Tính pháp lý của tiền ảo (virtual currency) và các giao dịch tiền ảo trong điều kiện không có quy định pháp luật cụ thể

Thứ hai, phương pháp bình luận được sử dụng nhằm bình luận hướng xử lý của cơ quan công quyền đối với các vụ việc liên quan đến tiền ảo cũng như bình luận về các thực trạng liên quan đế

LƯU NGỌC NGÂN MSSV: 1853801090043

TÍNH PHÁP LÝ CỦA TIỀN ẢO (VIRTUAL CURRENCY)

VÀ CÁC GIAO DỊCH TIỀN ẢO TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG CÓ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỤ THỂ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Niên khóa: 2018 – 2022

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Hoa

TP.Hồ Chí Minh – Năm 2022

chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này

Tác giả

Lưu Ngọc Ngân

CBDC Central Bank Digital Currency

trung ương

Network

Mạng lưới chống tội phạm tài

chính

1.1.2 Khái niệm tiền ảo tại châu Âu 8

1.1.3 Khái niệm tiền ảo tại Hoa Kỳ 8

1.1.4 Khái niệm tiền ảo tại Nhật Bản 9

1.1.5 Khái niệm tiền ảo tại Singapore 10

1.1.6 Khái niệm tiền ảo tại Việt Nam 10

1.2 Đặc điểm của tiền ảo 11

1.3 Phân biệt các thuật ngữ “tiền điện tử”, “tiền kỹ thuật số”, “tiền ảo”, “tiền mã hoá” và “Bitcoin” 13

1.3.1 Tiền điện tử (electronic money) 13

1.3.2 Tiền kỹ thuật số (digital currency) 15

1.3.3 Tiền ảo (virtual currency) 16

1.3.4 Tiền mã hoá (cryptocurrency) 17

1.3.5 Bitcoin 17

1.4 Ưu điểm và nhược điểm của tiền ảo 17

1.4.1 Ưu điểm của tiền ảo 17

1.4.2 Nhược điểm của tiền ảo 19

1.5 Quá trình hình thành và cách thức sở hữu tiền ảo 21

1.5.1 Quá trình hình thành tiền ảo 21

1.5.2 Cách thức sở hữu tiền ảo 22

1.6 Các loại giao dịch tiền ảo 25

1.6.1 Giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân 25

1.6.2 Giao dịch thông qua các sàn giao dịch 26

1.6.3 Giao dịch thông qua các đợt ICO 26

1.6.4 Giao dịch vay tiền ảo 27

2.1.1 Tiền ảo có phải là tiền tệ hay phương tiện thanh toán? 28

2.1.2 Tiền ảo có phải là tài sản? 30

2.1.3 Giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo 32

2.1.4 Thuế đối với tiền ảo 38

2.2 Thực tiễn các hoạt động liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam 42

2.2.1 Thực tiễn giao dịch tiền ảo tại Việt Nam 42

2.2.2 Các vụ lừa đảo liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam 46

2.2.3 Rủi ro lớn cho các nhà đầu tư trong thị trường tiền ảo 48

2.2.4 Hướng xử lý của cơ quan công quyền đối với một số vụ việc cụ thể liên quan đến tiền ảo 50

Kết luận Chương II 54

CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN TIỀN ẢO CỦA MỘT SỐ NƯỚC VÀ KIẾN NGHỊ CHO VIỆT NAM 56

3.1 Quy định pháp luật nước ngoài về tiền ảo 56

3.1.1 Pháp luật về tiền ảo của Liên minh châu Âu 56

3.1.2 Pháp luật về tiền ảo của Pháp 58

3.1.3 Pháp luật về tiền ảo của Hoa Kỳ 59

3.1.4 Pháp luật về tiền ảo của Nhật Bản 61

3.1.5 Pháp luật về tiền ảo của Trung Quốc 62

3.1.6 Pháp luật về tiền ảo của Singapore 63

3.1.7 Pháp luật về tiền ảo của Thái Lan 65

3.2 Kiến nghị xây dựng khung pháp lý về ảo tại Việt Nam 67

3.2.1 Sự cần thiết xây dựng khung pháp lý về tiền ảo 67

3.2.2 Cần có định nghĩa rõ ràng về tiền ảo 69

Kết luận Chương III 74 PHẦN KẾT LUẬN 75 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời gian qua, với sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, nhiều sản phẩm công nghệ mới đã được tạo ra, trong đó có sự xuất hiện của tiền ảo

Ra đời từ năm 2009, Bitcoin đã tạo nên một sự khởi đầu mạnh mẽ cho “kỷ nguyên”

cải thiện các vấn đề về tính minh bạch, cũng như đảm bảo tính bảo mật và ẩn danh của giao dịch Tuy nhiên, kèm theo đó cũng là những lo ngại của nhiều quốc gia về tính an toàn và khả năng chấp nhận thanh toán của tiền ảo khi đây là có thể là một công cụ lý tưởng của tội phạm và có thể dẫn đến những sự bất ổn và rủi ro cho nền kinh tế quốc gia nói riêng và toàn cầu nói chung

Đặc biệt, tại Việt Nam, các giao dịch liên quan đến tiền ảo vẫn liên tục diễn ra

và các đơn vị kinh doanh chấp nhận thanh toán bằng tiền ảo cũng đã xuất hiện không

ít Đồng thời, tình hình lừa đảo thông qua tiền ảo cũng diễn biến phức tạp dẫn đến những thiệt hại vô cùng to lớn cho nhà đầu tư Không những thế, việc thiếu kiểm soát trong vấn đề quản lý thuế đối với tiền ảo cũng dẫn đến thất thu cho ngân sách nhà nước Tuy nhiên, cho đến nay Việt Nam vẫn chưa có một khung pháp lý điều chỉnh

và người dân cũng còn có nhiều hiểu biết sai lầm về tiền ảo Việc thiếu vắng sự quản

lý của nhà nước có thể gây ra sự mất lòng tin và bất an trong tâm lý người dân, dẫn đến ảnh hưởng trật tự kinh tế - xã hội, đồng thời Việt Nam có thể sẽ đánh mất cơ hội phát triển kinh tế trong lĩnh vực công nghệ nhiều rủi ro nhưng cũng đầy tiềm năng này

Chính vì lẽ đó, hoạt động nghiên cứu về tính pháp lý của tiền ảo và các giao dịch tiền ảo trong điều kiện Việt Nam chưa có một khung pháp lý hoàn chỉnh là điều

vô cùng cấp thiết, đó là nền tảng để xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động quản

lý loại sản phẩm công nghệ mới này Do vậy, khoá luận “Tính pháp lý của tiền ảo

(virtual currency) và các giao dịch tiền ảo trong điều kiện không có quy định pháp

1 Richard Partington, “Bitcoin: after 10 wild years, what next for cryptocurrencies”, The Guardian, 04/01/2019,

xem tại: cryptocurrencies (truy cập ngày 24/6/2022)

https://www.theguardian.com/technology/2019/jan/04/bitcoin-after-10-wild-years-what-next-for-luật cụ thể” ra đời nhằm góp phần cung cấp những thông tin hữu ích, phân tích các

vấn đề pháp lý và đề xuất xây dựng khung pháp lý điều chỉnh vấn đề vô cùng cấp bách này

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của Khoá luận này là cung cấp những hiểu biết tổng quát

về tiền ảo, thực trạng giao dịch tiền ảo tại Việt Nam, cũng như tính pháp lý của tiền

ảo và các giao dịch tiền ảo trong điều kiện pháp luật Việt Nam hiện hành Đồng thời nghiên cứu pháp luật liên quan đến tiền ảo của một số quốc gia trên thế giới và từ đó đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật liên quan đến tiền ảo cho Việt Nam

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Về ý nghĩa khoa học, đề tài mang lại những phân tích tổng quan và chi tiết về tiền ảo, các vấn đề pháp lý liên quan đến tiền ảo và các giao dịch tiền ảo trong thời điểm hiện nay, bên cạnh đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh tiền ảo Về ý nghĩa thực tiễn, đề tài sẽ là một trong những nguồn tham khảo đáng tin cậy cho các cá nhân, tổ chức có mong muốn nghiên cứu, tìm hiểu về lĩnh vực này

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

- Tìm hiểu các đặc tính của tiền ảo

- Phân tích các vấn đề pháp lý đối với tiền ảo theo quy định pháp luật Việt Nam và thực trạng hoạt động liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam

- Nghiên cứu pháp luật liên quan đến tiền ảo tại một số quốc gia và kiến nghị hoàn thiện pháp luật cho Việt Nam

điểm tương đồng với Việt Nam về hệ thống pháp luật, khu vực địa lý, từ đó đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam Trong phạm vi nêu trên, đề tài không nghiên cứu đến tiền ảo được sử dụng trong các trò chơi trực tuyến với mục đích chủ yếu là để mua các vật phẩm trong game

5 Phương pháp nghiên cứu

Xuyên suốt đề tài này, tác giả chủ yếu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

Thứ nhất, phương pháp phân tích được sử dụng nhằm làm sáng tỏ các vấn đề

lý luận chung về tiền ảo, quy định pháp luật Việt Nam liên quan đến tiền ảo, thực tiễn các hoạt động liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam, quy định pháp luật về tiền ảo của các quốc gia khác

Thứ hai, phương pháp bình luận được sử dụng nhằm bình luận hướng xử lý

của cơ quan công quyền đối với các vụ việc liên quan đến tiền ảo cũng như bình luận

về các thực trạng liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam như các giao dịch, các vụ lừa đảo hay rủi ro đối với các nhà đầu tư tiền ảo

Thứ ba, phương pháp tổng hợp được sử dụng nhằm thu thập các quan điểm về

tiền ảo, các thông tin, số liệu về hoạt động của thị trường tiền ảo, quy định pháp luật các quốc gia về tiền ảo, từ nhiều nguồn khác nhau, từ đó làm rõ các nội dung nghiên cứu

Thứ tư, phương pháp quy nạp được sử dụng nhằm rút ra những kết luận đối

với các vấn đề được phân tích cũng như kết luận cho mỗi chương và kết luận cho toàn bộ đề tài

Thứ năm, phương pháp so sánh được sử dụng nhằm đối chiếu thực trạng quy

định của pháp luật Việt Nam với thực trạng pháp luật về tiền ảo của một số quốc gia trên thế giới Trên cơ sở đó làm bật lên tính cấp thiết của việc xây dựng một khung pháp lý cho tiền ảo, cũng như kiến nghị các quy định về tiền ảo cho Việt Nam

