Tính sử thi trong tiểu thuyết phùng quán ( qua vượt côn đảo và tuổi thơ dữ dội)

Nhà văn Nguyễn Khắc Phê trong bài Sự thật từ ngòi bút Phùng Quán đã nhấn mạnh: “Ngay cả trong những tác phẩm nổi tiếng như Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội, mặc dù tiểu thuyết là thể loạ

Quang - người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện

đề tài!

Tôi xin cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ của các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, Trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi thực hiện đề tài này! Xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khích lệ tôi hoàn thành tốt luận văn!

Vinh, tháng 1 năm 2012

Học viên

Lê Hằng Nga

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Phạm vi văn bản khảo sát 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Cấu trúc của luận văn 11

Chương 1 12

VỊ TRÍ CỦA TIỂU THUYẾT VƯỢT CÔN ĐẢO VÀ TUỔI THƠ DỮ DỘI TRONG SỰ NGHIỆP VĂN HỌC CỦA PHÙNG QUÁN 12

1.1 Cuộc đời, con người Phùng Quán 12

1.1.1 Tiểu sử 12

1.1.2 Các tác phẩm chính 14

1.2 Hành trình sáng tạo của Phùng Quán 14

1.2.1 Một hành trình sáng tạo lắm gian nan, thăng trầm 14

1.2.2 Sự đa dạng mà thống nhất trong những tìm tòi nghệ thuật 17

1.3 Nhìn chung về vị trí của tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội trong đời văn Phùng Quán 21

1.3.1 Vượt Côn Đảo - tác phẩm đầu tay và sự khẳng định mạnh mẽ bút lực một văn tài 21

1.3.2 Tuổi thơ dữ dội - sự trở lại đầy ý nghĩa của nhà văn sau những thăng trầm, khốn khó 22

1.3.3 Những thay đổi trong cảm hứng, bút pháp của nhà văn từ Vượt Côn Đảo đến Tuổi thơ dữ dội 23

1.4 Tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán và những tiền đề lịch sử - thẩm mĩ của nó 26

1.4.1 Tính sử thi - một đặc điểm nổi bật trong tiểu thuyết Phùng Quán 26

1.4.1.1 Về khái niệm sử thi 27

1.4.1.2 Về tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán 29 1.4.2 Những tiền đề lịch sử - thẩm mĩ của tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng

1.4.2.3 Sự nhất quán trong lí tưởng sống, lí tưởng sáng tạo của nhà văn -

người lính Cách mạng Phùng Quán 43

1.4.3 Ý nghĩa của tiểu thuyết Phùng Quán từ điểm nhìn hiện tại 44

Chương 2 48

TÍNH SỬ THI THỂ HIỆN QUA HỆ THỐNG NHÂN VẬT 48

TRONG VƯỢT CÔN ĐẢO VÀ TUỔI THƠ DỮ DỘI 48

2.1 Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Phùng Quán 48

2.1.1 Người anh hùng- loại nhân vật nổi bật trong tiểu thuyết Phùng Quán 50

2.1.2 Người anh hùng trong Vượt Côn Đảo 52

2.1.3 Người anh hùng trong Tuổi thơ dữ dội 54

2.2 Nghệ thuật khắc họa nhân vật trong tiểu thuyết Phùng Quán 56

2.2.1 Đặt nhân vật trong những tình huống thử thách khốc liệt 56

2.2.2 Tô đậm tính lý tưởng trong hành động, phát ngôn và cái chết nhân vật 60 Chương 3 68

TÍNH SỬ THI THỂ HIỆN QUA KẾT CẤU, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG VƯỢT CÔN ĐẢO VÀ TUỔI THƠ DỮ DỘI 68

3.1 Kết cấu 68

3.1.1 Tổ chức điểm nhìn trần thuật 69

3.1.1.1 Điểm nhìn bên ngoài 70

3.1.2 Tổ chức hệ thống sự kiện 76

3.1.2.1 Tổ chức cốt truyện 78

3.1.2.2 Chất kịch tính trong các tình huống truyện 79

3.2 Ngôn ngữ 83

3.2.1 Sử dụng lớp ngôn ngữ đại chúng 83

3.2.2 Sử dụng lớp ngôn ngữ chính trị 87

3.2.3 Sử dụng lớp ngôn ngữ giàu chất thơ 89

3.3 Giọng điệu 92

3.3.1 Giọng kể, tả thủ thỉ, chân mộc 93

3.3.2 Giọng thiết tha, hào sảng 97

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Phùng Quán là cây bút để lại nhiều dấu ấn khó quên trong lòng độc giả Ông không chỉ là nhà văn, nhà thơ tài năng mà cuộc đời của ông cũng là cuộc đời của một con người đầy “huyền thoại”, lắm gian nan thăng trầm Một thời tham gia Nhân văn - giai phẩm và bị kỉ luật, Phùng Quán đã phải đi lao động ở các nông trường, công trường Thái Bình, Thanh Hóa, Việt Trì…Tác phẩm của ông bị cấm in trên sách báo Trong gần 30 năm lao đao, lận đận không chỉ về cuộc sống vật chất

mà còn cả đời sống tinh thần Để có thể sống, ông đã phải mượn tên một số bạn bè đồng nghiệp để sáng tác ( như Thanh Tịnh, Vũ Quang Khải, Trần Vỹ Dạ v.v.) Đời ông như bạn bè và bản thân ông tự trào là “cá trộm, rượu chịu, văn chui” Tuy vậy, ông vẫn miệt mài viết, và vẫn luôn tin vào một ngày mai như chính ông đã nói

“Những gì thật sự chân thành, lương thiện, trong sạch và cao thượng đều có khả năng kì diệu tự mở lấy con đường đến thẳng trái tim các thế hệ, mà chẳng cần

giảng giải, biện minh” (Bản di chúc chiến sĩ của tôi)

1.2 Vượt Côn Đảo là tiểu thuyết đoạt giải thưởng Văn học nghệ thuật của

Hội Nhà văn Việt Nam (1954- 1955), và Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007 Năm 1954, Phùng Quán được phân công vào Sầm Sơn đón tù chính trị của ta do địch trao trả Xúc động trước những câu chuyện do các tù chính

trị kể, Phùng Quán đã tổ chức lại một cuộc Vượt Côn Đảo khác.Trong cuốn tiểu

thuyết chưa đến 200 trang này, ta bắt gặp chân dung những người chiến sĩ Cách

mạng kiên trung, bất khuất làm ta nhớ mãi Với Vượt Côn Đảo, Phùng Quán đã

khẳng định thành công bước đầu trên thể loại tiểu thuyết Trong suốt 18 năm (trong

thời gian bị treo bút) ông vẫn miệt mài viết Tuổi thơ dữ dội - tiểu thuyết về những

thiếu niên anh hùng Cuốn tiểu thuyết ấy không chỉ khẳng định niềm tin của Phùng Quán vào Đảng, vào Cách mạng mà điều đó đã khẳng định một cách mạnh mẽ bản

Có thể nói, với Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội, Phùng Quán đã làm sống

dậy không khí đau thương mà hào hùng một thời của đất nước với những con người anh hùng sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc, Dân tộc Và cũng qua đó, ta thấy được con người Phùng Quán, một nhà văn - chiến sĩ đích thực đã sống và “viết ngay viết thẳng từ dòng đầu đến dòng cuối”

Trên đây là những lí do cơ bản thúc đẩy chúng tôi lựa chọn Tính sử thi trong

tiểu thuyết Phùng Quán (Qua Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội) làm đề tài nghiên

cứu của luận văn

thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm (1954-1955) Và sau 32 năm, ông lại trở

lại văn đàn với cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội được giải thưởng Văn học Thiếu

nhi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1989 Một trong những đặc điểm nghệ thuật chi phối tiểu thuyết Phùng Quán là tính sử thi Tuy nhiên, cho đến nay các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết của ông vẫn còn ít, chưa tương xứng với những đóng góp của ông ở thể loại này Vấn đề tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán mới chỉ được một số nhà phê bình, nghiên cứu đề cập đến ở một số khía cạnh đơn

lẻ

Khi nhận định về phong cách sáng tác của Phùng Quán trong bài viết Tản

mạn chuyện ba mươi năm, Hà Nhật viết: “Viết văn Quán thích viết về những người

đưa ra nhận định: “Phùng Quán, người anh, người bạn lớn, từ Tuổi thơ dữ dội đến

Trong bài viết Khuynh hướng cao cả của hồn thơ Phùng Quán, Văn Tâm có

nhận xét: “Mấy tác phẩm văn xuôi lừng danh khác của Phùng Quán cũng tràn ngập

chất thơ Hãy kể đến bộ tiểu thuyết gần nghìn trang Tuổi thơ dữ dội thì bộ tiểu

thuyết văn xuôi này cũng dạt dào chất thơ, chất tráng ca, và còn giàu cả tính kịch”

[54, 247] Khuynh hướng cao cả của bộ tiểu thuyết văn xuôi kiệt xuất này đã khiến

nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện đáng kính ( người rất quan tâm đến công cuộc giáo dục nhân cách cho các thế hệ thiếu niên và nhi đồng) mong ước: “Tôi chỉ mong làm

Hồng Nhu trong bài viết Phùng Quán ở Nghệ An, khi đọc Vượt Côn Đảo của

Phùng Quán đã xúc động: “Đọc, tôi như bị hút hồn Tôi kể lại câu chuyện cho anh

em trong đơn vị nghe Thấy ai cũng háo hức, tôi tranh thủ giờ sinh hoạt ban đêm đọc cho mọi người nghe Ban chỉ huy đại đội cũng bị hấp dẫn Cả những anh em

“đau ốm” cũng ngồi dậy nghe Tôi đã diễn Vượt Côn Đảo liên tục mấy đêm liền từ

Trong bài viết Nhớ lời mẹ dặn, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đưa ra nhận định:

“Dẫu sao Phùng Quán đã để lại cho tôi dấu ấn của một con người huyền thoại, cuộc đời ông đúng là nửa thực, nửa mơ, thoắt ẩn, thoắt hiện và luôn bổ sung những ý nghĩ mới trong hiện hữu mà những người khác đã sống hụt Một người huyền thoại thì luôn sống gần gũi với mọi người nhưng thật ra, nó còn là một phần đầy tràn của cái hiện hữu mà người ta còn thiếu và những phẩm chất tốt đẹp của cuộc sống mà người ta mơ ước” [54, 61- 62]

Ở lời giới thiệu cuốn Thơ Phùng Quán, Văn Tâm trong bài viết Mấy nét về

nghiên cứu phê bình về cuốn Tuổi thơ dữ dội: “Tôi đã khóc, đã kiêu hãnh, đã tự hào, đau đớn trước Tuổi thơ dữ dội”( Lâm Thị Mỹ Dạ); “Đọc Tuổi thơ dữ dội chính

là đọc lại một phần lịch sử tuổi thơ Việt, thấm đẫm, xúc động, cảm phục và tự hào” (Nguyễn Trọng Tạo); “Có một viên ngọc quí thời gian dành riêng để ban tặng cho con người, là tuổi thơ Viên ngọc mầu nhiệm, trong sáng nhưng quá mong manh, không thể tìm thấy lần thứ hai trong đời Và có một thế hệ người Việt chưa bao giờ

