Quá trình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu làquátrình hoạt động của GV và của HS trong sự tương tác thống nhất biện chứngcủa bathành phần trong hệ dạy học bao
Trang 1Ngày nay, việc đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức và PTDH đểchuẩn bịcho thế hệ trẻ có đủ khả năng làm chủ được nền khoa học kĩ thuậthiệnđạilàvấnđềcấpthiết.Nềngiáodụcnướctađang từngbướcđổimớivềmọimặtđ ể cót h ể đàot ạ o đư ợc những n g ư ờ i laođộng c ó nănglực đá pứ n g đượcmục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Hội nghị Trung ương 8 khóaXI đã ban hành Nghị quyết số29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản,toàn diện giáo dục và đào tạovới mục tiêu tổng quát: “Tạo chuyển biến căn bản,mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đàotạo; đáp ứng ngày càng tốt hơncông cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập củanhân dân Giáo dụccon người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất
khảnăngsángtạomỗicánhân;yêugiađình,yêuTổquốc,yêuđồngbào;sốngtốt
và làm việc hiệu quả”, “Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạytốt, học tốt, quản lí tốt; có cơ cấu
và phương thức giáo dục hợp lí, gắn vớixâydựngx ã h ộ i h ọ c t ậ p ; b ả o đ ả m cácđ i ề u k i ệ n n â n g c a o c h ấ t l ư ợ n g ; c h u ẩ n
h ó a , hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục vàđàotạo;giữvữngđịnh hướngxãhội chủnghĩavà bảnsắcdântộc”
Trong quá trình dạy học, các PTDH sẽ giảm nhẹ công việc của GV và giúpcho
HS tiếpthukiến thức mộtcáchthuậnlợi hơn Đặc biệt, vớip h ư ơ n g t i ệ n nghenhìn phát triển mạnh như hiện nay, nếu biết khai thác và sử dụng đúng lúc,đúngchỗ sẽ làm cho giờ HS động hơn, gây được hứng thú cho người học CácPTDHđóng một vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định đến chất lượng của việctổ chứchoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học Tuy nhiên, trongthực tếdạy học hiện nay, việc sử dụng các PTDH còn nhiều hạn chế, chưa đápứngđượcyêucầuđặtra
Quá trình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu làquátrình hoạt động của GV và của HS trong sự tương tác thống nhất biện chứngcủa bathành phần trong hệ dạy học bao gồm: GV, HS và tư liệu hoạt động dạyhọc Hoạt động học của HS bao gồmcác hành động với tư liệu dạy học, sự traođổi, tranh luận với nhau và sự trao đổivới GV Thông qua các hoạt động của HSvới tư liệu học tập và sự trao đổi đó mà GV thu được nhữngthông tin liên hệngược cần thiết cho sự định hướng của GV đối với HS Hoạt động của
GV baogồm hành động với tư liệu dạy học và sự trao đổi, định hướng trực tiếpvới HS.GV là người tổ chức tư liệu hoạt động dạy học, cung cấp tư liệu nhằmtạo tìnhhuống cho HS hoạt động Một trong những PTDH tỏ ra khá hiệu quả làPhiếuhọc tập (PHT) Có không ít các thầy cô giáo đã từng sử dụng PHT trongquátrình dạy học Tuy nhiên, sự hiểu biết và nghiên cứu đầy đủ về PHT cũngcòn làvấn đề trong dạy học nói chung, trong dạy học môn Toán nói riêng Từ
những lído trên, đề tài nghiên cứu được lựa chọn là“Thiết kế và sử dụng phiếu học tậptrong dạy học mônToánở trường Trung học phổ thông”.
Trang 22 MỤCĐÍCHVÀNHIỆMVỤNGHIÊNCỨU
2.1 Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở phân loại và làm rõ ý nghĩa, tácdụngcủa PHT, đề xuất phương hướng, biện pháp thiết kế và sử dụng PHT như là mộtphương tiện hỗ trợ đắclực cho quá trình dạy học môn Toán ở trường THPT gópphần đổi mới phươngpháp dạy học và nâng cao chất lượng dạy học môn ToánTHPT
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của quátrìnhdạyhọc vớisự hỗtrợcủa PHT
Cụ thểhơn, luận áncầntrả lờicác câuhỏikhoahọcsau đây:
(1) Phiếu học tập là gì? Phiếu học tập có vai trò gì trong quá trình dạyhọcmôn Toán? cấu trúc, yêu cầu và hình thức của phiếu học tập như thế nào?chứcnăngcủaphiếuhọctập, cácloại phiếuhọctập?…
(2) Thực trạng việc sử dụng PHT trong dạy học môn Toán ở một sốtrườngTHPT hiện nay (tần số sử dụng, cách thức sử dụng, mục đích sử dụng,tácdụng,…) nhưthếnào?