6 Tình hình nghiên cứu

- Sách “Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội

nhập và phát triển” phát hành bởi Nhà xuất bản Tư pháp năm 2019 do tác giả Nguyễn

Minh Oanh làm chủ biên Trong cuốn sách này, các tác giả đã làm rõ những hiểu biết

tổng quan về tiền ảo như khái niệm, đặc điểm, phân loại…, đồng thời phân tích thực trạng pháp luật liên quan đến tiền ảo trong các văn bản pháp luật cụ thể của Việt Nam Cuốn sách cũng bình luận thực tiễn về tiền ảo ở Việt Nam, cũng như thực trạng pháp luật một số nước về tiền ảo và kiến nghị hoàn thiện chính sách về tiền ảo tại Việt Nam Tuy nhiên trong giai đoạn khoa học và kỹ thuật phát triển nhanh chóng như hiện nay, thực trạng hoạt động liên quan đến tiền ảo và pháp luật các quốc gia về tiền

ảo đã có nhiều thay đổi so với thời điểm cuốn sách được ra đời

- Sách “Một số vấn đề pháp lý về Tài sản mã hoá, Tiền mã hoá”, Nhà xuất bản

Chính trị quốc gia Sự thật năm 2019 do các tác giả Phan Chí Hiếu, Nguyễn Thanh Tú làm chủ biên Tại cuốn sách này, các tác giả đã phân tích tổng quan về tài sản mã hoá, tiền mã hoá ở góc độ nhận thức chung, công nghệ liên quan, cơ hội và thách thức, đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về tài sản mã hoá và tiền mã hoá Cuốn sách cũng phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam theo các hoạt động liên quan đến tiền ảo và bình luận thực tiễn một số vụ việc tại Việt Nam, bên cạnh đó đề xuất hướng

tiếp cận và định hướng hoàn thiện khung pháp lý cho Việt Nam Tuy nhiên, do được

ra đời vào năm 2019, đến nay, nhiều vấn đề liên quan đến tiền ảo đã được thay đổi so với những thông tin được đưa ra trong sách

- Khoá luận tốt nghiệp “Thực trạng của tiền mã hoá (cryptocurrency) trên thế

giới và Việt Nam” của tác giả Nguyễn Ngọc Minh Ân, Trường Đại học Luật Thành

phố Hồ Chí Minh năm 2020 Bên cạnh việc phân tích cơ sở lý luận về tiền mã hoá, thực trạng pháp luật về tiền mã hoá trên thế giới và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam, khoá luận tập trung làm rõ thực trạng giao dịch tiền mã hoá trên thế giới

và tại Việt Nam Việc phân tích các quy định về tiền mã hoá trong pháp luật Việt Nam chỉ chiếm một phần nhỏ dung lượng trong khoá luận này

- Bài viết “Bản chất “Crypto currencies” và một số kiến nghị hoàn thiện pháp

luật Việt Nam về tiền mã hoá” của tác giả Nguyễn Phượng An và tác giả Nguyễn

Thiện Tâm - Kỷ yếu Hội thảo: “Hoàn thiện khung pháp lý kinh tế số trong kinh doanh

thương mại”, Khoa Luật Quốc tế, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8/2021 Bài viết đi vào phân tích quá trình hình thành của tiền ảo, phân biệt các

thuật ngữ thường bị nhầm lẫn với tiền ảo, phân tích bản chất pháp lý của tiền ảo và đưa ra một số kiến nghị cho Việt Nam Phạm vi của bài viết này không đi sâu vào phân tích thực tiễn pháp luật Việt Nam đối với tiền ảo cũng như giao dịch tiền ảo

- Bài viết “Hoàn thiện khung pháp luật về tiền ảo tại Việt Nam” của tác giả

Trần Thị Thu Hằng đăng trên Tạp chí Dân chủ & Pháp luật số 6 (351) năm 2021 Bài viết chủ yếu làm rõ thực trạng pháp luật Việt Nam đối với bản chất pháp lý của tiền

ảo, nêu ra một số khó khăn, thách thức và gợi mở hoàn thiện chính sách pháp luật về tiền ảo cho Việt Nam

- Bài viết “Xây dựng khung pháp lý quản lý giao dịch tiền ảo – Qua nghiên

cứu pháp luật Nhật Bản và một số gợi mở cho Việt Nam” của tác giả Nguyễn Lưu

Lan Phương và tác giả Lê Thị Thuỳ Nhi đăng trên Tạp chí Pháp luật và Thực tiễn số 45/2020 năm 2020 Bài viết phân tích tổng quan về tiền ảo và quan điểm pháp lý về quản lý giao dịch tiền ảo trên thế giới, đồng thời tập trung nghiên cứu thực tiễn áp dụng khung pháp lý về quản lý giao dịch tiền ảo tại Nhật Bản, nêu ra thực trạng pháp

lý tiền ảo tại Việt Nam và gợi mở cho Việt Nam xây dựng khung pháp lý quản lý giao dịch tiền ảo

- Sách “Blockchain and Cryptocurrency: International Legal and Regulatory

Challenges” của các tác giả Dean Armstrong QC, Dan Hyde và Sam Thomas do Nhà

xuất bản Bloomsbury Professional phát hành năm 2019 Cuốn sách này đề cập đến nhiều vấn đề xoay quanh công nghệ blockchain và tiền ảo, trong đó bao gồm quy định về tiền ảo trên thế giới và vấn đề phát hành tiền ảo lần đầu (ICO)

- Sách “Cryptocurrencies and Cryptoassets - Regulatory and Legal Issues”

của các tác giả Andrew Haynes và Peter Yeoh phát hành bởi Nhà xuất bản Informa Law from Routledge năm 2020 Cuốn sách này đề cập đến khía cạnh pháp lý và quy định của tiền ảo, bao gồm các quy định của các nền kinh tế lớn tại châu Mỹ, châu Âu

và châu Á

7 Bố cục tổng quát

Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, đề tài được chia thành ba chương, cụ thể như sau:

Chương I: Khái quát về tiền ảo và giao dịch tiền ảo Chương II: Tính pháp lý của tiền ảo và các giao dịch tiền ảo trong điều kiện không có quy định pháp luật cụ thể

Chương III: Pháp luật liên quan đến tiền ảo của một số nước và kiến nghị cho Việt Nam

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TIỀN ẢO VÀ GIAO DỊCH TIỀN ẢO 1.1 Khái niệm tiền ảo

Trên thế giới cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về tiền ảo Tuy nhiên cùng với sự hình thành và phát triển của tiền ảo, nhiều quốc gia, tổ chức ở nhiều nơi trên thế giới đã đưa ra các khái niệm khác nhau về tiền ảo Các khái niệm cũng ngày càng được hoàn thiện dưới nhiều góc độ để phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của tiền ảo Trong đó có thể kể đến một số khái niệm tiêu biểu như sau:

1.1.1 Khái niệm tiền ảo của các tổ chức quốc tế

Theo Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF), một tổ chức liên chính phủ được thành lập vào năm 1989 theo sáng kiến của G7 nhằm phát triển các chính sách

chống rửa tiền, ““tiền ảo” được định nghĩa là giá trị được thể hiện dưới dạng kỹ

thuật số có thể được giao dịch bằng phương thức điện tử và có các chức năng như (1) một phương tiện trao đổi, và/hoặc (2) đơn vị ghi sổ (kế toán), và/hoặc (3) một công cụ lưu trữ giá trị, nhưng không có giá trị như một đồng tiền pháp định tại bất

kỳ quốc gia, vùng lãnh thổ nào; không được quốc gia, vùng lãnh thổ nào phát hành hoặc đảm bảo, và chỉ được sử dụng với các chức năng trên dựa trên cơ sở đồng thuận

Ngoài ra, trong một bài nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vào năm

2016, nhóm nghiên cứu này xác định: “Tiền ảo là đại diện số có giá trị do các nhà

phát triển tư nhân phát hành và có đơn vị tính toán của riêng mình Tiền ảo có thể chứa đựng, lưu trữ, truy cập và giao dịch điện tử, có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, miễn là các bên giao dịch đồng ý sử dụng chúng Tiền ảo là một khái niệm rộng bao gồm các loại tiền tệ, từ chứng từ nợ của các nhà phát hành, đến các loại tiền ảo được bảo đảm bằng tài sản hay vàng, và các loại tiền mã hoá (crypto-

2 Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF), “Virtual Currency: Key Definitions and Potential AML/CFT Risks”, 6/2014, xem tại: https://www.fatf-gafi.org/media/fatf/documents/reports/Virtual-currency-key-definitions- and-potential-aml-cft-risks.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

3 Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), “Virtual Currencies and Beyond: Initial Considerations”, 01/2016, xem tại: https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1603.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

1.1.2 Khái niệm tiền ảo tại châu Âu

Năm 2012, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) định nghĩa tiền ảo như sau:

“Tiền ảo (virtual money) là một loại tiền kỹ thuật số (digital money) không được điều chỉnh bởi ngân hàng trung ương; được ban hành và kiểm soát bởi nhà phát triển và

năm 2015, để phù hợp với bối cảnh và sự phát triển của tiền ảo, trong một nghiên cứu

sâu hơn của mình, ECB đã hoàn thiện khái niệm tiền ảo như sau: “Tiền ảo có thể

được định nghĩa như một đại diện số có giá trị, không phải do ngân hàng trung ương

Tại Chỉ thị 2018/843 (Directive 2018/843) của Liên minh Châu Âu (EU) liên quan đến các biện pháp về phòng chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố, tiền ảo (virtual currencies) được định nghĩa là một giá trị được thể hiện dưới dạng kỹ thuật

số, giá trị này không được phát hành hay đảm bảo bởi một ngân hàng trung ương hay

cơ quan nhà nước nào, không gắn liền với một đồng tiền pháp định nào, không có địa

vị pháp lý của tiền tệ, nhưng được các cá nhân và pháp nhân chấp nhận thanh toán như một phương tiện trao đổi, và được chuyển đổi, lưu trữ và giao dịch bằng phương thức điện tử

1.1.3 Khái niệm tiền ảo tại Hoa Kỳ

Năm 2014, trong một nghiên cứu của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ

(GAO), tiền ảo được định nghĩa như sau: “tiền ảo là một đơn vị trao đổi số hoá,

không được bảo đảm bởi một đồng tiền chính thức do chính phủ phát hành Tiền ảo

có thể được sử dụng rộng rãi trong một nền kinh tế ảo (là nền kinh tế được định nghĩa bao gồm các hoạt động kinh tế giữa các nhóm cộng đồng, tương tác với nhau thông