được cầm viên ngọc trên tay, Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán được viết cho thế hệ

đó Hãy đọc để nhớ lại, để tự hào, và để cầu nguyện cho những tuổi thơ sắp ra đời” ( Hoàng Phủ Ngọc Tường) [59, 21]

Đõ Kim Cuông trong bài viết Nhà thơ tự hành xác trên những trang giấy có

kẻ dòng, đã viết: “Các tác phẩm của Phùng Quán cứ nối dài theo năm tháng, giống

như từng bước bàn chân trần của ông in hằn trên dấu cát lúc con nước ròng ( ) Tôi

vỡ ra một điều giản dị: Chỉ có một nhà văn thực sự yêu nghề, yêu người, tự tin mới

đủ sức vượt qua giới hạn của nỗi cơ cực, khổ đau, vượt qua được chính mình để

Ngô Minh trong bài Phùng Quán ba phút sự thật; cuốn sách nhân tình và

xúc động đã viết: Phùng Quán là nhà văn để lại nhiều dấu ấn khó quên trong lịch sử

văn học Cách mạng Việt Nam từ nửa sau thế kỉ XX Anh là một nhà văn chiến sĩ trọn đời trung thành với lí tưởng mà mình đã chọn từ thuở thiếu thời: Đi theo Vệ quốc đoàn chiến đấu vì Tổ quốc, Nhân dân Dù phải vượt qua vô vàn tai ương, đau khổ suốt 30 năm trời từ vụ “Nhân văn” nhưng anh không hề thù oán ai vẫn cặm cụi viết, và vẫn “ viết ngay viết thẳng từ dòng đầu đến dòng cuối”, luôn xưng tụng đất nước, xưng tụng Cách mạng, xưng tụng tình yêu bằng những tác phẩm văn chương bốc lửa, thiết tha và nhân bản”[61, 7]

Nhà văn Nguyễn Khắc Phê trong bài Sự thật từ ngòi bút Phùng Quán đã nhấn mạnh: “Ngay cả trong những tác phẩm nổi tiếng như Vượt Côn Đảo và Tuổi

thơ dữ dội, mặc dù tiểu thuyết là thể loại văn học chop phép nhà văn thả sức tưởng

tượng và hư cấu, Phùng Quán vẫn tận dụng tối đa nhân vật, chi tiết có thật ngoài

đời”(…) “Cảm hứng sự thật chủ đạo trong những tác phẩm của Phùng Quán là anh hùng ca, là những bài ca tôn vinh sự hi sinh cao cả của người chiến sĩ” [61, 278-279]

Châu Diên trong bài viết Anh hùng ca Vượt Côn Đảo và con người Phùng

Quán đã nhận xét: “Vượt Côn Đảo là một bản anh hùng ca” Và ông cũng đã đưa ra

được xuất xứ hay là cơ sở hình thành tiểu thuyết này như sau: “Phùng Quán đã gặp

ở nơi trao đổi tù binh tại Sầm Sơn những con người hai lần vượt ngục thất bại Phùng Quán không chỉ ghi chép lời kể của họ, anh còn nghiền ngẫm những tâm tư kia Và anh không làm công việc như một cán bộ tuyên truyền bình thường, anh tạo cho bản anh hùng ca một dáng dấp tiểu thuyết”[79, 295-296]

Với Phùng Quán - Tuổi thơ dữ dội và những ước mơ cao đẹp, Khương Duy

cũng đưa ra nhận định: “Hoàn thành năm 1986, trong suốt tám trăm trang ấy, người

ta thấy ông ngợi ca tình yêu đất nước, ngợi ca cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, ngợi ca những người anh hùng, ngợi ca một thời vang bóng của cuộc đời mình”…

Tuổi thơ dữ dội gợi lên trong chúng ta suy nghĩ rằng đã “có một thời như thế” Thời

mà niềm tin trong mỗi con người không mơ hồ như hiện tại

Cửu Thọ trong bài viết Nhà văn của những thiên anh hùng ca có viết: “Vượt

Côn Đảo của Phùng Quán là thiên anh hùng ca của những người tử tù Cách mạng

(…) Tuổi thơ dữ dội viết để tưởng nhớ một lớp trẻ con anh hùng tuyệt vời sinh ra

từ Cách mạng tháng Tám (…) Phùng Quán xứng đáng được gọi là: Nhà văn của những thiên anh hùng ca Cách mạng Không những vì nội dung trong tác phẩm của Phùng Quán ca ngợi những con người anh hùng xả thân vì Tổ quốc, mà còn vì nghệ thuật viết văn của anh đã có sức hấp dẫn làm rung động sâu sắc tận đáy lòng mỗi người đọc” [79, 180-181]

Hà Văn Lâu trong bài Một vài ý kiến về con người và tác phẩm Phùng Quán cũng đưa ra nhận xét: “Đọc hết dòng cuối cùng của bộ ba tiểu thuyết Tuổi thơ dữ

dội của nhà văn Phùng Quán, lòng tôi rất đỗi bồi hồi xúc động Những nhân vật

của tôi, cùng tôi chia ngọt sẻ bùi, chịu đựng gian khổ trong những ngày chiến đấu của cuộc kháng chiến trên mảnh đất Thừa Thiên Huế anh hùng Tôi rất tự hào về

những chiến sĩ như trong Tuổi thơ dữ dội” [79, 134]

Còn Lê Đạt trong Lời hạ huyệt đã xúc động viết: “Phùng Quán là một người

có chí khí và lí tưởng Anh ưa một cuộc sống sôi động và những bản tráng ca hào hùng” [79, 132]

Trong bài Nhớ ông Quán, Phạm Xuân Nguyên đã viết:

Vượt Côn Đảo không quên lời mẹ dặn Dẫu tuổi già vẫn dữ dội tuổi thơ

Dữ dội là ở cái tính cách ông Phùng Quán trước sau không khác, không ngược, là ở

Nguyễn Quang Hà trong Tấm lòng Phùng Quán đã viết: “Phải nói rằng, nếu

Phùng Quán không đau đời, anh không thể có những trang văn, vần thơ thấm thía đến vậy Trời thật công bằng Số mệnh Phùng Quán vất vả bao nhiêu thì trời trả lại

Trong bài Đọc thơ Phùng Quán, Nguyễn Bùi Vợi đã viết: “Phùng Quán đã

sống những ngày thật say mê của tuổi trẻ bồng bột và tin yêu của một người lính

Tóm lại, khuynh hướng chung của những bài viết trên chỉ nêu lên một vài

cảm nhận về một khía cạnh nào đó trong hai cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và

Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán Rải rác đó đây cũng đã có một số ý kiến đi vào

nhận định, phân tích đặc sắc ngòi bút Phùng Quán ở một số phương diện: cảm hứng, nhân vật, lời văn trong hai cuốn tiểu thuyết này… Tuy nhiên, tất cả chỉ mới dừng lại ở những ý kiến mang tính giới thiệu sơ lược, chưa đủ để giúp chúng ta có được một cái nhìn đầy đủ, toàn diện về tài năng, cá tính sáng tạo cũng như đóng góp nghệ thuật của Phùng Quán Đặc biệt cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính hệ thống, toàn diện về tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

trong tiểu thuyết Phùng Quán (Qua Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội)

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định vị trí của tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội trong sự

nghiệp văn học của Phùng Quán

- Tìm hiểu tính sử thi thể hiện qua hệ thống nhân vật trong Vượt Côn Đảo và

Tuổi thơ dữ dội

- Tìm hiểu tính sử thi thể hiện qua kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong Vượt

Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội

4 Phạm vi văn bản khảo sát

Phùng Quán, cụ thể:

- Vượt Côn Đảo (Tiểu thuyết, 1955)

- Tuổi thơ dữ dội (Tiểu thuyết, 1988)

5 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân loại, thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đem lại một sự phân tích mang tính hệ thống về tính sử thi trong

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Vị trí của tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội trong sự

nghiệp văn học của Phùng Quán

Chương 2: Tính sử thi thể hiện qua hệ thống nhân vật trong Vượt Côn Đảo

và Tuổi thơ dữ dội

Chương 3: Tính sử thi thể hiện qua kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội

Chương 1

VỊ TRÍ CỦA TIỂU THUYẾT VƯỢT CÔN ĐẢO VÀ TUỔI THƠ DỮ DỘI

TRONG SỰ NGHIỆP VĂN HỌC CỦA PHÙNG QUÁN 1.1 Cuộc đời, con người Phùng Quán

1.1.1 Tiểu sử

Họ tên khai sinh đồng thời là bút danh văn học: Phùng Quán Sinh tháng 1 năm 1932 (Tân Mùi), mất ngày 22-01-1995 Ông là nhà văn, nhà thơ Việt Nam Nguyên quán xã Thủy Dương, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế Cha là Phùng Văn Nguyện, khi học trường Quốc học Huế đã tham gia các phong trào truy điệu Phan Châu Trinh, đòi ân xá Phan Bội Châu nên bị đuổi học, bị bắt giam; năm1932, lại bị Pháp bắt, giam tại nhà lao Đà Nẵng, sau hai tháng bị tra tấn, ông chết trong tù, lúc ấy Phùng Quán còn rất nhỏ Mẹ là Tôn Nữ Thị Tứ, một phụ nữ nhan sắc, dòng Hoàng phái Bà thuộc nhiều truyện về các sự tích anh hùng, nghĩa hiệp trong các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và thường kể cho Phùng Quán nghe Ông tham gia Vệ quốc đoàn tháng 1 năm 1946 tại một đơn vị trinh sát thuộc Trung đoàn 101 Trần Cao Vân, tỉnh Thừa Thiên Tham gia nhiều trận đánh ác liệt ở địa phương Sau đó gia nhập thiếu sinh quân Liên khu 4, đoàn Văn công Liên khu

4, giữ chân hậu cần, bếp núc, kéo phông màn và đọc thơ diễn tấu cho bộ đội nghe Thời gian này ông được đi học thiếu sinh quân và Trường Quân Chính, tham gia đoàn phóng viên Quân đội về Sầm Sơn, Thanh Hóa để thông tin về sự kiện trao đổi

tù binh Nhờ chuyến đi này, Phùng Quán có tư liệu quí để viết tiểu thuyết đầu tay

Vượt Côn Đảo và Trường ca Võ Thị Sáu Năm 1954, ông được điều về cơ quan

sinh hoạt văn nghệ Quân đội, thuộc Tổng cục chính trị, tiền thân của tạp chí Văn nghệ Quân đội, 4-Lý Nam Đế, Hà Nội

Khoảng năm 1956-1958, Phùng Quán tham gia Nhóm Nhân văn - Giai

nghiệp ở Thái Bình, Thanh Hóa và khu công nghiệp Việt Trì Từ năm 1964, sau khi hoàn thành chương trình “lao động cải tạo”, ông được khôi phục biên chế, lần lượt nhận công tác ở Phòng Tuyên Truyền (Bộ Thủy Lợi), Vụ Văn hóa quần chúng ( Bộ văn hóa), Nhà văn hóa Trung ương