(3) Biện pháp thiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạy học môn ToánởtrườngT H P T làg ì ?
( c á c h t h ứ c thiết kế như t h ế nào,d ựa trênc ơ sở k h o a họcnào,cáchsửdụngchún
g trongquá trìnhdạyhọc ra sao?)
(4) Những biện pháp thiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạy họcmônToánởtrườngTHPTcótínhkhả thivàhiệuquảhaykhông?
3 ĐỐITƯỢNGNGHIÊNCỨU
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy học có sử dụng các loạiPHT,ýnghĩavai tròvànhữngvấnđềvề PHTmôn Toán ởtrường THPT
4 GIẢTHUYẾT KHOAHỌC
Trêncơsởphânloạivàlàmrõýnghĩa,tácdụngcủaPHT,nếuđềxuấtđượcnhững biện pháp thiết kế và
sử dụng PHT thì sẽ góp phần đổi mới phươngphápdạyhọcvànângcaochấtlượngdạyhọcmônToánởtrườngTHPT
Trang 36 NHỮNGĐÓNGGÓPMỚI CỦALUẬNÁN
Tổngq u a n v ề v i ệ c s ử d ụ n g P H T t r o n g q u á t r ì n h d ạ y h ọ c m ô n T o á n ởtrường THPT Đề xuất biện pháp thiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạyhọc mônToánở trường THPT góp
7.2 Có nhiều giáo viên dạy Toán ở trường THPT hiện nay đã từng sửdụngPHTtrongquá trìnhdạyhọc,nhưnghầu hếttrongsốhọ chưacósựhiểubiết mộtcáchđầyđủnhữngvấnđềcótínhlíluậnvềPHT.Bởivậy,việchệthốnghóa những vấn đề mang tính lí luận về PHT và những đề xuất về cách thứcthiếtkế,sửdụngPHTtrongdạyhọcmônToánlàcầnthiết,cóýnghĩakhoahọcvàc
óg i á tr ịt h ự c tiễn N hữ ng b i ệ n p h á p t h i ế t k ế v à s ử d ụ n g P H T t r o n g d ạ y họcmônToánởtrườngTHPTcógiátrịbổsungcholíluậnvềdạyhọcmônToán,cótínhkhả thivà hiệuquả, có giá trị thựctiễn
8 CẤUTRÚCLUẬNÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận án gồm 3
chương:Chương1: Cơ sởlíluậnvàthựctiễn củađềtài
Chương 2: Biện pháp thiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạy họcmônToánởtrườngTHPT
Chương3:Thựcnghiệmsưphạm
Trang 4CHƯƠNG1 CƠSỞLÍLUẬNVÀTHỰCTIỄNCỦAĐỀTÀI
1.1 Tổngquanvềvấnđềnghiên cứu
a) ỞViệtNam
ỞViệtNam,đã cómộtsốnhà khoahọcquan tâmđếnPHT:
Nguyễn Bá Kim (2008) đã xem PHT được sử dụng như là một PTDH trongquá trìnhdạy học môn Toán; Đặng Thành Hưng đã thiết kế và sử dụng PHTtrong dạy học hợp tác Trong nhiềuluận án Tiến sĩ, các tác giả đã minh họa chocác biện pháp sư phạm đề xuất củamình bằng việc sử dụng PHT trong dạy họcmôn Toán,chẳng hạnnhư:
+Dạyhọc ởtrườngđại học,caođẳng:
Tạ Hữu Hiếu (2010) đề xuất các PHT gồm các bảng số liệu và yêu cầu sinhviên tínhtoán các đại lượng đặc trưng trong dạy học xác suất thống kê ởtrườngĐạih ọ c T h ể d ụ c t h ể t ha o; H o à n g N a m H ả i ( 2 0 1 3 ) đ ề x u ấ t c á c P H T g ồ
m c ác biểu đồ để sinh viên Đại học Y – Dược nhận xét, đánh giá, chỉnh sửa cho hợp lí;Lê Xuân Trường (2010)chia sinh viên Cao đẳng Sư phạm thành các nhóm thựchiện các PHT có nội dungtương tự, hỗ trợ dạy học phân hóa và sửa chữa sai lầmchoHStronggiải Toán +Dạyhọcởtrườngtrung họcphổthông:
Phạm Sỹ Nam (2013) đề xuấtcácPHT đểH S h o ạ t đ ộ n g , t i ế p c ậ n
k h á i niệm “hàm số liên tục”; Cao Thị Hà (2006) đề xuất các PHT để HS khámphá trithức trong dạy học hình học không gian; Lê Võ Bình (2007) đề xuất các PHTcho HS điền kết quả hoạtđộng vào các phiếu giao việc; Nguyễn Tiến Trung(2013) sử dụng các PHT để
