò xác định nhân cách cá nhân và lượng hóa giá trị về văn hóa

Câu 5 khái niệm, đặc trưng của xã hội

1 khái niệm

-là kết cấu và hình thức tổ chức bên trong của 1 hệ thống xh nhất định,biểu hiện như là 1 sự thống nhất tương đối bền vững của các môí quan hệ các nhân tố ,các thành phần cơ bản nhất cấu thành hệ thống

xã hội.Những nhân tố này tạo nên bộ khung cho tất cả các xã hội loài người,những thành tố cơ bản nhất của cơ cấu xã hội là nhóm vị thế,vai trò xã hội,mạng lưới xã hội và các thiết chế

2 đặc trưng

-cơ cấu xã hội phản ánh kết cấu và hình thức bên trong của hệ thống xh,ở đặc trưng này cần nghiên cứu 2 vấn đề:

+các thành tố cơ bản hợp thành cơ cấu xh

+các thành tố này được sắp xếp theo mô hình nào và mối liên hệ của chúng

-cơ cấy xh là 1 thể thống nhất của các thành tố và mối liên hệ của chúng

=>đặc trưng này đã khắc phục được 2 quan niệm phiến diện về xh:

+quy cơ cấu xh về các mối quan hệ xh mà không thấy được các thành

tố cấu thành cơ cấu xh

+ quy cơ cấu xh về các thành tố xh mà không thấy được mối liên hệ của chúng

-cơ cấu xh là bộ khung để xem xét xh thông qua bộ khung này mã xác định được 1 hệ thống xh gồm các nhóm xh cấu thành.Cũng qua bộ khung này ,xác định được vị thế,vai trò của các các nhân ,các nhớm xh,xác định chức năng của các thiết chế để đảm bảo sự ăn khớp của hành vi

Trang 12

với hệ thống chuẩn mực giao tiếp xh,giúp xh vận hành ngăn nắp ,trật tự,ổn định

Câu 6 Các điều kiện duy trì trật tự xã hội ,thích nghi và hiệp tác

A, CÁC ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN DUY TRÌ TRẬT TỰ XÃ HỘI

1 điều kiện đảm bảo quyền lực thực sự cho các tổ chức thiết chế xã hội -Tổ cức xã hội có 2 chức năng cơ bản là điều tiết các quan hệ,các hđộng

xh và kiểm soát xh do đó việc đảm bảo quyền lực thực sự của các tổ chức thiết chế để giúp chúng thực hiện tốt các chức năng của mình và cũng là điều kiện cơ bản để xh có trật tự \

2 tính xác định của vị thế và vai trò của xã hội

-Tính xác định của vị thế giúp cho các cá nhân chiếm đúng vị trí,đóng đúng vai trò ,tuy rằng vị thế và vai trò xã hội thường xuyên thay dổi nhưng sự thay đổi ấy không dẫn đến sự xuất hiện phổ biến của những sai lệch hay vai trò giả khi đó xh vẫn đảm bảo trật tự

3 Tính hợp lý,tính nhất quán, và đồng bộ của chuẩn mực và giá trị

+ tính hợp lí của hệ thống chuẩn mực và giá trị ,đó là sựu phù hợp của

hệ thống chuẩn mực và giá trị với các quy luật khách quan ,không gây

ra tình trạng bắt ổn định xh

+tính nhất quán của của hệ thống chuẩn mực và giá trị là sự không mâu thuẫn trong hệ thống đó ,được thể hiện ở 2 phượng diện – là sự nhất quán giữa hệ thống hệ thống chuẩn mực và hệ thống giá trị - và

sự nhất quán ở trong hệ thống chuẩn mực và giá trị

+ tính đồng bộ của hệ thống chuẩn mực và giá trị là khả năng bao quát của của hệ thống chuẩn mực và giá trị đối với các lĩnh vực khác nhau của xh để không tạo ra sự trống rỗng ,sự thiếu hụt của hệ thống chuẩn mực và giá trị trong đời sống xh

4 tính có giới hạn của những mâu thuẫn và xung đột

Tiêu đề	Đề cương và tài liệu tham khảo môn xã hội học
Trường học	Học viện Tài Chính
Chuyên ngành	Xã hội học
Thể loại	Đề cương học phần

Định dạng
Số trang	23
Dung lượng	3,14 MB