Năm 1962, Phùng Quán lấy vợ là Vũ Bội Trâm Sau khi lấy nhau cho đến năm 1981 (20 năm) hai vợ chồng vẫn ở hai nơi, ông ở tại nhà mẹ nuôi tên là Trưởng Dơi ở làng nghi Tàm, xã Quảng An, Hà Nội Mẹ Trưởng Dơi có một người con là liệt sĩ, mẹ đã được công nhận Bà Mẹ Việt Nam Anh Hùng Hàng ngày Phùng Quán viết văn rồi mượn tên thân hữu, bạn bè để in lấy nhuận bút và câu trộm cá ở Hồ Tây bán lấy tiền nuôi con Từ năm 1978-1980, Phùng Quán ở trong một căn phòng nhỏ do Bộ văn hóa phân ở 80-Lê Văn Hưu, Hà Nội Còn vợ vẫn ở nhà bố mẹ là ông Vũ Huy Ngọ và bà Nguyễn Thị Minh ở số 3 phố Hàng Cân, Hà Nội Năm 1981, thường trú tại Khu tập thể Trường Chu Văn An, số 10 Thụy Khê,

Hà Nội Căn nhà này nguyên là cái xưởng trường, Sở Giáo dục Hà Nội, Ban giám hiệu và công đoàn Trường Chu Văn An cấp cho bà Vũ Bội Trâm Từ năm 2003, gia đình bà chuyển về P.204, D3, chung cư Vĩnh Phúc, Quận Ba Đình, Hà Nội

Năm 1988, trong thời kì đổi mới, Phùng Quán được phục hồi hội tịch Hội Nhà văn Việt Nam

Vũ Bội Trâm sinh năm 1932, giáo viên dạy văn trường Chu Văn An từ năm

1970 Về hưu năm 1985 Bà tạ thế ngày 15-8-2010 Con gái đầu của Phùng Quán tên là Phùng Đỗ Quyên, sinh năm 1963, lấy chồng là cán bộ Bộ ngoại giao nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, hiện ở Viên Chăn, Lào, đã có hai con Con trai út của Phùng Quán là Phùng Quân, sinh năm 1968

Đầu tháng 1 năm 2011, lăng mộ nhà thơ Phùng Quán và bà Vũ Bội Trâm được chuyển về khu nghĩa trang Ngoại viên Hưng, phía Tây Thủy Dương cách Huế 6 km

về phía Nam

- Trăng Hoàng Cung (Tiểu thuyết thơ, 1993)

- Thơ Phùng Quán (Thơ, 1995)

- Ba phút sự thật (Ký, 2006)

1.2 Hành trình sáng tạo của Phùng Quán

1.2.1 Một hành trình sáng tạo lắm gian nan, thăng trầm

Phùng Quán là nhà văn để lại nhiều dấu ấn đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XX Đặc biệt là bởi nhà văn đã để lại hàng chục tác

phẩm văn học có giá trị: tiểu thuyết Vượt Côn Đảo, tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội, tiểu thuyết - thơ Trăng Hoàng Cung, và một số bài thơ như Lời mẹ dặn, Đêm Nghi Tàm

đọc Đỗ Phủ cho vợ nghe… Trong đó, tiểu thuyết Vượt Côn Đảo (1955) đã được tái

bản hơn chục lần, tác phẩm này đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, và Giải

thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007 Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội

(1988) được dựng thành phim cùng tên, được Giải thưởng văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1989, Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007 Mặt khác, Phùng Quán là cây bút có tài nhưng đã phải chịu vô vàn tai ương, đau khổ, bị treo bút suốt 30 năm trời sau vụ “Nhân văn- Giai phẩm” Chính

vì thế có thể nói rằng hành trình sáng tạo của Phùng Quán là một hành trình sáng tạo lắm gian nan thăng trầm

Khi mới 14 tuổi, ông đã trốn mẹ đi theo Vệ Quốc Đoàn, tham gia vào cuộc

Phùng Quán bỗng chốc trở thành một nhà văn khi mới 22 tuổi Đó là nhờ những ngày, ông được phân công cùng đoàn phóng viên Báo Quân đội đón tù binh tại Sầm Sơn Chính những ngày đó, ông có dịp được tiếp xúc với rất nhiều tù nhân từ Côn Đảo trở về Bằng năng khiếu bẩm sinh và sự nhạy cảm của cậu lính trinh sát, ông đã tổ chức câu chuyện hàn huyên của tù nhân Côn Đảo đã kể lại thành cuộc

Vượt Côn Đảo của riêng mình Khi tác phẩm mới ra đời, nó được đón nhận rất

nồng nhiệt Các chiến sĩ trên mặt trận đã từng lấy quyển sách Vượt Côn Đảo làm

sách gối đầu giường Và Phùng Quán đã tràn ngập vui sướng khi được Ban Thống nhất Trung ương mời ông lên ký tặng 3000 cuốn sách này cho đồng bào miền Nam

[54, 27] Chứng tỏ, với tác phẩm đầu tay Vượt Côn Đảo, bước đầu Phùng Quán đã

khẳng định được tài năng và triển vọng của mình Trong khoảng thời gian này, ông còn sáng tác thơ Có rất nhiều bài thơ mang âm hưởng hào hùng của cuộc kháng

chiến chống Pháp, trong đó có bài thơ Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo đoạt giải

văn học của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1955, Sau này tác phẩm cũng được giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007

Bản tính trung thực và ngay thẳng của một người lính trinh sát đã thôi thúc nhà văn phải viết thật, không dung thứ cho những tệ nạn xã hội sau chiến tranh

Năm 1956, sau một chuyến đi thực tế về, Phùng Quán đã viết bài thơ Chống tham ô

lãng phí Bài thơ tự sự dài 76 câu như một tiếng nói đau đớn, một lời hiệu triệu

chống tham ô lãng phí lay động lòng người Nhưng cũng chính sự thật ấy có lúc nó làm Phùng Quán đau đớn, khổ sở Thời bấy giờ có một số người đã qui kết Phùng Quán phản động và có dính líu đến vụ Nhân văn - Giai phẩm Ông bị đuổi khỏi Quân đội, khai trừ khỏi Hội nhà văn, không nghề nghiệp kiếm sống, tứ cố vô thân, phải đi cải tạo lao động hết nơi này đến nơi khác, rồi lấy vợ, sinh con, 30 năm treo bút,…đã đúc nên một Phùng Quán khác Chàng thanh niên ngây thơ, trong sáng năm xưa giờ là một Phùng Quán trầm tĩnh, chiêm nghiệm, một Phùng Quán đau đời, một Phùng Quán nhân tình thế thái Tất cả thơ Phùng Quán viết trong giai

đoạn này đều thấm đẫm triết lý cuộc đời sâu sắc: Đêm Nghi Tàm đọc Đỗ Phủ cho

vợ nghe, Lời mẹ dặn, Tiểu thuyết - thơ Trăng Hoàng Cung, Cây xương rồng…

Trong suốt 30 năm trời bị treo bút, tác phẩm của ông bị cấm in trên sách báo, ông vẫn miệt mài viết nhưng mượn tên một số đồng nghiệp bạn bè thân hữu để đăng

bài Nhiều tác phẩm của ông đã đoạt giải cao, như tập truyện Như con cò vàng

trong cổ tích đoạt giải nhất Moscow năm 1970 Trong khoảng thời gian này, ông

viết khoảng 60 truyện tranh Đặc biệt, ông vẫn nung nấu một thiên tự truyện, lấy đề tài từ cuộc kháng chiến chống Pháp, kể về cuộc đời của cậu bé trinh sát tên là Mừng, trốn mẹ tham gia Vệ Quốc Đoàn, anh dũng hi sinh khi mới 13 tuổi đời, trước lúc hi sinh vẫn khẩn thiết cầu xin: “Anh ơi đừng nghi em là Việt gian nữa anh hí” Phải chăng đây cũng chính là lời minh oan của Phùng Quán suốt gần 30 năm trời? Thật đau đớn và xúc động, có lần ông viết: “Đằng đẵng suốt hai mươi năm trời, với nghị lực và lòng can đảm chiến sĩ tôi tận sức chiến đấu để minh oan cho

mình” Tác phẩm Tuổi thơ dữ dội được ông viết ròng rã suốt 18 năm trời, trong lúc

ông chịu nhiều đắng cay, khổ cực nhất của cuộc đời mình Ông đã từng nói: Rôbinsơn cô độc trên hoang đảo còn tôi cô độc trước mọi người Mãi đến thời kỳ Đổi mới, tác phẩm của ông mới được in công khai với bút danh Phùng Quán Niềm vui sướng tột cùng của nhà văn chân chính thôi thúc ông tiếp tục viết, và lúc này sức viết của ông dồi dào hơn Ông viết văn, làm thơ như người nghiền ma túy Mặc

dù tác phẩm của ông chưa được bạn đọc chú ý nhiều như các sáng tác của các nhà văn khác Nhưng niềm tin vào bạn đọc “Những gì thực sự chân thành, lương thiện, trong sạch và cao thượng đều có khả năng kỳ diệu tự mở lấy con đường đến thẳng

trái tim các thế hệ , mà chẳng cần giảng giải biện minh” (Bản di chúc chiến sĩ của

tôi) đã thôi thúc ông cầm bút sáng tác Cuối cùng niềm tin cũng như nghị lực sống

của Phùng Quán đã được đền đáp, sau 32 năm, Tuổi thơ dữ dội đã được Giải thưởng văn học Thiếu nhi Hội Nhà văn Việt Nam năm 1989 Nếu Vượt Côn Đảo đánh dấu sự thành công bước đầu của cây bút đầy triển vọng thì Tuổi thơ dữ dội là

sự trở lại đầy ý nghĩa của nhà văn sau những thăng trầm khốn khó Đồng thời với

tác phẩm này, ông đã khẳng định được nhân cách cao đẹp của nhà văn - người lính Cách mạng Phùng Quán

Vào những ngày cuối đời, mặc dù mắc phải căn bệnh nan y viêm gan cổ trướng nhưng còn giây phút nào trên đời, ông còn miệt mài viết Không thể ngồi viết, ông sẽ nằm để viết Có lẽ hiếm có nhà văn nào có nghị lực sống, sự can đảm

và sự đam mê văn chương cho đến ngày cuối đời như Phùng Quán

1.2.2 Sự đa dạng mà thống nhất trong những tìm tòi nghệ thuật

Phùng Quán là một cây bút có năng khiếu sáng tác bẩm sinh Ông không chỉ

là nhà văn, nhà thơ, mà là cây bút ký tài tình Nhìn vào số lượng tác phẩm thì có lẽ gọi Phùng Quán là một nhà văn, vì trong 40 năm, ông đã viết rất nhiều tác phẩm văn xuôi với số lượng ấn hành rất cao, với một số truyện ngắn dưới nhiều bút danh

khác nhau Năm 22 tuổi, ông đã nổi danh với cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo, được

giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 1955 Cuốn tiểu thuyết này được tái bản đến hơn chục lần, đem lại cho ông một số tiền nhuận bút khá lớn Sau này bộ

truyện Tuổi thơ dữ dội, gần như một tự truyện kể lại cuộc đời của một cậu bé trinh

sát mười ba tuổi đời trốn mẹ đi Vệ Quốc Đoàn, tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp Cuốn tiểu thuyết này cũng được giải thưởng văn học Thiếu nhi Hội Nhà văn Việt Nam năm 1989 Ngoài ra, nhiều truyện ngắn của ông, dù dưới nhiều bút danh

khác nhau, đã được giải thưởng trong và ngoài nước như tập truyện Như con cò

vàng trong cổ tích được giải nhất của Moscow năm 1970 dưới bút danh Vũ Quang

Khải

bài viết Chuyện về anh hùng Lâm Úy và bài thơ Đêm liên hoan của Hoàng Cầm,

Phùng Quán đã viết: “ Từ đó trong ký ức chiến sĩ của tôi in hằn ý niệm về Thơ mà mãi mãi tôi không sao thay đổi được nữa Thơ là vũ khí tấn công của những trận đánh một còn một mất Nếu phải chết thì Thơ sẽ ôm riết kẻ thù để cùng chết chìm nghỉm dưới đáy sông Và cũng từ đó tôi thờ phụng Thơ và những nhà thơ đã làm ra

những câu thơ Những câu thơ mà đồng đội Trung đoàn 18 của tôi đã dùng thay súng đạn, lưỡi lê, báng súng tiêu diệt giặc ngoại xâm Tôi đặt Thơ lên hàng những

gì tôi coi là thiêng liêng nhất: Tổ quốc, Mẹ tôi, Lý tưởng cộng sản và những chiến