HS tự đề xuất ra công thức tính khoảng cách từ mộtđiểm đến một mặt phẳngthông qua những trường hợp cụ thể; Nguyễn ĐăngMinh Phúc (2013) sử dụngPHT để HS trải nghiệm, khảo sát toán; Hoàng LêMinh (2007) tổ chức cho HSthảo luận nhóm xét dấu tam thức bậc 2 và viết cáckết luận vào bảng trong PHT;Khamkhong Sibouakhan (2010) đề xuất các PHTgồm các đề toán cho HS thựchiện theo nhóm, sau đó tổng hợp kết quả trongbảng phụ, yêu cầu HS nêu quytrình xét dấu tam thức bậc hai; Đỗ Thị Trinh(2013) đưa ra các PHT nhằm củng
cố kiến thức về phương trình đường tròn, yêucầu HS trả lời các câu hỏi trong các PHT; Nguyễn HữuHậu (2012) đề xuất cácPHT để HS củng cố tính chất đồ thị hàm số lôgarit và các PHT hỗtrợ HS pháthiện định lí về dấu tam thức bậc hai; Nguyễn Viết Dũng (2014) đềxuất các PHTđể HS phát hiện sự tương ứng, sự tương tự giữa hình học phẳng và hình họckhông gian lớp 11;Bùi Thị Hạnh Lâm (2009) sử dụng PHT để HS tự đánh giákếtquả họctậpmônToán ởtrườngTHPT
+Dạyhọc ởtrườngtrung học cơ sở:
Trang 5PhíThịThùyVân(2014)đềxuấtcácPHTđểgợihứngthú,gợiđộngcơhọc tậpcho HS từ những hình ảnh trực quan và các PHT nhằm hỗ trợ HS củngcố, vận dụng, phát triển khái niệmhoặc trải nghiệm cắt ghép hình trong dạy họctoán THCS; Võ Thành Phước(2008) đề xuất các PHT để HS tiếp cận khái niệmtrong dạy học Toán 6; OuthayBannavong (2013) đề xuất các PHT để HS THCSở nướcCộnghòadânchủnhândânLàothựchànhcáchoạtđộnghọc tập.
+Dạyhọcở trườngtiểuhọc,mầmnon:
VũThịThái(2001) đề xuấtcác PHT dùngcho HS lớp3 n h ậ n d ạ n g , t ô màu;Nguyễn Thị Kim Thoa (2007) đề xuất các PHT để HS Tiểu học thực hànhnhậnbiết các hình; Phan Thị Tú (2013) đề xuất các PHT để HS lớp 3, 4, 5 tiểuhọc tiếpcận khái niệm “lớn hơn, nhỏ hơn”; Đặng Huỳnh Mai (2006) đề xuất cácPHT nhằmkiểm tra, đánh giá môn Toán cho HS lớp 1; Lê Nga Sơn (2002) đềxuất các PHT củng cố kĩ năng, giảiquyết vấn đề; Nguyễn Mạnh Tuấn (2013) đềxuất cácPHTđểtrẻmẫugiáonhậnbiếtcác hình phẳng
Trongc á c m ô n h ọ c k h á c c ũ n g đ ã c ó m ộ t s ố c ô n g t r ì n h n g h i ê n c ứ u x â y dựngvà sử dụngPHT TrongmônSinhv ậ t , T r ầ n B á H o à n h đ ã đ ư a r a
k h á i niệm, các dạng và cách sử dụng trong dạy HS sinh học;Nguyễn ThịThanhChung (2006) đã xây dựng các PHT nhằm hỗ trợ HS phân biệt các kháiniệmtrong chương “Các quy luật di truyền - Sinh học ở lớp 11 – THPT Trong
đó, tácgiả đưa ra các hình và yêu cầu HS quan sát, nhận xét và trả lời các câu hỏi trongPHT Trong môn Hóa học,
Võ Phương Uyên (2009) đã đề xuất các PHT yêu cầuHS hoàn thành các bảng sau khi quan sát thínghiệm, ghi lại hiện tượng, giảithích, hoặc hệ thống hóa các tính chất lí, hóa của một loại chấtnào đó Trongmôn Địa lí, Đậu Thị Hòa (2007) đã đưa ra hình thức sử dụng PHTtrong dạy họcmôn Địa lí lớp 10 Trong môn Văn học, Nguyễn Thị Dung (1994) đã đề xuất cácmẫu giáo án có sử dụngPHT trong dạy học văn nghị luận Việt Nam trung đại ởTHPT Trong môn Lịch sử, Lê Thị An (2012)