4 Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “Virtual currency schemes”, 10/2012, xem tại: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemes201210en.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

5 Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “Virtual currency schemes - a further analysis”, 02/2015, xem tại: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemesen.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

qua các thiết lập ảo) hoặc có thể được sử dụng thay cho đồng tiền chính phủ để mua

Đến năm 2017, Luật mẫu về Kinh doanh Tiền ảo (Uniform Regulation of Virtual Currency Business Act) của Hoa Kỳ định nghĩa tiền ảo là một giá trị được thể hiện dưới dạng kỹ thuật số được sử dụng như một phương tiện thanh toán, đơn vị ghi

sổ (kế toán), hoặc phương tiện lưu trữ giá trị; giá trị này không phải tiền pháp định,

dù có hay không việc được định giá bằng tiền pháp định Tiền ảo không bao gồm (a) giá trị mà chỉ được trao tặng trong một chương trình khách hàng thân thiết hay chương trình thưởng, giá trị không thể quy đổi ra tiền mặt, khoản tín dụng hay tiền ảo, và (b) các vật phẩm ảo chỉ được sử dụng trong phạm vi trò chơi điện tử

1.1.4 Khái niệm tiền ảo tại Nhật Bản

Là một quốc gia tiên phong trong việc ban hành văn bản pháp luật riêng điều chỉnh về tiền ảo, Nhật Bản cũng đưa ra khái niệm tiền ảo làm cơ sở cho việc áp dụng

và điều chỉnh Cụ thể, trước đây pháp luật Nhật Bản đã nêu ra định nghĩa đối với thuật ngữ “tiền ảo” (virtual currency), sau đó vào tháng 5/2019, tại Luật Các Dịch vụ Thanh toán, thuật ngữ này đã được sửa đổi thành “tài sản mã hoá” (crypto-assets) với nội dung định nghĩa như sau:

“1 Giá trị tài sản (được ghi lại trên thiết bị điện tử hoặc bất kỳ vật nào khác bằng phương tiện điện tử, và không bao gồm tiền pháp định của Nhật Bản, ngoại tệ,

và tài sản được xem là tiền; áp dụng tương tự trong mục sau) có thể được sử dụng để thanh toán giá trị mua, bán, thuê hàng hoá hoặc dịch vụ cho các bên không xác định

và cũng có thể được mua và bán cho nhưng người không xác định, và có thể được chuyển đổi thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử;

2 Giá trị tài sản có thể được dùng để trao đổi đối với những giá trị đã được quy định trong mục trên với các chủ thể không xác định và có thể được chuyển giao

6 Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), “Virtual currencies: Emerging Regulatory, Law Enforcement, and Consumer Protection Challenges”, 5/2014, xem tại: https://www.gao.gov/assets/670/663668.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

7 Luật Các Dịch vụ Thanh toán của Nhật Bản (Payment Services Act of Japan, Article 2, Section 5)

1.1.5 Khái niệm tiền ảo tại Singapore

Tại Đông Nam Á, Singapore là một trong những quốc gia tiên phong xây dựng các quy định pháp luật điều chỉnh tiền ảo và các giao dịch liên quan đến tiền ảo Năm

2019, Cơ quan Quản lý Tiền tệ của Singapore (MAS) đã ban hành Luật Các Dịch vụ Thanh toán (Payment Services Act), đưa ra khái niệm tiền ảo (digital payment token)

là bất kỳ giá trị được thể hiện dưới dạng kỹ thuật số nào (ngoại trừ các giá trị bị loại trừ bởi Cơ quan tiền tệ) có các đặc tính sau: (a) được thể hiện dưới dạng đơn vị; (b) không có mệnh giá bằng tiền pháp định, và không được bên phát hành ấn định tỷ giá với bất kỳ đồng tiền pháp định nào; (c) được, hoặc sẽ được sử dụng như một phương tiện thanh toán được chấp nhận bởi công chúng, hoặc một bộ phận công chúng, ví dụ như dùng để mua hàng hoá, dịch vụ hoặc để trả nợ; (d) có thể được chuyển giao, lưu trữ và giao dịch bằng phương thức điện tử

1.1.6 Khái niệm tiền ảo tại Việt Nam

Việt Nam cho đến nay chưa có định nghĩa chính thức về “tiền ảo” Tuy nhiên, tại Chỉ thị 10/CT-TTg được Thủ tướng Chính phủ ban hành năm 2018 về tăng cường quản lý các hoạt động liên quan tới Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác, có đưa

ra mô tả về các đặc tính chung của tiền ảo: “tiền ảo có tính ẩn danh, hoạt động phân

tán, không chịu sự quản lý của bất kỳ cơ quan, tổ chức nào”

Gần đây, vào ngày 08/6/2022, khi trả lời chất vấn trước Quốc hội, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước cũng đã làm rõ các khái niệm tiền điện tử, tiền kỹ thuật số, tiền

ảo Cụ thể, Thống đốc cho biết tiền ảo như Bitcoin không phải là đồng tiền pháp định

do ngân hàng trung ương các nước phát hành mà do các tổ chức, cá nhân tạo ra bằng các thuật toán trên mạng máy tính Đồng tiền này chỉ được thừa nhận trong cộng đồng

Tóm lại, trên thế giới hiện nay đang tồn tại nhiều khái niệm và có nhiều cách hiểu khác nhau về tiền ảo Tuy nhiên, dựa trên các định nghĩa đã được đưa ra, có thể

rút ra một cách hiểu khái quát về tiền ảo như sau: Tiền ảo là một sản phẩm tồn tại

8 Dương An, “Thống đốc Ngân hàng Nhà nước làm rõ về tiền ảo, tiền điện tử, tiền kỹ thuật số”, Thời báo Tài

chính Việt Nam, 08/6/2022, xem tại:

https://thoibaotaichinhvietnam.vn/thong-doc-ngan-hang-nha-nuoc-lam-ro-ve-tien-ao-tien-dien-tu-tien-ky-thuat-so-106623.html (truy cập ngày 23/6/2022)

dưới hình thức kỹ thuật số, không phải là đồng tiền pháp định do chính phủ của một quốc gia phát hành mà được phát hành bởi một cá nhân hoặc tổ chức Tiền ảo có giá trị, được sử dụng trong cộng đồng mạng và có thể được dùng để thanh toán, trao đổi các loại hàng hoá, dịch vụ khác Để hiểu rõ hơn, chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu về đặc

điểm của tiền ảo

1.2 Đặc điểm của tiền ảo

Dù có nhiều khái niệm khác nhau về tiền ảo và mỗi khái niệm đều đưa ra các đặc trưng riêng nhưng từ các định nghĩa trên có thể rút ra một số đặc điểm nổi bật của tiền ảo như sau:

Thứ nhất, tiền ảo tồn tại trên môi trường kỹ thuật số Tất cả các hoạt động phát

hành, lưu giữ, chuyển nhượng tiền ảo đều được thực hiện trên môi trường kỹ thuật

số Tiền ảo không tồn tại vật chất trong đời sống xã hội mà gắn liền với “thế giới mạng” và nằm trong sự quản lý, nắm giữ của các chủ thể thông qua mạng internet

Có thể thấy tất cả các định nghĩa nêu trên đều thể hiện đặc điểm này

Thứ hai, tiền ảo không được phát hành bởi ngân hàng trung ương của một nhà

nước mà do bất kỳ tổ chức, cá nhân nào tạo ra Đây là một đặc điểm nổi bật của tiền

ảo Việc kiểm soát các giao dịch tiền ảo không được thực hiện tập trung tại một tổ chức hay cơ quan nào mà sẽ do chính cộng đồng sử dụng tiền ảo đó kiểm soát lẫn nhau dựa vào blockchain - một trong những công nghệ cơ sở của tiền ảo Blockchain

có thể cung cấp một cơ sở dữ liệu phân tán, phi tập trung, ghi nhận thông tin về các giao dịch tiền ảo và mọi người đều có thể truy cập được các thông tin này mà không

Thứ ba, tiền ảo là một sản phẩm kỹ thuật số có giá trị Cụ thể, tại hầu hết các

khái niệm nêu trên, tiền ảo được công nhận có giá trị hoặc có giá trị như tài sản và được thừa nhận có thể sử dụng để trao đổi hoặc thanh toán với hàng hoá, dịch vụ khác của đời sống thực Giá trị của tiền ảo được biểu hiện thông qua các loại tài sản mà nó

9 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương lai

của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 37

được sử dụng để trao đổi, thanh toán hoặc được quyết định bởi một tổ chức, cộng đồng người sử dụng hoặc bởi giá thị trường

Thứ tư, giá trị của hầu hết các đồng tiền ảo không được bảo đảm bởi một giá

trị vật chất nào và không đại diện cho bất kỳ đơn vị tiền tệ pháp định nào Thông thường, tiền pháp định hay các phương tiện thanh toán khác thường được bảo đảm bằng một loại tài sản có giá trị như vàng, lúa mì, kim cương, Tuy nhiên, giá trị của tiền ảo lại do cộng đồng người sử dụng quyết định qua quá trình sử dụng và phát triển chúng Ngoài ra, giá trị của tiền ảo còn bắt nguồn từ nhiều thuộc tính và quan trọng

Thứ năm, tiền ảo có tính mã hoá Mỗi ví tiền ảo có một cặp khoá, bao gồm

khoá công khai (public key) và khoá riêng tư (private key) Khoá công khai được chia

sẻ với người khác để nhận giao dịch Còn khoá riêng tư giống như một mật khẩu, giúp bảo mật ví tiền ảo và được sử dụng để xác nhận mỗi khi giao dịch với người khác Điều đặc biệt là công nghệ blockchain sử dụng mật mã học và mã hoá cao cấp giúp các khoá riêng tư này an toàn hơn các mật khẩu tiêu chuẩn thông thường

Thứ sáu, dù không phải là tiền pháp định nhưng tiền ảo có thể được sử dụng

để thanh toán, trao đổi Tại đa số quốc gia, tiền ảo vẫn chưa được chấp nhận là tiền

không cấm việc thanh toán hàng hoá, dịch vụ bằng tiền ảo, miễn là các bên giao dịch chấp nhận việc thanh toán, trao đổi này Người mua có thể thanh toán thủ công bằng cách nhập hoặc sao chép địa chỉ công khai của ví người bán và chuyển tiền mã hoá

từ ví của mình sang ví đó Bên cạnh đó, tại một số đơn vị kinh doanh, người mua cũng có thể đơn giản là quét mã QR và chấp nhận thanh toán Ngoài ra, thẻ mã hoá