Mười tám tuổi ông bắt đầu làm thơ Những câu thơ sôi sục tinh thần chiến đấu chống ngoại xâm, tràn ngập niềm tự hào về nước Cộng hòa trẻ tuổi Những trang thơ đầu tay của Phùng Quán mang đậm khẩu khí của lính, có mùi trận mạc;

Bài thơ Hôn ông viết khi 22 tuổi mang đậm chất lính ấy:

Khi người ta yêu nhau Hôn nhau trong say đắm Còn anh: Anh yêu em Anh phải đi ra trận

Trong bài viết Bài thơ khắc trên báng súng, Phùng Quán đã viết: “Thơ và

bài hát đã vĩnh viễn gắn liền trong ký ức tôi với máu, lửa, súng gươm, đồng đội bị giặc phun xăng thiêu cháy, những trận đánh không cân sức, sốt rét rừng, ghẻ lở, chiến khu ” Như vậy, với Phùng Quán Thơ là chiếc gậy đi đường nhằm giúp ông vượt qua những trở lực trên con đường đi đến lý tưởng, và cốt lõi bê tông vững chắc giúp ông bền tâm vững chí giữa mọi phong ba bão táp để từ đó hướng đến những mục tiêu kiên định, không bao giờ bị mất phương hướng:

Chất thi sĩ đích thực của Phùng Quán bộc lộ rõ nhất ở trong bài Tạ viết về làng

Thủy Dương quê ông Lần ấy Mặt trận Tổ quốc xã tổ chức một cuộc gặp mặt để nhà thơ quê hương về bái tổ, gặp gỡ bà con dân làng Phùng Quán quỳ xuống lạy

quê hương, lạy bà con cô bác, rồi đọc bài Tạ với sự xúc động nghẹn ngào:

Con tạ đất làng quê Thấm đẫm máu bao anh hùng đã khuất

Có những phút ngã lòng Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy

Đặc biệt, sức viết, sức nghĩ và khả năng liên tưởng, ký thác mạnh mẽ của thơ

Phùng Quán còn bộc lộ trong Đêm Nghi Tàm đọc Đỗ Phủ cho vợ nghe Bài thơ

quyết liệt khẳng định thơ chân chính bao giờ cũng đi cùng mồ hôi, nước mắt của nhân dân Và khi đã tự nguyện đi cùng nhân dân thì:

Đã đi với nhân dân Thì thơ không thể khác

Bên cạnh tiểu thuyết, Phùng Quán còn sáng tác một thể tài “kỳ cục” (ông tự giễu) nhưng hình thái “kỳ cục” ấy chứa đựng một nội dung thơ kỳ diệu-không chỉ trong những bài thơ tình xen kẽ mà tồn tại cả những trang viết có cấu trúc ngôn ngữ

hoàn toàn văn xuôi tất nhiên chan chứa ý vị thơ Đó là tác phẩm Trăng Hoàng

Cung gồm 13 chương Đây là tập thơ hay nhất và kỳ lạ nhất của Phùng Quán Tác

phẩm được gợi cảm hứng từ một cuộc gặp gỡ giữa thi sĩ và một phụ nữ Huế đẹp

một cách đài các.Trong Trăng Hoàng Cung có hai nhân vật chính: Nàng và “nhà thơ” Để nhấn mạnh người thật, việc thật đáng kể của Trăng Hoàng Cung ở cuối

tác phẩm tác giả đã viết: “Tiểu thuyết dù là tiểu thuyết huyền hoặc nhất đi nữa, cũng đều xuất xứ từ những mẫu hình có thật” Huế là xứ đẹp và thơ nên chắc hẳn

có nhiều mẫu hình nhân vật Nàng như Trăng Hoàng Cung Và như thế, nhân vật

“Tôi”- “nhà Thơ”, theo lô-gíc ắt phải là Phùng Quán Ngay ở chương một Tôi chỉ

viết trên giấy có kẻ dòng, nhân vật “nhà thơ” đã sáng tác một bài thơ tặng nàng, thi

tứ có đoạn khá tương tự bài Lời mẹ dặn của ông từ 1957:

Là nhà văn Tôi yêu tha thiết

Sự ngay thẳng tột cùng

Sự ngay thẳng thủy chung Của mỗi dòng chữ viết

Ngoài tiểu thuyết, thơ, Phùng Quán còn là cây bút ký xuất sắc Trong cuốn

Ba phút sự thật chúng ta bắt gặp những trang văn thấm đẫm nước mắt và nụ cười

của ông, những trang văn khiến cho ta xúc động và day dứt khôn nguôi Cuốn Ba

phút sự thật gồm 15 bài viết, và mười chân dung, từ những nhân vật nổi tiếng như

Văn Cao, Tố Hữu, Trần Đức Thảo, Nguyễn Hữu Đang (người dựng lễ đài Tuyên ngôn độc lập), Đoàn Phú Tứ, Phùng Cung… đến những người đồng đội thời chống Pháp của ông như nhà thơ Hồ Vi, như các liệt sĩ hi sinh ở Huế ngày đầu kháng chiến Ông đều viết với tất cả lòng chân thành, sự ngưỡng mộ và niềm tự hào của mình

Chuyện vô cùng cảm động về Người bạn lính cùng tiểu đội Đó là thiên kí sự

tài hoa viết về một quãng đời đầy tai ương khốn khổ của nhà thơ Tuân Nguyễn - một người bạn cùng quê, cùng đơn vị chiến đấu thân thiết nhất của Phùng Quán

Chuyện Bản hùng ca bị mối xông và 17 bộ hài cốt liệt sĩ là những trang viết hào

hùng và cảm động về trung đội cảm tử Vệ Quốc Đoàn của Trung đoàn Trần Cao Vân đã hi sinh tập thể rất cao cả trong những ngày toàn quốc kháng chiến khốc liệt

ở Huế Chuyện Ba phút sự thật kể về anh hùng dân tộc Cu ba Ăngtôniô Êchxevania

đã vạch kế hoạch đánh chiếm Đài phát thanh quốc gia để có ba phút nói lên sự thật, vạch mặt chế độ độc tài Batista Phùng Quán viết: “cả những đề tài lớn lao nhất như sự thật, như chân lý, đều có thể diễn đạt nó trong vòng 180 giây đồng hồ với điều kiện tác giả phải sẵn sàng đem mạng sống trả giá cho những giây đồng hồ quí báu đó” Từng câu chuyện dù rất ngắn của Phùng Quán bao giờ cũng toát lên triết

lý nhân văn sâu sắc Tất cả những áng văn ấy được Phùng Quán viết với một giọng văn tự sự, pha hài rất chuyên nghiệp, lão luyện, kết cấu đầy kịch tính, dẫn người đọc đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Đặc biệt, ông chỉ chắt lọc những chi tiết đắt giá, những tiếng nói tri âm với mình, để tác giả cùng nhân vật đúc kết, gửi lại hậu thế điều tâm huyết nhất- bản chúc thư bằng xương máu của cuộc đời mình

1.3 Nhìn chung về vị trí của tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội trong đời văn Phùng Quán

1.3.1 Vượt Côn Đảo - tác phẩm đầu tay và sự khẳng định mạnh mẽ bút lực một văn tài

Có lẽ cái duyên để Phùng Quán trở thành nhà văn cũng bắt đầu từ cái ngày tác giả được phân công vào nhóm phóng viên báo Quân đội có mặt tại địa điểm trao đổi tù binh tại Sầm Sơn Đó là vào năm 1954, sau Hiệp định Giơnevơ kí kết, hàng ngàn tù binh của ta từ các trại giam của địch trở về Tình cờ Phùng Quán nghe chuyện của các anh em tù Côn Đảo tổ chức đánh chiếm đảo, đóng thuyền vượt biển Xúc động trước những câu chuyện hàn huyên mà họ kể; và như có cái gì đó

cứ thôi thúc bên trong giục ông phải viết Ông đã tìm một tập giấy học trò, và cứ lúc nào có thời gian là ông lại cầm bút để ghi chép

Trong đợt trao trả tù binh tại Sầm Sơn hồi ấy, có rất nhiều nhà văn, nhà báo

cũng hăng hái tham gia đưa tin, viết bài Trong cuộc Trò chuyện với Phùng Quán, Phùng Quán đã tâm sự với Nguyễn Thị Như Trang - Phóng viên của Báo Thể thao

và Văn hóa: “Đã có vô số những nhà văn chuyên nghiệp khai thác đề tài này họ còn

chẳng viết được, huống hồ là mình chưa từng viết văn xuôi” [54, 37] Trong bút kí

Tôi đã trở thành nhà văn như thế nào, Phùng Quán cũng tâm sự: “Nhà văn đối với

tôi ngày đó, trước khi có những khúc quanh - là một người đàn bà quá đẹp, quá cao sang và cao sang đến mức choáng váng, đẹp đến không dám nhìn mà những thân phận lính tráng thất học như tôi ngay cả trong ý nghĩ cũng không dám tỏ tình Nếu

cứ liều mạng tỏ tình là “đại ngu”! Ngu như thể anh lính chỉ có một quả lựu đạn chày với một thanh mã tấu mà dám liều mạng “chơi nhau” với cả một đại đội giặc trang bị đến tận răng” [79, 30] Nhưng câu chuyện về những người tù vượt ngục, vượt qua sóng dữ, bất chấp những đòn roi tra khảo của giặc, nó đã trở thành một