đã đề xuất PHT như là công cụ đểGV tổ chức hoạt động khai thác và lĩnh hộikiến thức theo định hướng trước củaGV
Có thể nói, PHT đã được sự quan tâm của nhiều GV, ở tất cả các môn học,dạy ởtất cả các bậc học Tuy nhiên, việc sử dụng PHT mới chỉ dừng lại ở việcthiết kế
và sử dụng trong một số nội dung cụ thể trong quá trình dạy học.Cáccôngtrìnhmàchúngtôithamkhảo,nghiêncứuhầunhưrấtítđềcậptớilíluậnvềdạy học với PHT Các tác giả đều xem PHT như là một PTDH có thể khaithác góp phần nâng cao hiệu quảdạy học Chính vì vậy việc nghiên cứu lí luậnvề PHT, đề xuất những biện phápthiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạyhọcmônToánởtrườngTHPTlà mộtnhucầuthựctiễncầnđược làmsángtỏ
b) Trênthếgiới
Trên thế giới, vấn đề sử dụng PHT trong dạy học cũng được nghiên cứu ápdụngởtất cả các lớphọc,bậchọc
Trang 6Newby và các cộng sự (2000) cho rằng PHT là các tài liệu học tập có thểnângcao năng lực của HS trong việc phân tích và giải quyếtv ấ n đ ề đ ộ c
l ậ p PHT có thể giảm thiểu sự phụ thuộc của HS vào GV và tăng nhu cầuthông tincủa HS White (2001) đã sử dụng các PHT trong các đợt tập huấn GV ởÚc: CácGV tham gia sẽ có cơ hội để làm việc với một tập hợp các PHT thích hợp để sửdụng trong lớp học.Bunyasiri và Jones (2001) đã sử dụng các PHT cho HS thựchành vẽ đồ thị hàm
số bậc hai trong từng trường hợp của các hệ số a, b, c củahàm số đó Medwetz vàcộng sự (1999) đề xuất các PHT được thiết kế để hỗ trợHS trong việc phân tíchcác tình hình hiện tại, xác định một dự kiến trong tươnglai và sau tạo ra một kếhoạch hành động Dhoruri và cộng sự (2011) quantâmtớicácPHTtoánhọchướngvàogiảiquyếtcácvấnđềthựctiễn.Họchorằngcần sử dụng PHT để tăng tính độc lập học tập của HS Do đó PHT cần phải baogồm một số thành phần sau:(1) Quá trình học tập được bắt đầu với các vấn đềthựctế; (2) Khuyến khíchthamgiatích cực củaHS;(3)Kíchhoạttínhnăngpháttriển mô hình toán học; (4) Tăng cường sự hiểu biết; (5)Phản hồi tích cực Nóimột cách ngắn gọn, PHT cần phải có một số thành phần: phần banđầu, các vấnđề theo ngữ cảnh, một số hoạt động, kết luận và bài tập.Hohenwarter và Lavicza(2007) đãđánh giá caocácPHT tương tácnhờphần mềmhìnhhọc độngGeoGebra: Nó cung cấp mạnh mẽ cơ hội cho GV để tạo ra môi trườnghọc tậptươngtáctrựctuyếnthôngquacácPHTtươngthôngquamạngInternet.Moreno-Armella, Hegedus & Kaput (2008) đã quan tâm tới PHT Toán từ tĩnh đến độngtheo các quan điểm lịch sử và
quantâmđếnviệcsửdụngmãnguồnmởđểtạoracácPHTvềsángtạotoán
PHT cóthể sử dụngtrong dạy học các tìnhhuốngđiểnhình trongm ô n Toán (hiểutheo nghĩa các tình huống dạy học phổ biến: dạy học khái niệm, dạyhọc định lí,dạy học giải bàitập toán họcvà dạy học tri thứcp h ư ơ n g
p h á p ) , trongquátrìnhđiềuhànhtrênlớphaysửdụngcácphươngphápdạyhọctíchcực bằng cách sử dụng những hình vẽ, biểu, bảng trực quan sinh động và thườngyêu cầu HS ghi lại, phân tích các kếtquả thu thập dữ liệu từ thực tế hoặc hoạtđộngtrongthiết kếgiáodụctươngtác