10 Binance Academy, “Tại sao Bitcoin lại có giá trị?”, 2021, xem tại: https://academy.binance.com/vi/articles/why-does-bitcoin-have-value (truy cập ngày 28/4/2022)

11 Cho đến nay trên thế giới chỉ có El Salvador và Cộng hoà Trung Phi là hai quốc gia chấp nhận Bitcoin làm tiền tệ hợp pháp

12 Binance Academy, “Giải thích về thanh toán tiền mã hoá”, 07/3/2022, xem tại: https://academy.binance.com/vi/articles/crypto-payments-explained (truy cập ngày 29/5/2022)

toán bằng tiền ảo cũng khá giống với việc thanh toán bằng tiền pháp định thông qua chuyển khoản, sử dụng ví điện tử hay thẻ ngân hàng

1.3 Phân biệt các thuật ngữ “tiền điện tử”, “tiền kỹ thuật số”, “tiền ảo”, “tiền

1.3.1 Tiền điện tử (electronic money)

Tại Chỉ thị 2009/110/EC (Directive 2009/110/EC) của Hội đồng Châu Âu về tiền điện tử, tiền điện tử được định nghĩa là giá trị tiền tệ được lưu trữ dưới dạng điện

tử, thể hiện bằng một xác nhận do tổ chức phát hành tiền điện tử cấp sau khi các tổ chức này nhận được một khoản tiền từ người yêu cầu, và được các tổ chức khác không phải tổ chức phát hành chấp nhận sử dụng như một phương tiện thanh toán

Trước đó, theo khái niệm của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB): “Tiền

điện tử theo nghĩa rộng được định nghĩa là sự lưu trữ điện tử của một giá trị tiền tệ trên một thiết bị kỹ thuật mà có thể được sử dụng một cách rộng rãi để thanh toán cho một thể nhân mà không phải là nhà phát hành, trong đó không nhất thiết cần tới

sự tham gia trực tiếp của các tài khoản ngân hàng trong giao dịch…” Sản phẩm tiền điện tử có thể được chia thành sản phẩm dựa trên phần cứng và sản phẩm dựa trên

Ngoài ra, tại “Khảo sát về sự phát triển của tiền điện tử” do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế Thuỵ Sĩ thực hiện năm 2000, tiền điện tử được định nghĩa là giá trị được lưu trữ hoặc sản phẩm trả trước, trong đó thông tin về khoản tiền hoặc giá trị khả

13 Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “Issue arising from the emergence of electronic money”, 11/2000, xem tại: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/pp49_60_mb200011en.pdf (truy cập ngày 28/4/2022)

dụng của khách hàng được lưu trữ trên một thiết bị điện tử thuộc sở hữu của khách hàng Sản phẩm tiền điện tử bao gồm sản phẩm dựa trên thẻ (card-based products) và sản phẩm dựa trên mạng/phần mềm (network/software-based products) Cũng theo khảo sát này, tại Việt Nam, chiếc thẻ ngân hàng đầu tiên được phát hành vào năm

1993 bởi ngân hành Vietcombank và cho đến năm 2000, có hai ngân hàng thương

Tại Việt Nam, vào năm 2019, Dự thảo Nghị định quy định về thanh toán không

dùng tiền mặt cũng đã đưa ra khái niệm tiền điện tử như sau: “Tiền điện tử là giá trị

tiền tệ lưu trữ trên các phương tiện điện tử được trả trước bởi khách hàng cho ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thực hiện giao dịch thanh toán và được đảm bảo giá trị tương ứng tại ngân hàng, bao gồm: thẻ trả trước, ví điện tử, tiền di động.”

Gần đây, trả lời chất vấn trước Quốc hội ngày 08/6/2022, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng khẳng định tiền điện tử là thể hiện của đồng tiền pháp định của ngân hàng trung ương phát hành dưới dạng tiền giấy, xu nhưng người cầm tiền lưu giữ dưới dạng điện tử trong điện thoại, máy tính bảng có tỷ lệ 1-1 với tiền

Qua các định nghĩa trên, có thể hiểu tiền điện tử là giá trị tiền tệ lưu trữ trên các phương tiện điện tử được khách hàng trả trước cho ngân hàng, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thực hiện giao dịch thanh toán Các hình thức của tiền điện tử bao gồm hình thức dựa trên phần cứng (như thẻ ATM, thẻ tín dụng) và

tử được chấp nhận để thanh toán hàng hoá, dịch vụ một cách rộng rãi

14 Ngân hàng Thanh toán Quốc tế Thuỵ Sĩ, “Survey of electronic money developments”, 5/2000, xem tại: https://www.bis.org/cpmi/publ/d38.pdf (truy cập ngày 27/4/2022)

15 Dương An, “Thống đốc Ngân hàng Nhà nước làm rõ về tiền ảo, tiền điện tử, tiền kỹ thuật số”, Thời báo Tài

chính Việt Nam, 08/6/2022, xem tại:

https://thoibaotaichinhvietnam.vn/thong-doc-ngan-hang-nha-nuoc-lam-ro-ve-tien-ao-tien-dien-tu-tien-ky-thuat-so-106623.html (truy cập ngày 23/6/2022)

16 Một số loại ví điện tử thịnh hành tại Việt Nam hiện nay có thể kể đến như Momo, ZaloPay, ShopeePay,…

1.3.2 Tiền kỹ thuật số (digital currency)

Trên thế giới hiện nay đang có nhiều quan điểm khác nhau và có phần mâu thuẫn với nhau về định nghĩa của tiền kỹ thuật số Tuy nhiên, xét tương quan với các định nghĩa phổ biến về tiền điện tử, tiền ảo và tiền mã hoá, tác giả cho rằng tiền kỹ thuật số nên được định nghĩa như sau: Tiền kỹ thuật số là một loại tiền chỉ có ở dạng

kỹ thuật số và không ở dạng vật lý, bao gồm tiền kỹ thuật số tập trung và tiền kỹ thuật

chất vấn trước Quốc hội hôm 08/6/2022, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước cũng cho biết, tiền kỹ thuật số là đồng tiền pháp định do Ngân hàng Trung ương phát hành nhưng dưới dạng điện tử, các nước đang trong quá trình nghiên cứu, nhiều nước thử

nhưng nhiều quốc gia đã tiến hành nghiên cứu, khảo sát và thử nghiệm CBDC, trong

17 Ngân hàng Anh, “Broadening narrow money: monetary policy with a central bank digital currency”, 5/2018, xem tại: https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/working-paper/2018/broadening-narrow-money- monetary-policy-with-a-central-bank-digital-

currency.pdf?la=en&hash=26851CF9F5C49C9CDBA95561581EF8B4A8AFFA52 (truy cập ngày 29/5/2022)

18 Dương An, “Thống đốc Ngân hàng Nhà nước làm rõ về tiền ảo, tiền điện tử, tiền kỹ thuật số”, Thời báo Tài

chính Việt Nam, 08/6/2022, xem tại:

https://thoibaotaichinhvietnam.vn/thong-doc-ngan-hang-nha-nuoc-lam-ro-ve-tien-ao-tien-dien-tu-tien-ky-thuat-so-106623.html (truy cập ngày 23/6/2022)

19 China Briefing, “China Launches Digital Yuan App – All You Need to Know”, 13/4/2022, xem tại: https://www.china-briefing.com/news/china-launches-digital-yuan-app-what-you-need-to-know/ (truy cập ngày 29/5/2022)

20 ICT News, “e-krona: Hành trình phát triển tiền kỹ thuật số của Thuỵ Điển”, 31/01/2022, xem tại: https://ictvietnam.vn/e-krona-hanh-trinh-phat-trien-tien-ky-thuat-so-cua-thuy-dien-20220130153302662.htm (truy cập ngày 29/5/2022)

euro21,… CBDC giúp giải quyết thời gian chuyển tiền thực giữa hai bên và giúp giao dịch xuyên biên giới một cách dễ dàng, loại bỏ sự trung gian thanh toán của các ngân

dễ dàng giám sát các giao dịch, theo dõi các hoạt động bất hợp pháp, hạn chế được vấn đề trốn thuế, rửa tiền Đồng thời chi phí in, lưu trữ và quản lý tiền giấy cũng được giảm đi đáng kể Công nghệ tạo ra CBDC rất khác nhau tùy thuộc vào mỗi quốc gia,

có quốc gia triển khai CBDC dựa trên công nghệ blockchain, hay một công nghệ sổ cái phân tán (DTL) khác, trong khi một số quốc gia khác, như đồng nhân dân tệ kỹ

1.3.3 Tiền ảo (virtual currency)

Tiền ảo được xem là tập con của tiền kỹ thuật số Tuy nhiên tiền ảo không phát hành bởi ngân hàng nhà nước hay chính phủ của bất kỳ quốc gia nào mà được tạo ra bởi cá nhân hoặc tổ chức Tiền ảo cũng hoàn toàn không gắn liền với tiền pháp định

và không được chính phủ đảm bảo Tiền ảo được giao dịch theo ý chí thoả thuận của các chủ thể trong cộng đồng sử dụng tiền ảo

Tiền ảo cũng bao gồm 02 loại: (1) tiền mã hoá (cryptocurrency) sẽ được phân tích bên dưới; và (2) tiền ảo được sử dụng trong các trò chơi trực tuyến với mục đích chủ yếu là để mua các vật phẩm trong game, khi đó người dùng dùng tiền thật để mua các gói thanh toán, quy đổi thành điểm và dùng số điểm đó để giao dịch trên các thị trường ảo này

Tuy nhiên, trên thực tế, khi nhắc đến tiền ảo, người ta thường chủ yếu đề cập đến loại tiền ảo mã hoá Bởi đây đang là loại tiền ảo chủ đạo, phổ biến nhất và mang đến thách thức lớn nhất đối với chính phủ các nước cũng như các cơ quan công quyền trong việc quản lý, ban hành pháp luật điều chỉnh Do đó, khoá luận này cũng sẽ tập trung nghiên cứu tiền ảo mã hoá

21 Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “A digital euro”, xem tại: https://www.ecb.europa.eu/paym/digital_euro/html/index.en.html (truy cập ngày 29/5/2022)

22 Tạp chí Bitcoin, “CBDC là gì? Giải thích về tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương”, 03/11/2019, xem tại: https://tapchibitcoin.io/cbdc-la-gi.html (truy cập ngày 29/5/2022)

23 GFS Blockchain, “CBDC là gì? Tìm hiểu về lợi ích tiền kỹ thuật số của ngân hàng quốc gia”, 12/11/2021, xem tại: https://gfsblockchain.com/cbdc-la-gi-loi-ich-tien-ky-thuat-so-ngan-hang-quoc-gia.html (truy cập ngày 29/5/2022)