ám ảnh lớn để Phùng Quán cầm bút sáng tác nên một tác phẩm đầu tay có tên Vượt

Côn Đảo Như vậy “Với cái nhiệt huyết và cả cái … liều của một chú bé liên lạc

ngày xưa không đắn đo lao vào lửa đạn, Phùng Quán đã cầm bút và trở thành nhà

văn như thế” [54, 47] Cũng qua sự ra đời của thiên anh hùng ca Vượt Côn Đảo,

chứng tỏ Phùng Quán là người có tài năng viết văn bẩm sinh Với tác phẩm này, nó

đã đánh dấu thành công bước đầu của cây bút có tài và đầy triển vọng

1.3.2 Tuổi thơ dữ dội - sự trở lại đầy ý nghĩa của nhà văn sau những thăng trầm, khốn khó

Tuổi thơ dữ dội xuất hiện 32 năm sau sự kiện Nhân văn Tác phẩm - được

giải thưởng của Hội Nhà văn - đã khẳng định rõ tài năng và nhân cách Phùng Quán Bởi sau quãng đời cay cực ấy, quãng thời gian mà ông tự trào là “cá trộm, rượu

chịu, văn chui” thì lần đầu tiên, Tuổi thơ dữ dội được in công khai bằng tên của

ông Như Phùng Quán đã nói, cuốn sách ấy là một phần của đời ông, ông gọi nó là

Bản di chúc chiến sĩ của tôi, và luôn nâng niu trân trọng nó, như nâng niu tuổi thơ

của chính mình Cũng chính vì thế mà biết bao tích lũy, dồn nén, sự đau đớn và đầy từng trải ông đã gửi gắm trong thiên truyện này Ông đã tâm sự với phóng viên Nguyễn Thị Như Trang: “Những gì khó quên nhất của cái thuở cầm súng ấy tôi đã

viết lại trong Tuổi thơ dữ dội” [54, 41]

Tuổi thơ dữ dội đã được nhà văn viết ròng rã suốt 18 năm trời trong những

lúc đầy khốn khó nhất của cuộc đời ông; bên bờ Hồ Tây; trong những ngày và đêm

cô đơn ở nông trại Thái Nguyên; trong những lúc ông viết truyện tranh cho thiếu nhi mà không được lấy tên bút danh của mình Tuổi thơ đầy nghiệt ngã của ông đã

sống dậy, nó như máu thịt tâm huyết mà ông đã dồn hết lên đó Và Tuổi thơ dữ dội

là tác phẩm đầu tiên, thậm chí là duy nhất Phùng Quán viết cho thiếu nhi lại là tác phẩm đáng giá

Trong suốt thời gian bị “gác bút” vì có liên quan trong vụ Nhân văn - Giai phẩm, Phùng Quán không hề thù ghét ai, vẫn miệt mài viết, và luôn nung nấu một thiên trường ca về “ một đề tài lỗi thời” - “nghĩa tình quá khứ, kỉ niệm một thời sống chết trận mạc”… Qua đó chứng tỏ sự thủy chung gan ruột trước sau như một

của ngòi bút Phùng Quán đối với Cách mạng, đối với chế độ mà ông đã chọn Mặt khác bản chất của một nhà văn chân chính không bị nhòa đi trong ông Lúc nào ông cũng khao khát được viết được sáng tạo Bởi với Phùng Quán “tôi viết là tôi tồn tại” Trong một bài viết ông đã tâm sự bằng tất cả sự chân thành “Ngày tôi được Hội Nhà văn Việt Nam tuyên bố phục hồi hội tịch sau 30 năm “treo bút “cùng với các nhà văn Hoàng Tích Linh, Hoàng Cầm, Trần Dần, Lê Đạt - tôi viết văn làm thơ như người nghiền ma túy Ngày nào không viết được vài trang văn, vài câu thơ là người vật vã, buồn bã, ngẩn ngơ như người nghiện ma túy lên cơn ghiền Mà ngày

đó, tôi viết văn làm thơ đâu phải để được in ra như bao nhiêu nhà văn khác…” [79,74-75-76]

1.3.3 Những thay đổi trong cảm hứng, bút pháp của nhà văn từ Vượt Côn Đảo đến Tuổi thơ dữ dội

Với năng lực sáng tạo bẩm sinh, Phùng Quán đã nhào nặn nên một thiên anh

hùng ca Vượt Côn Đảo, đó là thiên anh hùng ca của những người tử tù Cách mạng

Xuyên suốt toàn bộ cuốn tiểu thuyết này là cảm hứng tôn vinh cái cao cả và lòng yêu quê hương đất nước, lòng vị tha, xả thân vì đại nghĩa của những chiến sĩ cộng

sản bình dị Hơn 30 năm sau, Phùng Quán lại cho ra mắt cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ

dữ dội, cuốn tiểu thuyết này đã đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời của ông

Cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội đã được nhà văn thai nghén từ rất lâu, và theo lời

của ông thì ông đã viết nó suốt 18 năm trời trong những hoàn cảnh khắc nghiệt của

cuộc đời ông Có lẽ chính vì thế mà ông gọi là Bản di chúc chiến sĩ của tôi Nó

không đơn thuần là cuốn tự truyện mà ẩn sau những trang viết ấy là nỗi đau, niềm

tự hào của một người chiến sĩ Cách mạng Ông đã viết nó bằng tất cả tâm hồn và nhiệt huyết của mình: “Những gì khó quên nhất của cái thuở cầm súng ấy tôi đã

viết lại trong Tuổi thơ dữ dội”[54, 41]

Nếu ai đã từng đọc Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội thì chắc hẳn sẽ thấy

rằng, Phùng Quán đã có sự thay đổi mạnh mẽ trong cảm hứng cũng như bút pháp

Tuổi thơ dữ dội được lấy cảm hứng từ cuộc đời ông, kể về chú bé trinh sát 13 tuổi

tên là Mừng thông minh, quả cảm, cùng đồng đội anh dũng chiến đấu đến cùng để bảo vệ chiến khu Hòa Mỹ trong những ngày nhân dân Huế đứng lên kháng chiến chống thực dân Pháp Ông thường nói với bạn bè rằng: “Tôi tưởng như mình không

có tuổi thơ và không có tuổi thanh niên Tôi đã già từ khi mới sinh Tuổi thơ tôi là một tuổi thơ nghiệt ngã và tuổi thanh niên càng nghiệt ngã hơn Bảy, tám tuổi đã phải đi chăn trâu cắt cỏ kiếm cơm ăn, 13 tuổi đã cầm súng ra trận Ở cái tuổi ngây ngô hồn nhiên nhất, đáng lẽ chỉ biết chơi bi, đánh đáo, hái trộm quả nhà chùa…thì tôi phải chứng kiến cảnh đầu rơi, máu chảy, phải chôm súng giặc, vượt ngục…” [54, 133] Chính vì cảm hứng thay đổi nên bút pháp cũng có sự thay đổi Điều nhận

thấy rõ nhất là ở dung lượng tác phẩm cũng có sự khác nhau Vượt Côn Đảo được tác giả viết gần 200 trang, trong khi đó đến Tuổi thơ dữ dội dung lượng tác phẩm

đã lên đến gần 800 trang Thật ra số lượng trang viết không thể quyết định thành công Tuy nhiên, nó cũng góp phần khẳng định được sức viết, sức nghĩ và khả năng liên tưởng của nhà văn Bởi sức sống của nhà văn dồi dào hơn, sâu sắc hơn trong quãng thời gian suy tư, chiêm nghiệm

Khi đất nước có chiến tranh thì toàn dân tộc phải dốc hết sức mình vì cuộc kháng chiến ấy Văn chương thời kỳ đó cũng vậy, Phùng Quán đã được phân công đến Sầm Sơn để đón tù chính trị từ Côn Đảo trở về, nên với sự suy nghĩ của chàng thanh niên vì Tổ quốc, yêu đất nước, đã quyết tâm nung nấu và viết nên thiên anh

hùng Vượt Côn Đảo Trong thời kỳ kháng chiến, nhìn từ góc độ tư tưởng – chính

trị, chúng ta không thể phủ nhận thành công của tác phẩm và không dễ gì tìm ra khuyết điểm Có người đã viết lại rằng: Một thế hệ thanh niên đã lấy quyển sách

Vượt Côn Đảo làm quyển sách gối đầu giường [54, 30] Nhưng khi đất nước hòa

bình, bây giờ đọc lại Vượt Côn Đảo, ta thấy cách viết còn sơ lược Và có lẽ do tác

giả sử dụng vốn sống gián tiếp, lại là tác phẩm đầu tay nên chưa có chiều sâu trong nhận thức cũng như sức viết Chính vì thế, cốt truyện không khỏi giản đơn, tâm lý

họa Tuy nhiên, để viết được Vượt Côn Đảo, Phùng Quán phải có năng lực sáng tạo

bẩm sinh, và sự xúc động mãnh liệt thì mới biến những câu chuyện chỉ mang tính

chất hàn huyên của tù nhân chính trị thành một cuộc Vượt Côn Đảo khác của mình

Mặt khác, trong cuốn tiểu thuyết này có một số trang khá hấp dẫn: đoạn tả một trong các con thuyền vượt đảo bị bục vải, nước ùa vào, trước nguy cơ bị đắm, nhiều người tự nguyện rời thuyền, chủ động nhảy xuống biển cho thuyền nhẹ bớt, hy vọng cứu thuyền, cứu anh em đồng chí để họ có thể sống sót về tới đích là bờ biển

rất ngây thơ trong sáng và ít trải nghiệm cuộc đời Thì đến Tuổi thơ dữ dội, sau

quãng thời gian nếm trải sự đời, người thanh niên non nớt ấy đã nếm đủ đắng cay mới có cái nhìn sâu sắc và tỉnh táo hơn Lúc này sự dữ dội của cuộc kháng chiến không chỉ giữa ta và địch mà còn là những mưu mô phản trắc trong cả lòng quân ta

Ở Tuổi thơ dữ dội, trong lòng đội thiếu niên trinh sát còn có những “con sâu”, và

đôi khi người lãnh đạo còn nhìn nhầm, không được tỉnh táo để cho em Mừng phải chịu oan ức, để cuối cùng trước khi chết Mừng chỉ mong ước mình được minh

oan… Cùng miêu tả về chân dung và cuộc sống của các tù nhân, nếu ở Vượt Côn

Đảo tác giả chỉ dừng lại ở sự ngợi ca sự chịu đựng khó khăn gian khổ của họ thì

đến Tuổi thơ dữ dội, cái nhìn của tác giả đã sâu sắc hơn; với sự kiện Lượm - cậu bé

trinh sát bị bắt vào nhà lao Thừa Phủ, tác giả có dịp hướng ngòi bút của mình vào mảng đề tài này Cuộc sống của những tù nhân nơi đây quả thực rất khổ cực Không những bị tra tấn đáng đập mà còn phải sống không khác nào súc vật Và Phùng Quán còn phát hiện ra một khía cạnh mới ở mảng đề tài này nữa là chính vì quá khổ nên bản năng tự nhiên của con người mạnh hơn cả lý trí, họ để ý để tranh dành miếng ăn Lúc này lòng tự trọng không còn giá trị Trước đây trong không khí

Cách mạng nếu có những chi tiết như vậy thì có lẽ sẽ bị qui kết là làm giảm nhuệ khí chiến đấu nhưng bây giờ nhìn lại thì đó là một phần sự thật không thể né tránh

Như vậy, đến Tuổi thơ dữ dội, Phùng Quán đã có cái nhìn đa chiều, ở nhiều góc độ

hơn

Tuổi thơ dữ dội khá dài nhưng vẫn có sức cuốn hút kỳ lạ Nó có đủ sức khiến

người đọc bỏ ăn bỏ ngủ để đọc một mạch cho đến trang cuối là bởi bên cạnh nội dung phản ánh sâu sắc là nghệ thuật viết tiểu thuyết đầy kịch tính, tác phẩm giàu chất thơ, tái hiện được hiện thực hào hùng của cuộc kháng chiến, ca ngợi người chiến sĩ Cách mạng thông qua cảm quan mĩ học kết hợp với cái cao cả và cái bi tráng nên giàu sức truyền cảm