Theo Robert J.Marzzano, Jana S.Marzno và Debra J.Pickering (2003), tổchứcdạy học theo nhóm (theo nhóm hợp tác) là một hoạt động giảng dạy hiệuquả.Thực tế nghiên cứu cho thấy rằng, học theo nhóm hợp tác có tác động tíchcực tớikết quả của HS, quan hệ giữa các cá nhân và thái độ học tập Ở mỗi buổihọc, GV
có thể yêu cầu HS mô tả việc học của mỗi cá nhân (dựa trên PHT), ghilại các ví
dụ về việc HS đã nhận được sự giúp đỡ từ các thành viên trongnhómnhưthếnàovàcóthểgiúpđỡnhautốthơnnhưthếnào
(PhiếughichépquátrìnhhọctậpcủaHSdànhchoGVnhằmphânhóaHSđểlậpkếhoạchhọctậpchomỗiHS).Đâylàsựbắtđầubuổihọcnhómbằngcáchxemlạinhữnggìmìnhđanglàmtốtvànhữnghànhvinàocầnđượclàmtốthơn
Trang 7Khinghiêncứunhữngtàiliệunướcngoàikểtrên,kếtquảchủyếumàchúngtôicóđượchầuhếtlànhữngPHTđãđượcthiếtkếcụthể,cũngchưathấytàiliệunào bàn về cách thức thiết kế các PHT đó Cómột số tài liệu cũng đã quan tâmđến khái niệm và đề cập đến ý nghĩa, tác dụng của PHT Vềnội dung của cácPHT đã được tham khảo trong các tài liệu kể trên, chủ yếu tậptrung vào ba loại:PHT đưa ra các thông tin (hình ảnh, hình vẽ,…) và yêu cầu HS
xử lí các thôngtin; PHT đưa ra các câu hỏi trắc nghiệm khách quan hoặc các yêucầu hoạt độngtương tác để đánh giá nhận thức của HS hoặc tìm ra một số kết quảnào đó theomong đợi của những người tạo ra PHT; PHT nhằm giải quyết mộtvấn đề từ thựctiễn thông qua ngữ cảnh, hoạt động, kết luận Từ đó, trong nghiên cứu của chúngtôi sẽ quan tâm nhiều hơn đếnbiện pháp thiết kế và sử dụng PHT trong quá trìnhdạyhọcmônToánởtrườngTHPT
1.2 Mộtsốkháiniệmliênquanđếnphiếuhọctập
1.2.1 Phươngtiệndạyhọc
Phương tiện là cái để làm một việc, để đạt được một mục đích nào đó.PTDH baogồm những thiết bị có khả năng chứa đựng hoặc chuyển tải nhữngthông tin vềnội dung dạy học và về sự điều khiển quá trình dạy học Mô hình,hình vẽ, sáchgiáo khoa, PHT, máy vi tính, máy chiếu là những ví dụ về PTDH.Theo NguyễnNgọc Quang, "Phương tiện dạy học bao gồm mọi thiết bị kĩ thuậttừ đơn giản đếnphức tạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễ dàng chosự truyền đạt vàtiếp thu kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo" Theo Trần Khắc Lễ (2013),PTDH là tập hợpnhững đối tượng vật chất được người dạy sử dụng với tư cáchlà những đối tượng
tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của người học, làphương tiện nhận thứccủa người học, thông qua đó mà thực hiện những nhiệmvụ dạy học.P T D H
t r u y ề n t h ố n g b a o g ồ m : b ả n g đ e n , m ô h ì n h , t h i ế t b ị
t h í nghiệm,t r a n h ả n h , s á c h g i á o k h o a , v ư ờ n t r ư ờ n g …
C ò n P T D H h i ệ n đ ạ i b a o gồm: máy vi tính, đĩa CD, DVD, máy chiếu (projector), phần mềm PowerPoint,hệthống bảng tương tác (activeboard), các phần mềm dạy học, hệ thốngmạnginternet,c á c t r a n g w e b d ạ y học,…
Biết v ậ n d ụ n g m ộ t c á c h l i n h h oạ t, sá n g t ạ o các PPDH và PTDH trong quá trình dạy học là yêucầu không thể thiếu đối vớiGVhiệnnay
* Về vai tròcủa phươngtiệndạyhọc