1.3.4 Tiền mã hoá (cryptocurrency)

Như đã nói ở trên, tiền mã hoá là một tập con của tiền ảo Tiền mã hoá được phát triển dựa trên công nghệ blockchain, các mật mã và thuật toán, với tính bảo mật cao và cho phép giao dịch trực tiếp mà không phải thông qua một tổ chức trung gian nào (peer-to-peer), có khả năng thanh toán các giao dịch của hàng hoá, dịch vụ thực

tế, giúp rút ngắn khoảng cách và thời gian thanh toán trên toàn cầu

1.4 Ưu điểm và nhược điểm của tiền ảo 1.4.1 Ưu điểm của tiền ảo

- Loại bỏ đơn vị trung gian: Để đảm bảo độ tin cậy và an toàn khi giao dịch,

các giao dịch hiện nay giữa mọi người đều cần một trung gian như ngân hàng Tuy nhiên, việc lưu thông tiền ảo không phải qua bất kỳ một khâu hay mắc xích trung gian nào bởi tiền ảo và công nghệ blockchain cho phép mọi người trực tiếp giao dịch với nhau mà không cần qua một bên thứ ba nào Việc sử dụng tiền ảo không có giới hạn, không phụ thuộc về không gian và thời gian khi lưu thông Điều này giúp hạn chế rủi

ro và giảm thiểu chi phí trong quá trình thực hiện giao dịch

- Tính minh bạch: Các giao dịch liên quan đến tiền ảo có tính minh bạch cao

do được tạo ra trên nền tảng công nghệ blockchain Tính minh bạch của các giao dịch này không thể hiện ở sự công khai của các bên tham gia giao dịch bởi hầu hết người tham gia giao dịch tiền ảo đều là ẩn danh Mà tính minh bạch được thể hiện ở việc công nghệ blockchain là một cơ sở dữ liệu chứa thông tin được quản lý đồng thời bởi nhiều người tham gia hệ thống, thay vì bởi một cơ quan riêng lẻ như nhà nước hay ngân hàng trung ương Điều này cho phép mọi người trong mạng lưới có thể xem xét

24 Theo số liệu tại trang https://coinmarketcap.com/ (truy cập ngày 28/4/2022)

sổ cái25 ngay khi giao dịch được khởi tạo, và khi nhập vào blockchain, các giao dịch không thể sửa đổi hay xóa bỏ Trong khi đó, với cách thức ghi chép hồ sơ truyền thống, một người có thể thay đổi cơ sở dữ liệu rồi che giấu sự thay đổi với mọi người

Do đó, dù các bên tham gia giao dịch tiền ảo hầu hết là ẩn danh nhưng việc mọi người đều có thể đồng thời quản lý sổ cái giúp cho các giao dịch tiền ảo trên hệ thống blockchain trở nên minh bạch hơn bất kỳ hệ thống ghi chép sổ cái tập trung nào

- Phi tập trung: Tiền ảo được xây dựng trên công nghệ blockchain hoạt động

trên mạng lưới máy tính phi tập trung Toàn bộ máy tính trong mạng lưới blockchain đều có một phiên bản sao lưu dữ liệu, thay vì chỉ có một cơ sở dữ liệu trung tâm do một tổ chức, cá nhân nắm giữ Để có thể nguỵ tạo dữ liệu trên blockchain, cần xâm nhập đồng thời hơn 50% số máy tính trong mạng lưới, điều này hiện nay gần như không thể thực hiện được Từ đó, tính phi tập trung giúp giảm rủi ro thất thoát và sai

- Bảo mật: Dữ liệu giao dịch tiền ảo nhập vào hệ thống blockchain gần như

không thể sửa đổi, nhờ đó tránh được tình trạng gian lận qua việc ngụy tạo giao dịch

và lịch sử dữ liệu Cũng nhờ đó, các giao dịch chuyển tiền đưa vào blockchain sẽ tạo nên một lịch sử hoạt động rõ ràng từ điểm khởi đầu của blockchain, cho phép bất kỳ

ai khi truy cập vào hệ thống cũng có thể dễ dàng kiểm tra mọi giao dịch

- Tiết kiệm chi phí: Điều đặc biệt trong giao dịch tiền ảo là chi phí gửi tiền ảo

hoàn toàn tự nguyện trả bởi người gửi Phí gửi tiền ảo mã hoá càng cao thì giao dịch

đó càng được mạng lưới ưu tiên xử lý trước Và phí này rẻ hơn rất nhiều so với việc thanh toán quốc tế qua thẻ tín dụng hoặc chuyển khoản quốc tế Điển hình, nếu thanh toán quốc tế qua thẻ tín dụng, phía doanh nghiệp sẽ mất 2 - 3% chi phí thanh toán thẻ

và khách hàng sẽ mất khoảng 5% chi phí chuyển đổi ngoại tệ Trong khi đó, chi phí

25 Sổ cái là một cuốn sổ hoặc tập hợp các tài khoản trong đó các giao dịch tài khoản được ghi lại

26 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương

lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 37

tiền gửi mã hoá không phụ thuộc vào số lượng gửi, điều này khiến người dùng cân

- Ẩn danh: Tính ẩn danh là một đặc điểm riêng biệt của tiền ảo Tiền ảo không

gắn với thực thể trong thế giới thật, mà gắn với địa chỉ ví Việc đăng ký và sở hữu các ví tiền ảo cũng không yêu cầu người dùng phải cung cấp thông tin cá nhân, do đó rất khó để xác định chủ thể giao dịch là ai Điều này có thể xem như là lý tưởng để bảo vệ danh tính người giao dịch Tuy nhiên cũng cần lường trước các rủi ro mà tính

ẩn danh của các giao dịch tiền ảo có thể mang lại

1.4.2 Nhược điểm của tiền ảo

- Thiếu tính riêng tư: Tiền ảo trên hệ thống blockchain phi tập trung thiếu tính

riêng tư Số dư tài khoản và các giao dịch của bất kỳ ai đều có thể được truy cập dễ dàng vào bất cứ thời điểm nào từ bất kỳ người dùng nào khác trong hệ thống Khi một người biết địa chỉ tiền ảo của người khác, họ có thể xem được thông tin số dư và toàn bộ lịch sử giao dịch chuyển tiền của người đó Điều này cũng gây nên lo ngại rằng tại các quốc gia có tình trạng tội phạm công nghệ cao như Nga và Trung Quốc, thông tin cá nhân có thể bị lợi dụng để gây hại cho những người sinh sống và khách

- Lo ngại về bảo mật: Các hệ thống tiền ảo sử dụng mật mã học và mã hoá cao

cấp an toàn hơn các mật khẩu tiêu chuẩn thông thường Tuy nhiên, nếu người dùng quên khoá riêng tư thì không có cách nào để có thể truy cập được tài khoản của mình Người dùng không thể chứng minh danh tính để lấy lại quyền truy cập như việc họ

có thể làm nếu làm mất mật khẩu ngân hàng truyền thống Bên cạnh đó, nếu một người có được khoá riêng tư của người chủ sở hữu tài khoản, người này có thể rút toàn bộ số tiền ra khỏi tài khoản mà chủ sở hữu không có cách nào để lấy lại số tiền

đó hay có một đơn vị trung gian để nhờ hỗ trợ

27 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển,

NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 71-72

28 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương

lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 101

- Không tồn tại quyền quản lý tập trung: Hệ thống dựa trên nền tảng

blockchain được thiết kế để thay thế vai trò trung gian của bên thứ ba, trao lại trách nhiệm và quyền kiểm soát cho các cá nhân tham gia giao dịch Điều này gây ra các khó khăn khi các quyết định trong hệ thống không đạt được sự đồng thuận của đa số thành viên Không những thế, như đã phân tích ở trên về nhược điểm bảo mật, khi người dùng làm mất mật khẩu hay bị đánh cắp tiền trong tài khoản, sẽ không có một đơn vị trung gian nào đứng ra hỗ trợ giải quyết

- Mức độ chấp nhận thấp: Do không có sự đảm bảo giá trị cộng thêm lịch sử

hình thành và phát triển còn ít so với các loại tiền truyền thống nên tiền ảo vẫn chưa được chấp nhận rộng rãi Bên cạnh đó, công nghệ và cách thức sử dụng tiền ảo tương đối phức tạp, người dùng cần phải có thời gian làm quen để có thể sử dụng Ngoài ra, một đặc trưng của công nghệ blockchain là loại bỏ đơn vị trung gian nhưng không phải ai cũng thích điều này Nhiều người thích trao quyền cho đơn vị trung gian quản

lý các giao dịch của mình và cũng để có đơn vị hỗ trợ khi cần thiết

- Chi phí giao dịch ngày càng tăng: Giáo sư John Quiggin thuộc trường Đại

học Queensland (Úc) đã tính rằng, lượng điện năng mà mạng Bitcoin sử dụng trong nửa giờ tương đương với lượng điện các hộ gia đình bình thường tại Mỹ dùng trong

hành, chi phí cho mỗi giao dịch tiền ảo được dự đoán cũng sẽ tăng lên trong tương

- Giá cả biến động thất thường: Giá trị thị trường của tiền ảo không chỉ phụ

thuộc vào độ hiếm của nó mà còn phụ thuộc vào những biến động thường xuyên, liên tục theo sự quan tâm và đánh giá của các nhà đầu tư về khả năng của nó trong tương lai Mặt khác, vì không có cơ quan nhà nước quản lý khung biên độ giá, nên sự biến động tăng giảm thất thường của các đồng tiền ảo vượt xa mức độ biến động của các đồng tiền truyền thống

29 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương

lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 101

30 Nguyễn Ngọc Minh Ân (2020), Thực trạng của tiền mã hoá (cryptocurrency) trên thế giới và Việt Nam,

Khoá luận tốt nghiệp Cử nhân Quản trị - Luật, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh

- Trở thành công cụ thực hiện các hoạt động bất hợp pháp: Tiền ảo trên hệ

thống blockchain với tính ẩn danh cao là “môi trường lý tưởng” để các tội phạm rửa tiền, tài trợ khủng bố và các hoạt động phi pháp khác như mua bán ma tuý, đánh bạc, hoạt động Trên thực tế, các vụ việc này đã diễn ra khá nhiều và khiến nhiều người có cái nhìn tiêu cực đối với tiền ảo