1.4 Tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán và những tiền đề lịch sử - thẩm mĩ của nó

1.4.1 Tính sử thi - một đặc điểm nổi bật trong tiểu thuyết Phùng Quán

Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt kéo dài suốt 30 năm, vấn đề dân tộc nổi lên hàng đầu; văn học Việt Nam từ năm 1945 đến 1975 không thể là tiếng nói riêng của mỗi cá nhân mà tất yếu phải đề cập tới số phận chung của cả cộng đồng, của toàn dân tộc Văn học mang đậm chất sử thi, tập trung phản ánh những vấn đề cơ bản nhất, có ý nghĩa sống còn của đất nước: Tổ quốc còn hay mất, độc lập tự do hay nô lệ Đây là văn học của những vấn đề, những sự kiện có ý nghĩa lịch sử, của chủ nghĩa yêu nước, và chủ nghĩa anh hùng Nhân vật chính thường tiêu biểu cho lý tưởng chung của dân tộc, gắn bó số phận mình với số phận đất nước, thể hiện và kết tinh những phẩm chất cao đẹp của cả cộng đồng Con người chủ yếu được khám phá ở bổn phận, trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, ý thức chính trị, ở lẽ sống lớn và tình cảm lớn Cái riêng tư, đời thường nếu được nói đến thì chủ yếu cũng là

để nhấn mạnh thêm trách nhiệm và tình cảm của cá nhân đối với cộng đồng Lời văn sử thi cũng thường mang giọng điệu ngợi ca, trang trọng và đẹp một cách tráng

Phùng Quán sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh Lòng yêu nước và tinh thần dân tộc đã thôi thúc ông vào quân đội trở thành lính trinh sát khi mới 14 tuổi Chính bản thân ông là một nhân chứng sống trong cuộc kháng chiến chống Pháp Những câu chuyện về các chiến sĩ Cách mạng đã hằn sâu

trong tâm trí của ông Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội là hai tác phẩm mà Phùng

Quán đã thai nghén và viết nên trong giai đoạn lịch sử đau thương nhưng hào hùng của dân tộc nên mang đậm tính sử thi và cảm hứng lãng mạn Đọc hai tác phẩm này, chúng ta như thấy hiện lên trước mắt mình là thời kháng chiến lớn lao của dân

tộc Nhân vật chính trong hai cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội là

những người anh hùng Họ có lý tưởng và hoài bão cao đẹp, có động lực đi theo Cách mạng Họ hiện lên đẹp từ cử chỉ hành động đến phát ngôn Phùng Quán nhìn

họ với một cái nhìn ngưỡng vọng, trân trọng và nâng niu Họ chiến đấu anh dũng trên mặt trận và sẵn sàng hi sinh tính mạng khi cần thiết để cho đồng đội được sống, để vì một cuộc sống tươi đẹp trong tương lai Cho nên trong hai thiên truyện này, người cá nhân anh hùng đã được hòa trong tập thể anh hùng Không khí kháng chiến đã chi phối cách xây dựng nhân vật của nhà văn Đặc biệt, các sự kiện xảy ra

trong tác phẩm là những sự kiện lịch sử mang tầm vóc lớn lao Trong Vượt Côn

Đảo, tác giả đề cập đến những sự kiện xảy ra với tù nhân Côn Đảo trong những

ngày bão táp của cuộc kháng chiến chống Pháp Còn trong Tuổi thơ dữ dội là

những sự kiện lịch sử diễn ra tại tỉnh Thừa Thiên Huế trong những ngày sôi động của cuộc kháng chiến chống Pháp Như vậy, chân dung những cá nhân anh hùng và tập thể những người anh hùng trong chiến tranh là dấu ấn sâu đậm trong tiểu thuyết Phùng Quán

1.4.1.1 Về khái niệm sử thi

Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm sử thi Tuy nhiên các tác giả nghiên cứu văn học chỉ đi sâu vào hai hướng chính Hướng thứ nhất, họ xem sử thi như một thể loại văn học dân gian mà nó chỉ xuất hiện, và phát triển vào

những thời điểm đặc biệt Đó chính là thời điểm mà tinh thần dân tộc tồn tại trong

“trạng thái sử thi” Hêghen đã phân tích: “ Khi một thể chất xã hội đạt tới một hình thái độc đáo, trong đó nền tảng của sự phục tùng không phải do một uy quyền thuần túy mà là một tinh thần danh dự, sự tôn trọng, thái độ xấu hổ trước người có

được sinh ra ở những giai đoạn đặc biệt của các dân tộc Đó là lúc mà vấn đề lịch

sử - dân tộc được đặt lên hàng đầu, vấn đề vận mệnh Tổ quốc, danh dự quốc gia khiến người ta quan tâm hơn là các vấn đề thuộc về quan hệ và số phận cá nhân Văn học sử thi trong suốt lịch sử tồn tại của mình luôn tập trung thể hiện một kiểu xung đột trung tâm: xung đột cộng đồng Nhân vật anh hùng là nhân vật trung tâm của tác phẩm sử thi Các nhân vật khác thường chỉ giữ vai trò qui tụ làm sáng tỏ vẻ đẹp của người anh hùng Vẻ đẹp ấy trước hết toát ra ở ngoại hình Nhân vật anh hùng sử thi thường có tầm vóc đẹp, có kích thước lớn lao hơn chính bản thân nó Đặc điểm ngoại hình sử thi nổi bật nhất của người anh hùng là nó mang vẻ đẹp tạo hình theo quan điểm thẩm mỹ, theo chuẩn mực riêng của nội bộ cộng đồng Song nói đến vẻ đẹp của người anh hùng sử thi thì chủ yếu phải nói đến vẻ đẹp của phẩm chất, của tài năng phi thường Phẩm chất đầu tiên thường gặp ở người anh hùng sử thi là lòng dũng cảm, ý chí và nghị lực phi thường Lòng dũng cảm được coi là phẩm chất đạo đức có tính chất tuyệt đối của người anh hùng sử thi Một phẩm chất lớn khác của người anh hùng sử thi là họ luôn mang một ý tưởng cao cả, khát vọng lớn lao Nhờ có sức mạnh thể chất phi thường cộng với sức mạnh tinh thần kỳ diệu, người anh hùng sử thi luôn lập được những chiến công hiển hách Chiến công của người anh hùng sử thi bao giờ cũng mang ý nghĩa lớn lao, mang quyền lợi, danh dự

và hạnh phúc cho cả cộng đồng dân tộc [27]

Khi xem xét sử thi dưới góc độ là một thể loại văn học dân gian, Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa:

“Sử thi là thể loại tác phẩm tự sự dài, xuất hiện sớm trong lịch sử văn học của các

dân tộc nhằm ngợi ca những sự nghiệp anh hùng có tính chất toàn dân và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch sử [23, 192]

Hướng thứ hai, họ nhìn nhận sử thi với tư cách là một đặc điểm, tính chất của văn học Bởi theo họ, cái hình thức sử thi cổ xưa mang ý thức thần thoại gắn với giai đoạn phát triển ấu thơ của loài người đã một đi không trở lại nhưng với tư cách là một loại hình nội dung, loại hình cảm hứng, thể loại sử thi vẫn không lùi vào quá khứ Trong các thời đại sau, với điều kiện của các giai đoạn phát triển cách mạng khác của xã hội, nội dung thể loại lịch sử dân tộc lại được tái sinh trong những hình thức và bình diện mới Dù ở đâu và khi nào, bức tranh văn học hướng

về phản ánh các sự kiện quan trọng của dân tộc, có ý nghĩa quyết định đối với đời sống tinh thần, vận mệnh của dân tộc và của nhân dân, thể hiện tinh thần trí tuệ bộ tộc và thời đại lịch sử…thì đều mang đậm màu sắc sử thi

Như vậy, chúng ta thấy rằng dù đi vào hướng nghiên cứu nào thì nội hàm của khái niệm sử thi vẫn không thay đổi Về sau này, những đặc trưng cơ bản của sử thi dần dần biến đổi và được tiểu thuyết hiện đại tiếp nhận để hình thành một thể loại mới - tiểu thuyết sử thi Đương nhiên lý tưởng của người anh hùng sử thi thời hiện đại sẽ có những phẩm chất mới mẻ, do nội dung cách mạng của thời hiện đại mang lại Đặc biệt trong văn học Cách mạng 1945- 1975, xuất hiện một loạt các tiểu

thuyết mang tính sử thi như Hòn đất (Anh Đức), Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Ở xã Trung Nghĩa (Nguyễn Thi), Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội (Phùng

Quán)…Đó là những tác phẩm mang đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhưng lấy nội dung lịch sử - dân tộc làm đề tài sáng tạo nghệ thuật với cảm hứng chủ yếu là cảm hứng anh hùng, ngợi ca sự nghiệp anh hùng và con người của dân tộc của cộng đồng

1.4.1.2 Về tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán

Tính chất sử thi của nền văn học 1945-1975 thể hiện trước hết ở chỗ, nó lấy đối tượng miêu tả chủ yếu là cuộc đấu tranh của dân tộc nhằm thoát khỏi mọi ách

ngoại xâm, thiết lập một cộng đồng dân tộc mới với nội dung giai cấp mới theo một cương lĩnh Cách mạng mới; cảm hứng chủ đạo của nó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng; nó đặt xung đột giữa dân tộc với kẻ đến xâm lược thành xung đột hàng đầu mà việc giải quyết xung đột này là chìa khóa cho việc giải quyết mọi xung đột khác; và nó ngợi ca sự nghiệp dựng nước và giữ nước của toàn dân tộc trong hiện tại và quá khứ, ngợi ca sự xả thân vì dân tộc, vì đất nước của những con người ưu tú của dân tộc Là một nền văn học dân tộc ở thời hiện tại nhưng lại mang đậm tính sử thi như là đặc điểm tiêu biểu nhất, cho nên tính sử thi của nền văn học này cũng có những biểu hiện độc đáo

Với cái nhìn sử thi, Phùng Quán đã dồn tâm huyết để viết về những con người đại diện cho tinh hoa và khí phách, phẩm chất và ý chí của mảnh đất Huế nói riêng và của cả dân tộc nói chung Đó là những con người có khả năng đáp ứng được những đòi hỏi của dân tộc và thời đại, nhân danh cộng đồng mà chiến đấu vì

sự sống còn của Tổ quốc Khuynh hướng sử thi đòi hỏi Phùng Quán khi cầm bút phải nhìn con người và cuộc đời không chỉ bằng con mắt của cá nhân mình mà chủ yếu là bằng con mắt có tầm bao quát của lịch sử, dân tộc và thời đại Tính sử thi đã chi phối hầu hết các trang văn của Phùng Quán Không khí thời đại, không khí kháng chiến đã chi phối cách xây dựng nhân vật của nhà văn Mỗi nhân vật trong tác phẩm hiện lên với một tư thế, một hành động và phát ngôn mang hình bóng

thời đại Ở Vượt Côn Đảo là bức chân dung về những chiến sĩ anh hùng trong trong cuộc vượt biển để trở về với đất liền Còn trong Tuổi thơ dữ dội là chân dung

những thiếu niên anh hùng ở Thừa Thiên Huế trong những ngày kháng chiến chống Pháp Dưới con mắt Phùng Quán cuộc kháng chiến hiện lên vô cùng gian khổ nhưng chính sự gian khổ ấy lại là điểm tựa để nhà văn khắc sâu thêm bản lĩnh cứng cỏi của người chiến sĩ Cách mạng và vẻ đẹp lãng mạn của họ