PTDH giữ vai trò quan trọng góp phần hướng dẫn hoạt động nhận thứccủaHS,g i ú p H S t ự c h i ế m l ĩn ht r i t h ứ c , k í c h t h í c h h ứ n g t h ú h ọ c t ậ p c ủ a H S
; g ó p phần phát triển trí tuệ và giáo dục nhân cách cho HS Đixtervec (1980) cho rằng:Người ta đã giành được kiến thức bằng con
đường trực quan, ngoài ra không cócon đường nào khác V.P Golov cho rằng:PTDH là một
trong những điều kiệnquan trọng để thực hiện nội dung giáo dục và phát triển
HS trong quá trình dạyhọc Komensky đưa ra quy tắcvàng ngọc vềtính trực
h ọ c : Khôngcótrongtríócnhữngcáimàkhôngcócảmgiáctrướcđó;Đểcótrithức
Trang 8vững chắc, nhất định phải dùng phương pháp trực quan Usinxki cho rằng,
trựcquan không chỉ là phương tiện nhận thức mà còn là phương tiện tư duy,trựcquan là cái ban đầu và là nguồn gốc của mọi tri thức, cảm giác cung cấp tàiliệuchoh oạ t đ ộ n g trít u ệ củac o n n g ư ờ i Trựcq u a n l à m choq u á trìnhlĩnh h
ội tr i thức của HS trở nên dễ dàng, tự giác, có ý thức và vững chắc hơn; tạo ra hứngthú học tập ở HS, là phươngtiện tốt nhất giúp GV gần gũi với HS và là phươngtiện quan trọng để phát triển
tư duy cho HS Pextalozi đã đặt nguyên tắc về tínhtrực quan làm cơ sở cho quátrình dạy học Ông đề nghị áp dụng tính trực quancho mọi lĩnh vực nhận thức.Kolmogorov cho rằng: Đừng để hứng thú đến mặtlogic của giáo trình làm lum ờ
v i ệ c g i á o d ụ c t ư d u y t r ự c q u a n c h o H S V I Lênin:Từ
trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ đó trở về thực tiễn –đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lí, nhận thức hiện thực kháchquan.
Trong dạy học môn Toán, việc hình thành khái niệm là một quá trình tâmlí phức
tạp, theo trình tự:cảm giác – tri giác – biểu tượng – khái niệm.Điều đónói lên
vai trò của trực quan là vô cùng quan trọng Chức năng, vai trò của cácphươngtiện trực quan, đặc biệt là phương tiện trực quan tượng trưng trong quátrìnhhình thành các khái niệm toán học đã được đề cập khá rõ trong các tài liệuvềphương pháp dạy học môn Toán Theo Nguyễn Việt Hải (1984): Mỗi
Trong hầu hết những công trình nghiên cứu về PTDH, các tác giả thườngchỉgiành mối quan tâm tới phương tiện nghe, nhìn hoặc tới phương triện trựcquan,cònphươngtiệnlà PHThầunhưkhông được nhắctới
1.2.2 Phiếu
Theo nghĩa từ điển: Phiếu là tờ giấy rời cócỡnhất định, chuyênd ù n g đ ể ghichép những nội dung cụ thể nào đó Ví dụ: Phiếu thư viện, Phiếu điềutra…;Phiếu là tờ giấy ghi nhận một quyền lợi nào đó cho người sử dụng Ví dụ:Phiếunhận tiền, phiếu khám sức khỏe; Phiếu là tờ giấy biểu thị ý kiến trong cuộcbầucửhoặc biểu quyết,dotừngcánhântrựctiếpbỏvàohòm(hòmphiếu)
Trang 9được, công thức… Phiếu học tập động (dynamic worksheet) là PHT đượcthiếtkếb ở i m ộ t p h ầ n m ề m t r ê n m á y v i t í n h , b a o g ồ m m ộ t h ì n h đ ộ n g( d y n a m i c figure) với lời giải thích tương ứng, những câu hỏi và yêu cầu hoạt động đối vớiHS.Phiếu hoạt động(Activity sheet): Một tờ giấy ghi các bài tập thực hành trênlớp, dùngđể ghichépcôngviệctrênlớp.