- Rủi ro “lỗ hổng” kỹ thuật và tấn công quá bán: Tiền ảo hiện nay được nhiều

người lưu trữ trên các sàn giao dịch tiền ảo Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dù các sàn này là ứng dụng sử dụng công nghệ blockchain nhưng thực chất vẫn là các ứng dụng web, mobile và vẫn có “lỗ hổng” kỹ thuật như các phần mềm truyền thống Bên cạnh đó, đa phần các dự án blockchain thường có mã nguồn mở nên nếu có “lỗ hổng”

người có khả năng kiểm soát trên 50% số máy trong mạng lưới, họ sẽ hoàn toàn kiểm soát được các giao dịch trên blockchain Điều này được đánh giá là khó có thể xảy ra bởi có vô số người trong mạng lưới Tuy nhiên cũng không thể tránh khỏi trường hợp bằng một cách nào đó, một lượng lớn người trong mạng lưới liên kết lại nhằm thao túng hệ thống và kiếm lợi bất chính

1.5 Quá trình hình thành và cách thức sở hữu tiền ảo 1.5.1 Quá trình hình thành tiền ảo

Trước khi Bitcoin - đồng tiền ảo đầu tiên và phổ biến nhất ra đời đã có nhiều

ý tưởng về tiền ảo được đưa ra Năm 1990, David Chaum thành lập DigiCash để sáng tạo ra một loại tiền ảo dựa trên ý tưởng trong các bài viết của ông và đến năm 1994, khoản chi điện tử đầu tiên của DigiCash được gửi đi DigiCash tạo ra hệ thống tiền

ảo đầu tiên ứng dụng mật mã học, khoá công khai, khoá cá nhân theo cách rất giống

hệ thống tiền ảo sử dụng hiện nay Sáng chế này có lẽ đã vượt quá xa thời đại vì vào năm thời điểm đó, hầu hết mọi người còn không biết về mạng internet Đến năm

1998, DigiCash tuyên bố phá sản

31 Lưu Quý, Khương Nha, “Lỗ hổng bảo mật có thể làm sụp đổ cả dự án blockchain”, VnExpress, 4/4/2022,

xem tại: thuat.html (truy cập ngày 29/5/2022)

https://vnexpress.net/lo-hong-bao-mat-co-the-lam-sup-do-ca-du-an-blockchain-4447268-tong-Đây cũng là năm mà Nick Szabo đề xuất một loại tiền ảo phi tập trung gọi là

không trao quyền kiểm soát cho các tổ chức hoặc ngân hàng trung tâm Bit Gold sau

đó chỉ có thể tồn tại trên lý thuyết, dù vậy đề xuất này có thể nói là đã cung cấp những điều kiện thuận lợi để sau này công nghệ blockchain và Bitcoin ra đời

tảng cho tiền kỹ thuật số, bao gồm Bitcoin Sau đó, bài viết này được Satoshi Nakamoto nhắc đến trong bài về Bitcoin

Vào năm 2008, một cá nhân hoặc tổ chức ẩn danh lấy tên là Satoshi Nakamoto

thành Bitcoin và khối các giao dịch kết nối trong chuỗi Đến 2009, không còn chỉ đơn thuần là lý thuyết, Satoshi đã thiết lập được mạng lưới Bitcoin và blockchain đầu

thành các đồng tiền ảo khác sau này

Từ năm 2009, số lượng các loại tiền ảo không ngừng tăng thêm Và cho đến

1.5.2 Cách thức sở hữu tiền ảo

a Các cách thức cơ bản để sở hữu tiền ảo

Thứ nhất, đối với một số loại tiền ảo như Bitcoin, Ethereum, BNB, người

dùng có thể có được các đồng tiền này trực tiếp thông qua cách đào (mining) Công việc của một “thợ đào” là xác minh tính hợp lệ của các giao dịch đang chờ xử lý và sắp xếp chúng thành các khối Khả năng xử lý của máy tính được sử dụng để “đào”

32 Giao dịch lặp chi là hình thức gian lận sử dụng hai giao dịch khác nhau để cùng chi tiêu số dư của một tài khoản

33 Bài viết có nhan đề B-money, an Anonymous, Distributed Electronic Cash System (tạm dịch: Đồng B, một

hệ thống tiền ảo phân tán ẩn danh)

34 Bài luận có nhan đề Bitcoin: A peer-to-peer Electronic Cash System (tạm dịch: Bitcoin: Hệ thống tiền ảo

mô hình ngang cấp)

35 Mark Gates, Blockchain: Bản chất của Blockchain, Bitcoin, Tiền điện tử, Hợp đồng thông minh và tương

lai của tiền tệ, NXB Lao động, Hà Nội, 2017, tr 59-65

36 Theo số liệu tại trang https://coinmarketcap.com/all/views/all/ (truy cập ngày 28/4/2022)

càng cao thì xác suất một cá nhân phát hiện tiền ảo mới thông qua phương thức này càng lớn Do đó, cơ hội có nhiều tiền ảo cũng tỷ lệ thuận với chi phí “đào”

Thứ hai, một người dùng có thể có được tiền ảo khi chấp nhận việc trao đổi

giữa hàng hoá, dịch vụ của mình lấy tiền mã hoá theo một tỷ lệ được thoả thuận Chẳng hạn, tháng 5/2010, giao dịch mua hàng hoá thật bằng đồng tiền ảo Bitcoin lần đầu tiên được thực hiện khi một lập trình viên tên Lazlo Hanyecz sống tại tại bang

nhiên, cách thức này cũng hạn chế bởi tiền ảo hiện vẫn chưa được chấp nhận trở thành phương thức thanh toán một cách rộng rãi

Thứ ba, những người dùng có thể trao đổi trực tiếp với nhau hoặc thông qua

trung gian là các sàn giao dịch để trao đổi với một mức phí giao dịch do sàn ấn định Việc thực hiện chuyển đổi tiền mã hoá thành tiền thật hoặc ngược lại hay trao đổi tiền

mã hoá với nhau thường được thực hiện thông qua việc chuyển tiền pháp định (USD, Bảng Anh, Đồng Việt Nam,…) và gắn với hệ thống ngân hàng Tuy nhiên, tại các quốc gia chưa có pháp luật điều chỉnh các giao dịch loại này, trong đó có Việt Nam, người dùng phải chịu các rủi ro khi có vấn đề phát sinh với các giao dịch Dù vậy, trong một khảo sát vào tháng 8/2021, Việt Nam dẫn đầu toàn cầu về tỷ lệ sử dụng

sát của Statista vào năm 2021 cũng chỉ ra Việt Nam là quốc gia đứng thứ hai thế giới

khu vực Đông Nam Á (sàn giao dịch tiền mã hoá lớn nhất hiện nay), Việt Nam hiện nằm trong top 15 nước có lượng người tham gia thị trường tiền mã hoá đông đảo nhất

37 Dân Trí, “Người đàn ông từng sử dụng 10 ngàn Bitcoin để mua bánh pizza cho con”, 06/01/2021, xem tại: https://dantri.com.vn/suc-manh-so/nguoi-dan-ong-tung-su-dung-10-ngan-bitcoin-de-mua-banh-pizza-cho- con-20210105235021957.htm (truy cập ngày 28/4/2022)

38 An Khang, “Việt Nam vào top 10 thế giới về tỷ lệ người sở hữu tiền mã hoá”, Zing News, 21/01/2022, xem

tại: https://zingnews.vn/viet-nam-vao-top-10-the-gioi-ve-ty-le-nguoi-so-huu-tien-ma-hoa-post1290968.html (truy cập ngày 30/5/2022)

39 Kim Thanh, Anh Quân, “Vietnam has second highest rate of cryptocurrency use”, Sài Gòn Giải Phóng

https://sggpnews.org.vn/business/vietnam-has-second-highest-rate-of-cryptocurrency-use-91737.html (truy cập ngày 30/5/2022)

thế giới.40 Ngoài ra, theo thống kê của ConsenSys, Việt Nam đứng thứ 3 thế giới về

số lượng người dùng MetaMask – một trong các ví tiền mã hoá phổ biến nhất thế giới hiện nay Việt Nam cũng là một trong số các quốc gia có số người dùng ví Metamask

b Các loại ví tiền ảo Đối với cách thức “đào” tiền ảo và trao đổi giữa hai cá nhân với nhau mà không thông qua trung gian, người tham gia thường sử dụng ví cá nhân mang tính ẩn danh Còn đối với các hoạt động mua bán, trao đổi qua sàn giao dịch, người dùng sẽ

sử dụng tài khoản (ví) được định danh do sàn cung cấp

(i) Các ví cá nhân mang tính ẩn danh Tiền ảo sau khi mua hoặc khai thác sẽ được lưu trữ trong một ví kỹ thuật số (e-wallet) trên máy tính của người dùng hoặc một dịch vụ ví trực tuyến được cung cấp bởi một chủ thể khác Mỗi ví sẽ có chìa khoá riêng của người sử dụng, cho phép người sử dụng lưu giữ tiền ảo hoặc phân bổ tiền ảo cho các địa chỉ trong hệ thống blockchain sử dụng tiền ảo Các nhà cung cấp ví luôn tạo điều kiện thuận lợi để người

sử dụng dễ dàng thực hiện giao dịch tiền ảo khi tham gia vào một hệ thống tiền ảo cụ thể Hiện nay, có các loại ví phổ biến sau đây:

- Ví “nóng”: là địa chỉ mà người dùng có thể sử dụng để chi tiêu tiền ảo cho bất cứ hoạt động mua bán, giao dịch nào, ở mọi thời điểm Ví “nóng” phải được kết nối với mạng internet để có thể thực hiện các giao dịch Cũng vì điều này mà ví nóng

có nhược điểm là dễ bị hacker tấn công

- Ví “lạnh”: được sử dụng khi người dùng không mua bán, giao dịch tiền ảo thường xuyên Ví “lạnh” không cần kết nối trực tiếp với mạng internet, vì mục đích

sử dụng của loại ví này là để lưu giữ tiền ảo ngoại tuyến (offline) Một khi không có

40 Quỳnh Trang, “Được – mất khi giới trẻ chạy theo làn sóng tiền mã hoá”, VnExpress, 28/12/2021, xem tại:

https://vnexpress.net/duoc-mat-khi-gioi-tre-chay-theo-lan-song-tien-ma-hoa-4408730.html (truy cập ngày 30/5/2022)