1.4.2 Những tiền đề lịch sử - thẩm mĩ của tính sử thi trong tiểu thuyết Phùng Quán

Phùng Quán sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh Lòng yêu nước và tinh thần dân tộc đã thôi thúc ông vào bộ đội trở thành lính trinh sát khi mới 14 tuổi Phùng Quán đã sống những ngày thật say mê của tuổi trẻ bồng bột và tin yêu của người lính gan dạ ngoài mặt tận Cuộc sống nơi chiến trường khói lửa với những cái chết anh dũng, hiên ngang của các đồng đội đã diễn ra trước mắt ông đã là tiền đề để Phùng Quán có những trang viết rất cảm động về chiến

tranh và người lính Cách mạng Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội là hai cuốn tiểu thuyết mang đậm chất sử thi Nếu tiểu thuyết Vượt Côn Đảo được lấy cảm hứng

gián tiếp từ những câu chuyện do các tù chính trị Côn Đảo kể lại trong đợt Phùng Quán được phân công về Sầm Sơn đón tù Côn Đảo được trao trả sau Hiệp định

Giơnevơ thì Tuổi thơ dữ dội lại lấy cảm hứng trực tiếp từ cuộc đời ông - cuộc đời

của cậu lính trinh sát khi 14 tuổi Dù trực tiếp hay gián tiếp thì không khí cuộc kháng chiến chống Pháp đã chi phối sâu sắc hai tác phẩm này

Trong thời điểm lịch sử ấy, cảm quan thẩm mĩ của dân tộc ta là ca ngợi các chiến sĩ Cách mạng ra đi vì đất nước, và ca ngợi sự hi sinh quên mình của họ Thời

đó “nếu như cách mạng là một dòng sông thì các em nhỏ lại là những tia nước nhỏ

bé bất ngờ vọt ra từ một kẻ đá, một vết nứt trên thân cây, hoặc trút xuống từ một đài hoa gió thổi nghiêng… Nhưng cái điều kì thú là những tia nước mỏng manh nhỏ bé ấy đã tự len lỏi hòa vào dòng sông Cách mạng hùng vĩ lúc nào không ai hay” [54,45- 46] Không khí thời đại đã ảnh hưởng rất lớn đến hướng khai thác đề tài về các chiến sĩ cách mạng Ông viết về đề tài này với niềm say mê và sự ngưỡng

mộ tột cùng

1.4.2.1 Đặc điểm, hoàn cảnh văn hóa, xã hội của đất nước giai đoạn

1945-1975

Cách mạng tháng Tám thành công, sau hơn 80 năm nô lệ, dân tộc giành được độc lập, tự do Cả nước được cuốn vào một không khí chính trị sôi nổi với niềm vui của những người lần đầu tiên được làm chủ đất nước mình Con người được hâm

mộ nhất lúc bấy giờ là người ở chiến khu về, là cán bộ Việt Minh, chiến sĩ giải phóng quân Nhiều ngôn từ chính trị lúc bấy giờ được coi là dấu hiệu đẹp và sang của người giác ngộ Cách mạng, của con người mới Người ta thích sinh hoạt chính trị, thích nói chính trị, thích gọi nhau bằng đồng bào, đồng chí để tỏ rằng tất cả cùng chung một Tổ quốc, cùng giác ngộ lí tưởng Cách mạng và cùng là con người mới của thời đại mới

Độc lập tự do vừa giành được chưa bao lâu, giặc Pháp lại trở lại, rồi giặc Mĩ kéo đến Lòng yêu nước, tinh thần dân tộc của người Việt Nam phát khởi mạnh mẽ

Cả nước đã đứng lên chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc Thanh niên thì tình nguyện vào chiến trường, sẵn sàng chịu mọi gian khổ thiếu thốn, sẵn sàng hi sinh cả tính mạng Lúc này vấn đề chủ quyền được mọi người dân đặt lên hàng đầu Mọi vấn đề khác đều phải tạm thời xếp lại Đảng ta đề ra văn nghệ sĩ phải đứng trên lập trường kháng chiến, phải tuyên truyền chính trị, cổ vũ chiến đấu Chính vì thế mà tình cảm chủ yếu của thơ ca từ 1945-1975 là những tình cảm công dân, tình cảm chính trị Những tình cảm khác không phải không được nói đến mà dường như đều nâng lên thành tình cảm chính trị

Văn học phục vụ chính trị nên quá trình vận động phát triển hoàn toàn ăn nhịp với từng bước đi của Cách mạng, theo sát rừng nhiệm vụ chính trị của đất nước: Ca ngợi Cách mạng và cuộc sống mới (1945-1946); Cổ vũ kháng chiến, theo sát từng chiến dịch, biểu dương các chiến công, phục vụ cải cách ruộng đất (1946-1954); ca ngợi thành tựu khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1954-1964); cổ

Chặng đường từ 1945 đến 1954 gắn với hai sự kiện vĩ đại: Cách mạng tháng Tám 1945 và cuộc kháng chiến chống Pháp mười năm Hai sự kiện như là sự tiếp tục trên cùng một nhiệm vụ lịch sử; giành và giữ chính quyền Trong cuộc hồi sinh chung của dân tộc, văn xuôi đã kịp đón nhận và biểu hiện một niềm vui, làm nên dấu ấn riêng không lẫn được của một thời kỳ Nơi đâu cũng sôi nổi chuyện Cách mạng Hào hứng say sưa trước cuộc sống mới Khẩu hiệu “Kháng chiến hóa văn hóa, Văn hóa hóa kháng chiến” của Hồ Chủ Tịch, và yêu cầu “Cách mạng hóa tư

tưởng, quần chúng hóa sinh hoạt” đặt ra trong báo cáo Chủ nghĩa Mác và văn hóa

Việt Nam của đồng chí Trường Chinh đã mở ra hướng tổ chức lại đội ngũ, việc mở

các sinh hoạt học thuật, với những cuộc tranh luận trên nhiều vấn đề cơ bản của sáng tác và tu dưỡng nghệ thuật Chiến trường phân cách, sự giao lưu giữa các vùng, các khu, giữa Trung ương và các địa phương lắm khó khăn, càng thôi thúc các cuộc đi theo chiến dịch, vào các vùng địch hậu Những chuyến đi từ Nam ra Bắc, rồi từ Bắc vào Nam của anh em văn nghệ sĩ đã cung cấp thêm vốn sống, vốn kinh nghiệm để họ có những sáng tác sát với Cách mạng và quần chúng Văn xuôi dần xuất hiện những sáng tác có bề rộng bao quát và chiều sâu khái quát nhất định đời sống kháng chiến của dân tộc

Chặng đường mười năm đầu có một ý nghĩa đặc biệt Đó là một thời kì vừa gắn nối, vừa chuyển đổi, vừa dò tìm, vừa chuẩn bị, vừa tạo dựng, vừa gieo trồng vừa gặt hái… một thời kỳ ngắn mà dồn chứa biết bao sự kiện Bối cảnh một cuộc Cách mạng vĩ đại đã nhanh chóng đưa toàn bộ dân tộc vào một cuộc đổi đời sâu rộng và triệt để Cuộc đổi đời đã diễn ra trước hết từ quá trình Cách mạng hóa, chính trị hóa toàn bộ đời sống; và chính trong sự vận động của đời sống Cách mạng, đời sống chính trị đó, cũng đồng thời diễn ra một cuộc Cách mạng trên đời sống văn hóa - văn học, nghệ thuật vừa như một kết quả, vừa như một tác nhân chủ động Ở những năm tháng ấy, kháng chiến vất vả, thiếu thốn nhưng sinh hoạt tinh thần căn bản là vui Mảng đề tài bao trùm trong văn học chặng đường này là Cách mạng và Chiến tranh Cách mạng

Chặng đường từ năm 1955 đến năm 1964, văn học trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà Văn học tập trung thể hiện hình ảnh người lao động, ngợi ca những đổi thay của đất nước, và con người trong bước đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội với cảm hứng lãng mạn, tràn đầy niềm vui và niềm lạc quan tin tưởng Nhiều tác phẩm văn học đã thể hiện tình cảm sâu nặng với miền Nam ruột thịt, nói lên nỗi đau chia cắt và thể hiện ý chí thống nhất đất nước Văn xuôi mở rộng đề tài, bao quát được khá nhiều vấn đề và phạm vi của hiện thực đời sống Nhiều tác phẩm viết về sự đổi đời của con người, miêu tả sự biến đổi số phận và tính cách nhân vật trong môi trường xã hội mới Không ít tác phẩm đi theo hướng này đã thể hiện được khát vọng hạnh phúc của

con người, có ý nghĩa nhân văn khá sâu sắc như Đi bước nữa của Nguyễn Thế Phương, Mùa lạc của Nguyễn Khải…Một số tác phẩm tập trung khai thác đề tài

kháng chiến chống Pháp, không chỉ ngợi ca chủ nghĩa anh hùng, tinh thần bất khuất, mà còn phản ánh được phần nào những hi sinh, gian khổ, những tổn thất và

số phận của con người trong chiến tranh như tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng, Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai, và Trước giờ nổ súng của

Lê Khâm… Ngoài ra còn có những truyện ngắn, tiểu thuyết viết về hiện thực đời

sống trước Cách mạng với cái nhìn, khả năng phân tích, và sức khái quát mới: Vợ

nhặt của Kim Lân, Mười năm của Tô Hoài Những bộ tiểu thuyết: Vỡ bờ của

Nguyễn Đình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng đã dựng lên được khá rõ bức tranh

hoành tráng của lịch sử Cách mạng Việt Nam, phản ánh hiện thực đau thương và anh dũng của dân tộc từ thời kỳ Mặt trận dân chủ đến Cách mạng tháng Tám năm

1945 Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đã thu hút sự quan tâm chú

ý của nhiều cây bút Nhiều chuyến đi thực tế được tổ chức tạo điều kiện cho các

nhà văn thâm nhập cuộc sống mới Sông Đà của Nguyễn Tuân, Cái sân gạch của

Đào Vũ… bước đầu khẳng định bước đầu khẳng định thành tựu của văn xuôi viết

về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc

Chặng đường từ năm 1965 đến năm 1975: Cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc là một thử thách vô cùng lớn lao đối với con người Việt Nam, Tổ quốc Việt Nam, sức mạnh Việt Nam Cuộc đụng đầu lịch sử vô cùng ác liệt nhằm chống lại cuộc xâm lược của tên đế quốc tàn bạo, nhiều phương tiện chiến tranh hiện đại vào bậc nhất Lòng yêu nước, chí căm thù, ý chí quyết thắng, sức sáng tạo, lòng kiên nhẫn, tình thương yêu, đoàn kết cưu mang nhau Cả đất nước sống những ngày đau thương nhất mà hào hùng nhất Chủ nghĩa anh hùng Cách mạng nẩy nở khắp mọi nơi, từ tiền tuyến đến hậu phương, ngoài chiến trận và trong sinh hoạt hàng ngày Văn học chặng đường này tập trung viết

về cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ Chủ đề bao trùm là ca ngợi tinh thần yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Văn xuôi chặng đường này phản ánh cuộc sống chiến đấu và lao động, khắc họa khá thành công hình ảnh con người Việt Nam anh dũng, kiên cường, và bất khuất Từ tiền tuyến lớn, những tác phẩm truyện, kí viết trong máu lửa của chiến tranh đã phản ánh nhanh nhạy và kịp thời cuộc chiến