Trong luận án này chúng tôi sử dụng PHT là một phương tiện dạy học, làmộtbảng câu hỏi hoặc các nhiệm vụ học tập cụ thể được thiết kế trên giấyhoặctrênmáyvi tính
Mỗi PHT có thể giao cho HS một hoặc một số nhiệm vụ học tập cụ thểnhằm dẫntới một kiến thức, tập dượt một kĩ năng, rèn luyện một thao tác tưduyhaythămdò, đánhgiátháiđộ củaHStrướcmột vấnđề
b) Yêucầucủaphiếuhọctập
Khi xây dựng PHT chú ý đến các yêu cầu sau: Ngôn ngữ trong PHT cầnphải diễnđạt rõ ràng, ngắn gọn, chính xác các điều kiện ràng buộc cho trước vàyêu cầucông việc HS phải hoàn thành, các hoạt động cần thực hiện; Khối lượngcôngviệc phải phù hợp với thời gian và khả năng thực hiện của HS; dựkiếnđượclàđasốHScóthểhoànthànhđược;TrongphầnhoạtđộngcủaPHTcần
để những khoảng trống thích hợp để HS ghi lại vắn tắt quá trình thực hiện hoặcghilạikếtquảthựchiệntheoyêucầucủaGV
c) Hình thức của phiếu học tập:Có thể thiết kế PHT dưới các dạng
sau:Dạng câu hỏi - bài toán, dạng bảng, dạng sơ đồ, dạng hình vẽ,… tùy theomụctiêu,tínhchất, nộidungbài học
1.2.5 Chứcnăng củaPhiếuhọctập–PhânloạiPhiếuhọctập
Như đã phân tích ở trên, PHT môn Toán mang đầy đủ các chức năng củaPTDH:chức năng kiến tạo tri thức, chức năng rèn luyện kĩ năng, chức năng kíchthích hứngthú học tập, chức năng tổ chức, điều khiển quá trình học tập, chứcnăng hợp lí hóa công việc của thầy và trò.Chúng tôi cho rằng, trong dạy họcPHTcónhiềutác dụngvàýnghĩa.Đó là:
(1) PHT là một phương tiện để tăng cường tính tích cực, độc lập của HStrong quátrình học tập; khắc phục được tình trạng HS chỉ tiếp thu kiến thức mộtcách thụđộng (2) PHT giúp GV tìm hiểu nhận thức, quan niệm ban đầu, vốnkiếnthứchoặctrình độcủaHS trướckhilàmviệcvớinội dungmớicủabàihọc
(3) PHTcóthểdùngđểghilạikếtquảquansát,hoạtđộng,thảoluậnnhómvề
Trang 10một vấn đề đã được đặt ra, làm cơ sở để phân tích, suy luận, tìm ra tri thức mới,kĩnăng mới (4) PHT là phương tiện giúp GV nắm bắt được thông tin phản hồivềtình hình học tập của mỗi HS hoặc mỗi nhóm HS để từ đó điều chỉnh PPDHcủamình (5) PHT là một phương tiện hữu hiệu để GV củng cố, mở rộng, đàosâu,hệthốnghóa kiếnthức choHS (6) PHT làphươngtiện đểG V d ạ y h ọ c phânhóa (7)PHT cóthể thiếtkếvà sửdụngmộtcáchphùhợpvớin h i ề u PPDH.
Những chức năng nóitrên sẽ được thấy rõh ơ n t r o n g q u á t r ì n h t h i ế t
Mục đích:Tìm hiểu và đánh giá thực trạng việc sử dụng PHT trong quátrình dạy
học môn Toán ở trường THPT, để có cơ sở thực tiễn đề xuất một sốbiện phápthiết kế và sử dụng PHT trong dạy học môn Toán, góp phần đổi mớiphươngphápdạyhọcvà nâng caohiệuquảdạyhọc mônToán
Phương pháp điều tra:Thiết kế và sử dụng các phiếu hỏi, gửivà
xiný kiếncủaGVtrong khoảngthờigiantừtháng2/2010đếntháng5/2010
Phạm vi điều tra:Điều tra trong 5 tỉnh, tại 6 trường THPT thuộc các tỉnhBắc
Ninh, Nam Định, Thái Bình, Hải Phòng và Hà Nội (các trường THPT:NguyễnTất Thành, Hà Nội; Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Nội; Gia Bình 1, BắcNinh;Nguyễn Du, Nam Định; Đông Thụy Anh, Thái Bình; Lê Hồng Phong, HảiPhòng)
- Cũng trong các tình huống trên thì mỗi thầy, cô cho rằng sử dụngtìnhhuốngnàolàtốt nhất?