41 ConsenSys, “MetaMask Surpasses 10 Million MAUs, Making It The World’s Leading Non-Custodial Crypto Wallet”, 31/8/2021, xem tại: https://consensys.net/blog/press-release/metamask-surpasses-10-million-maus- making-it-the-worlds-leading-non-custodial-crypto-wallet/ (truy cập ngày 30/5/2022)

kết nối giữa ví “lạnh” và mạng internet thì hacker không thể đánh cắp tiền ảo trong

ví của người sử dụng được

Hiện nay, việc tạo một ví tiền ảo rất đơn giản nhưng khó chứng minh một người là chủ sở hữu của một ví cá nhân nào đó Việc một người có thể cung cấp mật khẩu, file Keystore hay mã khoá cá nhân cũng không thể chứng minh họ là chủ sở

1.6 Các loại giao dịch tiền ảo

Dựa vào chủ thể tham gia vào giao dịch, có thể chia giao dịch tiền ảo thành 04 loại như sau:

1.6.1 Giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân

Như đã đề cập ở trên, các cá nhân có thể giao dịch tiền mã hoá trực tiếp với nhau bằng các ví cá nhân ẩn danh Các bên có thể mua bán các đồng tiền ảo như Bitcoin, Ethereum, Tether, trực tiếp với nhau bằng ví điện tử Giao dịch diễn ra khá đơn giản và các bên hoàn toàn có thể tự thoả thuận, tự ấn định tỉ giá cho việc giao dịch bằng giá trị của một đồng tiền ảo khác, hoặc dựa trên tỉ giá của tiền ảo muốn trao đổi trực tiếp với tiền pháp định như USD, Euro hay Việt Nam Đồng, Bên cạnh đó, tại các quốc gia mà tiền ảo đã được công nhận là phương thức thanh toán hợp pháp,

42 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển,

NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 85-87

người dùng có thể mua các hàng hoá, dịch vụ bằng tiền ảo tại các nhà bán lẻ, đơn vị cung ứng dịch vụ chấp nhận phương thức thanh toán mới này

Vì không thông qua trung gian nên các giao dịch tiền ảo loại này thường diễn

ra dễ dàng và an toàn Tuy nhiên, mặt trái của các giao dịch này là chúng thuận tiện cho các hành vi rửa tiền xuyên quốc gia Các tội phạm chỉ cần dùng tiền nội tệ để mua tiền mã hoá, sau đó chuyển nhượng ví chứa tiền mã hoá đó sang cho người khác

ở nước ngoài để lấy ngoại tệ

1.6.2 Giao dịch thông qua các sàn giao dịch

Giao dịch thông qua các sàn giao dịch là hoạt động giao dịch tiền ảo phổ biến hiện nay Đây là nền tảng trực tuyến nơi tất cả mọi người đều có thể mua bán, trao đổi các đồng tiền ảo với nhau hoặc với các đồng tiền pháp định Hầu hết mọi người tham gia đều mong muốn có thể mua được tiền mã hoá với giá thấp và bán ra với mức giá cao để kiếm lời Tại các sàn giao dịch này, người mua và người bán có thể giao dịch dựa trên giá thị trường của đồng tiền ảo; hoặc hai bên có thể thực hiện giao dịch trực tiếp ngang hàng (peer-to-peer), với cách thức này, các bên sẽ tự đặt tỷ giá cho giao dịch của họ mà không dựa vào giá của thị trường

1.6.3 Giao dịch thông qua các đợt ICO

ICO là viết tắt của Initial Coin Offering, là hoạt động chào bán tiền ảo ra thị trường lần đầu của các công ty khởi nghiệp (start-up) về blockchain hoặc tiền ảo Về bản chất, hoạt động này chính là hoạt động kêu gọi vốn ban đầu của các start-up, tuy nhiên không phải bằng tiền tệ thông thường mà bằng các đồng tiền ảo

Trước khi tiến hành ICO, các công ty này thường công bố thông tin, kế hoạch, tiềm năng và ý tưởng của họ ra công chúng để thu hút các nhà đầu tư Các cá nhân,

tổ chức có hứng thú với dự án sẽ mua các đồng coin hoặc token, tương tự như việc trở thành cổ đông đầu tư ban đầu cho một dự án khởi nghiệp truyền thống Nếu dự án thành công, các nhà đầu tư sẽ kiếm được lợi nhuận lớn, ngược lại, họ sẽ chịu lỗ và mất đi số vốn đầu tư ban đầu nếu dự án thất bại

1.6.4 Giao dịch vay tiền ảo

Trong những năm gần đây, một loại giao dịch tiền ảo khác cũng đã xuất hiện,

đó chính là giao dịch vay tiền ảo Đây là việc người sử dụng tiền ảo có thể vay một lượng tiền ảo với việc thế chấp bằng một đồng tiền ảo khác hoặc không thế chấp

Việc vay tiền ảo có thể được thực hiện qua các sàn giao dịch tập trung hoặc các nền

Tuy nhiên đồng thời tiền ảo cũng có các nhược điểm như thiếu tính riêng tư, lo ngại

về bảo mật, không tồn tại quyền quản lý tập trung, mức độ chấp nhận thấp, chi phí giao dịch ngày càng tăng, giá trị biến động thất thường, có thể trở thành công cụ để

thực hiện các hoạt động phi pháp và rủi ro “lỗ hổng” kỹ thuật Ngoài ra, hiện nay có

nhiều cách thức sở hữu tiền ảo và các loại giao dịch tiền ảo cũng đa dạng

43 Coinmarketcap, “What Is Crypto Lending”, xem tại: is-crypto-lending (truy cập ngày 27/6/2022)

https://coinmarketcap.com/alexandria/vi/article/what-CHƯƠNG 2: TÍNH PHÁP LÝ CỦA TIỀN ẢO VÀ CÁC GIAO DỊCH TIỀN ẢO TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG CÓ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỤ THỂ

2.1 Địa vị pháp lý của tiền ảo và giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam

Cùng với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ trong mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội ở mọi nơi trên thế giới, tiền ảo dần trở thành công cụ đầu tư sinh lợi cao hoặc phương tiện thanh toán tiện ích Tuy nhiên, cho đến nay, nhận thức về tiền ảo và bản chất của nó còn chưa thật sự đầy đủ Các quốc gia trên thế giới cũng có hướng tiếp cận và quản lý khác nhau, có quốc gia đã

quan nhà nước cũng đang tích cực hướng đến việc xây dựng khung pháp lý cho tiền

pháp lý của các giao dịch tiền ảo cần dựa trên các quy định hiện có của pháp luật Việt Nam

2.1.1 Tiền ảo có phải là tiền tệ hay phương tiện thanh toán?

Từ các năm trước đây khi việc “đào” và đầu tư vào Bitcoin bắt đầu có xu hướng gia tăng, các cơ quan nhà nước Việt Nam đã hoàn toàn phủ nhận Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác với tư cách là tiền tệ hay phương tiện thanh toán hợp pháp

Cụ thể, ngày 27/02/2014, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam lần đầu tiên ra Thông cáo báo chí về tiền ảo Trong đó, nội dung của Thông cáo khẳng định Bitcoin (và các loại tiền ảo tương tự khác) không phải là tiền tệ và không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam Do đó, việc sử dụng Bitcoin (và các loại tiền ảo tương

44 Đức Anh, “Quốc gia thứ hai trên thế giới chấp nhận Bitcoin làm tiền tệ hợp pháp”, Tạp chí Kinh tế Việt Nam,

29/4/2022, xem tại: phap.htm (truy cập ngày 26/5/2022)

https://vneconomy.vn/quoc-gia-thu-hai-tren-the-gioi-chap-nhan-bitcoin-lam-tien-te-hop-45 Phạm Thị Thái Hà, “Quan điểm quản lý, sử dụng Bitcoin trên thế giới và khuyến nghị cho Việt Nam”, Cổng

thông tin điện tử Bộ Tài chính, 12/7/2021, xem tại:

https://mof.gov.vn/webcenter/portal/vclvcstc/pages_r/l/chi-tiet-tin?dDocName=MOFUCM204677 (truy cập ngày 26/5/2022)

46 Trần Lưu, “Để tài sản ảo, tiền ảo thành “hiện thực””, Sài Gòn Giải Phóng online, 31/3/2022, xem tại:

https://www.sggp.org.vn/de-tai-san-ao-tien-ao-thanh-hien-thuc-803113.html (truy cập ngày 26/5/2022)

tự khác) làm phương tiện thanh toán không được pháp luật thừa nhận và bảo vệ Các

tổ chức tín dụng không được phép sử dụng Bitcoin (và các loại tiền ảo tương tự khác) như một loại tiền tệ hoặc làm phương tiện thanh toán khi cung ứng dịch vụ cho khách

Bên cạnh đó, Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 11 tháng 4 năm 2018 của Thủ tướng chính phủ về tăng cường quản lý các hoạt động liên quan đến Bitcoin và các loại tiền

ảo tương tự khác cũng đã yêu cầu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chỉ đạo các tổ chức tín dụng, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán không được thực hiện các giao dịch liên quan đến tiền ảo trái pháp luật Chỉ thị cũng yêu cầu Bộ Công an tăng cường điều tra và phối hợp với các Bộ, ngành liên quan phát hiện, ngăn chặn và xử

lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật của các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động sử dụng tiền ảo làm tiền tệ, phương tiện thanh toán Không những thế, Chỉ

47 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, “Thông cáo báo chí về Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác”,

https://www.sbv.gov.vn/webcenter/portal/vi/menu/sm/tcbc/ttvhdnhtt/ttvhdnhtt_chitiet?leftWidth=20%25&sh owFooter=false&showHeader=false&dDocName=CNTHWEBAP0116211755883&rightWidth=0%25&cent erWidth=80%25&_afrLoop=55082507531424224#%40%3F_afrLoop%3D55082507531424224%26center Width%3D80%2525%26dDocName%3DCNTHWEBAP0116211755883%26leftWidth%3D20%2525%26ri ghtWidth%3D0%2525%26showFooter%3Dfalse%26showHeader%3Dfalse%26_adf.ctrl-

state%3D2ux1z5qwt_9 (truy cập ngày 26/5/2022)

48 Văn Ba, “NHNN: Cấm sử dụng bitcoin”, Báo Điện tử Chính phủ, 28/10/2017, xem tại:

https://baochinhphu.vn/nhnn-cam-su-dung-bitcoin-102229280.htm (truy cập ngày 26/5/2022)

thị còn yêu cầu Bộ Công thương chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành liên quan phát hiện, xử lý kịp thời các hành vi sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán trái pháp luật trên các website, ứng dụng thương mại điện tử

Như vậy, thông qua các văn bản trên, các cơ quan nhà nước Việt Nam đã thể hiện quan điểm rất rõ ràng về việc không công nhận tiền ảo là tiền tệ hay phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam Đồng thời sẽ xử lý các hành vi sử dụng tiền ảo làm tiền tệ hay phương tiện thanh toán

2.1.2 Tiền ảo có phải là tài sản?

Hiện nay, văn bản chính thống ghi nhận các loại tài sản ở Việt Nam là Bộ luật

Dân sự 2015 Cụ thể, khoản 1 Điều 105 Bộ luật này quy định: “Tài sản là vật, tiền,

giấy tờ có giá và quyền tài sản” Trong mỗi lĩnh vực cụ thể, các văn bản pháp luật

khác của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cũng ghi nhận và cụ thể hoá các loại tài sản được quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự Cơ bản theo định nghĩa tại Điều này, tài sản tồn tại trong bốn dạng như sau:

- Vật: Là một bộ phận của thế giới vật chất, tồn tại ở một trong ba trạng thái

rắn, lỏng hoặc khí và con người có thể chiếm hữu được chúng như nhà, xe, điện thoại, máy tính, quần áo, giày dép, Trong khi đó, tiền ảo không phải là vật vì nó chỉ tồn tại trong các dữ liệu máy tính mà không có thực và chủ sở hữu không thể nắm giữ, quản lý được các dữ liệu này theo ý chí của mình mà phụ thuộc vào sự tồn tại của hệ

- Tiền: Theo định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tiền có thể là bất cứ

thứ gì có thể đóng vai trò: (i) lưu trữ giá trị, có nghĩa là mọi người có thể để dành và

sử dụng sau này – giúp việc mua hàng của họ diễn ra suôn sẻ hơn theo thời gian; (ii) đơn vị tính toán, nghĩa là, cung cấp một cơ sở chung cho giá cả; hoặc (iii) phương

Nam, đơn vị tiền của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là "Đồng", ký hiệu

49 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển,

NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 114-115

50 Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), “Back to Basics: What Is Money?”, 9/2012, xem tại: https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/09/basics.htm (truy cập ngày 07/6/2022)

quốc gia là "đ", ký hiệu quốc tế là "VND", một đồng bằng mười hào, một hào bằng

loại và tiền giấy, tiền kim loại do Ngân hàng Nhà nước phát hành là phương tiện

đó, tiền ảo không phải là tiền theo quy định của pháp luật Việt Nam vì không thoả mãn các dấu hiệu để được xác định là tiền

- Giấy tờ có giá: Là bằng chứng xác nhận nghĩa vụ trả nợ giữa tổ chức phát

hành giấy tờ có giá với người sở hữu giấy tờ có giá trong một thời hạn nhất định, điều

phát hành giấy tờ có giá Trong khi đó, số tiền ảo không gắn với thực thể trong thế giới thật, mà gắn với địa chỉ ví, và phần nhiều chủ sở hữu địa chỉ ví là ẩn danh Do

đó, tiền ảo cũng không phải giấy tờ có giá theo quy định pháp luật Việt Nam

- Quyền tài sản: Là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối

hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất, quyền đòi nợ,… đều là các tài sản không có đặt tính vật lý Bên cạnh đó, ngoài các quyền tài sản được liệt kê thì quy định này cũng đưa

ra một liệt kê mở về các quyền tài sản khác Điều này giúp bao quát các trường hợp chưa dự liệu được tại thời điểm ban hành Bộ luật Dân sự năm 2015, cũng như tạo điều kiện linh hoạt hơn cho pháp luật chuyên ngành có quy định cụ thể về các quyền tài sản mới phát sinh trong tương lai Bên cạnh đó, Điều 450 Bộ luật Dân sự năm

2015 cũng ghi nhận việc mua bán quyền tài sản là một trong các loại giao dịch dân

sự Như vậy, quyền tài sản là những tài sản vô hình, không có đặc tính vật lý, trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao được trong giao dịch dân sự

Đối với tiền ảo, đây cũng là những “tài sản” không có đặc tính vật lý (được hình thành từ các thông tin tồn tại dưới dạng các đoạn mã máy tính), trị giá được bằng

51 Điều 16 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010

52 Khoản 1 và khoản 2 Điều 17 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010

53 Khoản 8 Điều 6 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010

54 Điều 115 Bộ luật Dân sự năm 2015

55 Khoản 2 Điều 450 Bộ luật Dân sự năm 2015

tiền và có thể mua bán, chuyển nhượng trong giao dịch dân sự Vì vậy, tiền ảo cũng

có thể được xem là một loại quyền tài sản, và do đó là một loại tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015

Do đó, tiền ảo cũng là khách thể của quyền dân sự, việc xác lập quyền và thực hiện các giao dịch liên quan đến loại khách thể này cũng có thể làm phát sinh các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý cho các chủ thể tham gia giao dịch theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 Việc xác định tiền ảo là một loại tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng các quy phạm pháp luật có liên quan đến tiền ảo như pháp luật về dân sự, hình sự, hành chính, thuế, sẽ được phân tích ở những nội dung sau

2.1.3 Giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo

Để xác định giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo, cần xác định xem các giao dịch đó có thoả mãn đầy đủ các điều kiện (điều kiện có hiệu lực)

để được công nhận trên thực tế hay không Theo quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân

sự 2015, giao dịch dân sự nói chung được xác lập phải thoả mãn 03 điều kiện bắt buộc tại khoản 1 Ngoài ra, đối với một số giao dịch dân sự còn phải thoả mãn điều kiện về hình thức xác lập giao dịch được quy định tại khoản 2

“Điều 117 Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự

1 Giao dịch dân sự có hiệu lực khi có đủ các điều kiện sau đây:

a) Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập;

b) Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện;

c) Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội

2 Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định.”

Theo quy định nêu trên, điều kiện có hiệu lực của giao dịch về tiền ảo có thể được xác định cụ thể như sau:

(i) Điều kiện về năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự của chủ thể tham gia giao dịch

Đối với các giao dịch tiền ảo thông qua các sàn giao dịch có quy trình nhận diện khách hàng (Know Your Customer - KYC) hay giao dịch tiền ảo do các chủ thể

đã biết nhau ngoài đời thực tiến hành thực hiện, năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự của chủ thể có thể được xác định tương tự như các giao dịch truyền thống

Còn với các giao dịch mà các bên chủ thể là ẩn danh, việc xác định năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự của chủ thể tham gia giao dịch tiền ảo khó có thể thực hiện Bởi vì các chủ thể này đều thông qua các tài khoản đã được thiết lập

và các dữ liệu điện tử để giao dịch với nhau nên danh tính của các chủ thể này đều không công khai, từ đó khó có thể kiểm chứng được năng lực hành vi dân sự Bên cạnh đó, mặc dù việc xác lập các giao dịch về tiền ảo phải được thực hiện bởi những chủ thể có trình độ chuyên môn về công nghệ thông tin và tiền ảo, nhưng trên thực

tế, cá nhân có khả năng thực hiện loại giao dịch này chưa hẳn đã có năng lực hành vi dân sự phù hợp Vấn đề này ảnh hưởng đến việc xác định loại giao dịch cần phải có

sự đồng ý của người đại diện theo quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015 Trong trường hợp người đại diện khởi kiện yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu thì cũng khó có thể thực hiện và thi hành án bởi khó có thể xác định được danh tính của chủ thể phía bên kia

Trên thực tế, hiện nay đã xuất hiện công nghệ định danh điện tử giúp việc thực hiện các thủ tục hành chính, xác thực danh tính trong các giao dịch trở nên nhanh chóng và tiện lợi hơn Đặc biệt trong một số trường hợp, công nghệ này còn có thể giữ bí mật danh tính người tham gia giao dịch bằng việc không tiết lộ toàn bộ danh tính người tham gia giao dịch với bên còn lại của giao dịch mà chỉ tiết lộ phần thông tin cần thiết cho giao dịch Ví dụ đối với các giao dịch yêu cầu một bên tham gia phải trên 18 tuổi, thì khi sử dụng định danh điện tử, bên tham gia đó có thể chứng minh với bên còn lại rằng mình trên 18 tuổi mà không cần tiết lộ các thông tin khác như

tên, ngày sinh,…56 Nếu chức năng này được triển khai rộng rãi với cả các giao dịch tiền ảo không thông qua sàn giao dịch có quy trình KYC, việc xác định năng lực hành

vi dân sự của các chủ thể tham gia giao dịch là hoàn toàn có thể thực hiện được mà vẫn đảm bảo tính ẩn danh của các bên

Tuy nhiên, đối với năng lực pháp luật của chủ thể xác lập loại giao dịch này,

Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng như các luật khác có liên quan đến giao dịch đều

(ii) Điều kiện về sự tự nguyện của chủ thể tham gia giao dịch Trên thực tế, việc mua bán, trao đổi tiền ảo có thể được thực hiện qua hai cách: (i) Bên bán chuyển tiền ảo cho bên mua và bên mua chuyển tiền mặt cho bên bán; (ii) Giao dịch thông qua smart contract

Với cách thứ nhất, các bên có thể trực tiếp giao dịch với nhau ngoài đời thực hoặc giao dịch thông qua các sàn giao dịch tập trung có quy trình nhận biết khách hàng (Know Your Customer – KYC) Đối với cách này, hai bên có thể biết được danh tính của nhau, bởi việc trao đổi được thực hiện thông qua người thật và trao đổi bằng

việc mua bán không khác gì với việc mua bán các hàng hoá truyền thống, do đó, điều kiện về sự tự nguyện của các chủ thể tham gia giao dịch cũng sẽ được xác định tương

tự như với các giao dịch truyền thống

Cách thứ hai là việc giao dịch thông qua smart contract (hợp đồng thông minh),

smart contract do các bên tự giao kết Trước hết cần xác định, hiện nay, tại Việt Nam, vấn đề pháp lý về smart contract vẫn chưa có quy định rõ ràng, tuy nhiên theo các phân tích về tính pháp lý của smart contract dựa trên pháp luật hợp đồng Việt Nam,

56 Sophie Coutor, Christine Hennebert và Mourad Faher, “Blockchain et identification numerique”, 10/2020, xem tại: https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03319516/document (truy cập ngày 07/6/2022)

57 Nguyễn Minh Oanh, Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển,

NXB Tư pháp, Hà Nội, 2019, tr 118

58 Binance, “Cách mua tiền mã hoá trên Binance P2P (web)”, 08/7/2022, xem tại: https://www.binance.com/vi/support/faq/360043832851 (truy cập ngày 23/6/2022)

59 Lê Anh, “Sàn DEX là gì? Tổng quan về các sàn phi tập trung (2022)”, Coin98, xem tại:

https://coin98.net/dex-la-gi (truy cập ngày 23/6/2022)