Trang 11- So sánh tần số sử dụng PHT trong những phương pháp dạy họckhácnhau: thuyết trình, giảng giải; phát hiện và giải quyết vấn đề; hợp tácnhóm; sửdụngcôngnghệthôngtin,…
+ Đồng thời, chúng tôi cũng tiến hành phỏng vấn, xin ý kiến của 20chuyêngiavà51giáoviênvề nhữngnộidungsau:
- Quanniệmthế nàolà PHT,chứcnăngcủaPHT;
- Vềý nghĩa, vaitròcủa PHTtrong quátrìnhdạyhọc mônToán;
g P H T trong tình huống nào nhiều nhất (câu 2), chúng tôi nhận được 39/51 phiếu sửdụng PHT trong luyện tập
và củng cố bài; còn một số ít thầy cô giáo có sử dụngđể gợi vấn đề, gợi tìm tòi,phát hiện vấn đề cho HS PHT ít sử dụng nhấttrongkhichoHSgiảiquyết vấnđề(câu3,với44/51phiếu).Kết quảnày cũngphùhợp với câu 4, đa số các thầy cô (39/51 phiếu) cho rằng sử dụng PHT là tốt nhấtđểluyệntậpvàcủngcốbàihọcchoHS
KếtquảnàyphùhợpvớikếtquảphỏngvấnGV:GVthườngtậptrungchúý vào việc luyện
tập, giải toán, ít quan tâm đến việc tạo ra các hoạt động pháthiện, kiến tạo tri thức; GV không sử dụngPHT vì nhiều thời gian chuẩn bị, tốnkém; những giờ có sử dụng PHT là thườngnhững giờ thao giảng hoặc có đồngnghiệp, hoặc có các cấp lãnh đạo tham dự.Trả lời câu hỏi về phương pháp dạyhọc của GV (câu 5): Đa phần GV sử dụng PPthuyết trình giảng giải (40/51phiếu); các PPDH còn lại: GV thỉnh thoảng có sửdụng Phần lớn GV cho rằngnếu sử dụng PP phát hiện và GQVĐ thường mấtnhiều thời gian (thời gian thiếtkế phiếu; thời gian sử dụng phiếu trong tiết họcchiếm tỉ trọng lớn so với tổngthờigian củamột tiếthọc)
1.4 Địnhhướngvà quytrìnhthiếtkế,sửdụngphiếuhọctập
1.4.1 Địnhhướngthiếtkếphiếuhọctập
Trên cơ sở lí luận đã trình bày ở trên, đặc biệt là những vấn đề về tác dụng,ýnghĩa của PHT, các dạng PHT và cấu trúc, yêu cầu, hình thức của PHT,địnhhướngthiết kế, sửdụngPHTđược xácđịnhnhưsau:
- PHT phải phù hợp với mục tiêu của bài học, sát với trình độ của HS,phùhợpvớiđiềukiện,cơsởvậtchấthiệncóvàthờigianchophép,saochođasố
Trang 12HS có thể hoàn thành được PHT, tránh trường hợp yêu cầu quá khó hoặc quádễdẫnđếnkémhiệuquảhọctập.
- Nộidung PHTphảiđược diễnđạtchínhxác, rõ ràng
Quy trình thiết kế được hiểu là trình tự các thao tác để tạo ra PHT đạt đượcmục
tiêu DH nhất định Theo chúng tôi, quy trình thiết kế PHT như sau:Bước 1:Xác
địnhmục tiêu, nắm vững nội dungb à i h ọ c ; Bước 2:Hình dung được toànbộ quá
trình DH bài học ở trên lớp; tìm ra những thời điểm, nội dung cần hỗ trợhoạt
động học tập của HS;Bước 3:Cân đối về thời gian dành cho những hoạtđộng và
sử dụng PHT hỗ trợ cho HS;Bước 4:Xác định dạng PHT và thiết kếPHT;Bước5:Xemxétlại toànbộquátrình DHbàihọcởtrênlớpđã dựkiến.
1.4.3 Quytrìnhsửdụng phiếuhọctập
QuytrìnhchungsửdụngPHTnhưsau:Bước1:PhátPHTchotừngHShoặctừng nhóm HS;Bước
2:GV xác định yêu cầu, nội dung, các hoạt động HS cầnthực hiện trên PHT;Bước 3: GV hỗ trợ HS thực hiện PHT khi cần thiết;Bước 4:GVtổchứcsửdụng,bìnhluận,đánhgiákếtquảthựchiệnPHT.
Tuy nhiên, một số vấn đề mang tính lí luận, như: Phiếu học tập là gì? Phiếuhọc tập
có vaitrò gì trong quá trình dạy học mônToán?cấu trúc, yêuc ầ u v à hình thức củaphiếu học tập như thế nào? chức năng của phiếu học tập, các loạiphiếu học tập?cách thức thiết kế và sử dụng PHT trong quá trình dạy học mônToán ở trườngTHPT ra sao?… chưa được công trình nào nhắc tới Hầu hết PHTmới chỉ được dùng đểghi các câu hỏi, bài tập nhằm sử dụng trong kiểm tra,luyện tập, củng cốbài học
Chúng tôi cho rằng PHT là một phương tiện dạy học, là một bảng câuhỏihoặccácnhiệmvụhọctậpcụthểđượcthiếtkếtrêngiấyhoặctrênmáyvitínhvàcũng chỉ ra các yêu cầu và hình thức của PHT; tác dụng, ý nghĩa và các loạicủa PHT,…
Kết quả điều tra, khảo sát từ 51 GV tại một số trường THPT cho thấyhầuhếtcácGVđềusửdụngPHTmộtcáchtựnhiên,xemPHTlàphươngtiệndạy