đấu của quân dân miền Nam anh hùng Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, Rừng

xà nu của Nguyễn Trung Thành, Hòn đất của Anh Đức, Chiếc lược ngà của

Nguyễn Quang Sáng… đã tạo được sự hấp dẫn đối với người đọc trong những năm kháng chiến chống Mĩ

Văn học giai đoạn 1945-1975 vận động và phát triển theo một qui luật riêng, chịu sự chi phối của hiện thực đất nước Chưa bao giờ lịch sử dân tộc Việt Nam lại trải qua những năm tháng chiến tranh kéo dài và khốc liệt đến vậy Ròng rã 30 năm, cả dân tộc cùng nhìn về một hướng, triệu trái tim cùng nhịp đập Văn học trong bối cảnh ấy cũng hòa mình vào không khí sục sôi của dân tộc, thực hiện nhiệm vụ quan trọng: phục vụ chính trị, tuyên truyền, cổ vũ chiến đấu, động viên tinh thần cách mạng của toàn thể dân tộc Sáng tác văn chương giai đoạn này trở thành một vũ khí sắc bén chĩa mũi nhọn vào bọn cướp nước, bán nước, nêu cao tấm gương anh hùng Không thể không ghi nhận sức mạnh to lớn của văn học trong hai cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại Biết bao chàng trai, cô gái đã xếp bút nghiên, lên

đường cứu nước mà hành trang không thể thiếu của họ là những câu thơ tràn đầy nhiệt huyết, những trang văn hừng hực khí thế

1.4.2.2 Sự hình thành loại hình “tiểu thuyết sử thi” trong nền văn học Cách mạng 1945-1975

Tiểu thuyết sử thi là tên gọi ước lệ (ghép tên gọi thể loại “sử thi” espopee với tên gọi thể loại “tiểu thuyết”- roman ) để chỉ những tiểu thuyết ( từ thế kỷ XIX-

XX) có dung lượng lớn, thể hiện những đề tài lịch sử - dân tộc Những tác phẩm này vừa là tiểu thuyết đồng thời vừ có nhiều thuộc tính gần gũi với thể loại sử thi

cổ đại hoặc trung đại [23, 230]

Tiểu thuyết sử thi hiện đại khác xa với loại hình sử thi cổ đại vốn là những truyền thuyết anh hùng được các ca sĩ hát/ đọc lại Tiểu thuyết sử thi hiện đại đặt lên hàng đầu những vấn đề lớn liên quan đến số phận của dân tộc và cộng đồng Cũng vì lẽ đó mà các nhà tiểu thuyết luôn luôn tập trung làm nổi bật những xung đột lớn, cố gắng chỉ ra những xu hướng phát triển của lịch sử Trong tiểu thuyết sử thi, hiện thực được thể hiện là lịch sử hoành tráng Góc nhìn đời tư bị thu hẹp, nhường chỗ cho cái nhìn mang tính thời đại Qui mô tiểu thuyết sử thi thường lớn Tiểu thuyết sử thi xuất hiện cái nhìn chiêm ngưỡng của nhà văn về dân tộc và cộng đồng Bởi thế chất giọng cơ bản của tiểu thuyết sử thi là chất giọng anh hùng ca

Đó là bài ca về lịch sử, về những con người mang vóc dáng huyền thoại ngay trong thời hiện đại Ngôn ngữ tiểu thuyết sử thi góc cạnh, ít tàn nhẫn mà thường trang trọng, thường chen lẫn ngôn ngữ trữ tình thống thiết về hiện thực Tiểu thuyết mang tính sử thi nó cũng sử dụng những phương thức xây dựng thế giới nghệ thuật đặc thù của thể loại tiểu thuyết [27]

Có thể khẳng định: “Tiểu thuyết sử thi là những tác phẩm mang đặc trưng thể loại của tiểu thuyết nhưng lấy nội dung lịch sử - dân tộc làm đề tài sáng tạo nghệ thuật với cảm hứng chủ yếu là cảm hứng anh hùng, ngợi ca sự nghiệp và con người của dân tộc, của cộng đồng” [27]

Với thắng lợi của Cách mạng tháng Tám 1945 và sự thiết lập chính thể Việt Nam dân chủ cộng hòa, văn thơ Cách mạng bí mật bước từ bóng tối ra ánh sáng, trở thành văn học công khai, chính thống; xu hướng tư tưởng thẩm mĩ của nó trở thành chủ đạo, chi phối các bộ phận văn học khác, vừa thu hút vừa loại trừ, lọc chọn để qui các dòng về một hướng, tạo thành một dòng thống nhất, và duy nhất Ngự trị chủ yếu trong văn học sau 1945 là thể tài lịch sử - dân tộc Các thể tài đời

tư và thể tài thế sự, nếu vẫn còn có mặt ở đây với liều lượng ít nhiều khác nhau Ở những tác phẩm khác nhau, thì cũng thường chỉ mang ý nghĩa chức năng và luôn luôn phụ thuộc vào mục đích nghệ thuật trung tâm: thể hiện cái ý thức về lợi ích dân tộc, lợi ích quốc gia, ngợi ca và ghi chép công tích ở thời dựng nước mới vào lịch sử dân tộc Vị trí chủ đạo của thể tài lịch sử - dân tộc quyết định tính sử thi như một âm hưởng chủ đạo của văn học sau 1945, rõ nhất là văn học dưới chính thể Việt Nam dân chủ cộng hòa (1945-1975) là một nền văn học sử thi [52] Ba mươi năm chiến tranh giải phóng dân tộc hướng về lý tưởng độc lập tự do và chủ nghĩa

xã hội, cả dân tộc sống với tâm lý lãng mạn - một chủ nghĩa lãng mạn thấm nhuần tinh thần chiến thắng và chủ nghĩa anh hùng Không có lòng yêu nước thiết tha và lòng tin chắc chắn ở tương lai đầy ánh sáng của chiến thắng và cuộc sống ấm no hạnh phúc thì làm sao có đủ sức mạnh tinh thần vượt qua mọi thiếu thốn gian khổ, mọi thử thách nặng nề của chiến tranh

Cảm hứng sử thi là cảm hứng bao trùm văn học 1945-1975, có thể nói chưa bao giờ các nhà văn lại ý thức được sâu sắc trách nhiệm của mình trước lịch sử như

vậy, hàng loạt tiểu thuyết sử thi đã ra đời như Hòn Đất của Anh Đức, Đất nước

đứng lên, Đất Quảng của Nguyên Ngọc, Ở xã Trung Nghĩa của Nguyễn Thi Hòa

trong không khí căng thẳng của những ngày chiến đấu gian khổ mà anh dũng ấy,

Phùng Quán cho ra đời hai cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội

Ở những tác phẩm này, các tác giả đều đi sâu khai thác đề tài chiến tranh và người lính Họ là những chiến sĩ Cách mạng kiên trung, sẵn sàng hi sinh tính mạng

vì sự nghiệp chung Âm hưởng xuyên suốt những tác phẩm ấy là chủ nghĩa anh hùng ca và cảm hứng lãng mạn

Văn học 1945-1975 là nền văn học phong phú trong giọng điệu cũng như bút pháp, và cách tiếp cận hiện thực Chúng ta bắt gặp dân làng Kông Hoa đứng lên

chống giặc trong không khí toàn dân tộc ở Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên

Ngọc hay sự anh dũng kiên cường bất khuất của con người đất mũi Cà Mau trong sáng tác của Anh Đức; không khí đấu tranh anh dũng kiên cường của nhân dân

Nam Bộ trong Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi Dân tộc anh hùng đã sản sinh

ra những con người anh hùng như anh hùng Núp (Đất nước đứng lên); anh là một

người bình dị nhưng luôn khao khát tự do, mang trong lòng ý chí căm thù giặc, bất khuất kiên cường của sức mạnh Tây Nguyên Và khi “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh” là phương châm sống của những người phụ nữ Việt Nam, cho nên trong những ngày chiến tranh ác liệt của dân tộc ta, chân dung những người phụ nữ anh

hùng cũng được đề cập đến như chị Sứ (Hòn Đất) ; chị Út Tịch (Người mẹ cầm

súng)- Họ là những người phụ nữ bình thường như bao người phụ nữ khác nhưng

khi sứ mệnh lịch sử cần đến họ thì ngay lập tức những con người bình thường ấy lại trở thành anh hùng

Con người gắn bó với quê hương là cảm hứng lâu đời của văn học ta, nhưng chưa bao giờ quan niệm này được biểu hiện tập trung và phổ biến đến thế Chỉ

riêng trong tên tác phẩm, đất nước, con người luôn hòa chung làm một: Đất Quảng của Nguyên Ngọc, Ở xã Trung Nghĩa của Nguyễn Thi

Phong cách riêng của Nguyên Ngọc là ông thường viết về những người thật, việc thật và người tốt việc tốt Nhân vật của Nguyên Ngọc đều bắt nguồn từ những nguyên mẫu có thật trong cuộc sống chiến đấu của nhân dân mà ông từng tham dự Nguyên Ngọc viết văn bằng hồn mình và cái hồn ấy thuộc về Cách mạng Ông bám sát các vấn đề lớn của chính trị, phục vụ trực tiếp các nhiệm vụ chính trị mà tác phẩm vẫn vượt qua được sự minh họa, vẫn thành tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh

Năm 1969, Nguyên Ngọc cho ra đời cuốn Đất Quảng tập1 Cuốn sách được bạn

đọc đón nhận rất nồng nhiệt Nguyên Ngọc kể về cuộc chiến đấu của những người bám trụ ở vùng ven thành phố Đà Nẵng Đó cũng là vùng đất hoạt động của ông Nguyên Ngọc xuống đó không phải để làm một nhà văn đi thực tế mà ông là một người lính chiến, bám trụ thật sự Đó là một địa bàn khốc liệt Để bảo vệ khu sân bay và thành phố Đà Nẵng Với Nguyên Ngọc cuộc sống hiện tại là sự dồn tụ của

cả một quá trình từ đau thương đến quật khởi Cũng chính vì vậy mà ông thường hay nói với bạn đọc về những cuộc lên đường, những cuộc ra đi Trong tiểu thuyết

Đất Quảng, chị Thắm ra đi với kỉ niệm xoáy sâu: “Một đôi mắt tha thiết và trầm

ngâm của chồng, một tiếng khóc u oa của con trên nề xi măng lạnh ngắt” “Ông già sông Trúc”- ông già không có tên riêng, mà cả cuộc đời như gắn làm một với lịch

sử cha ông; ông già với những đêm không ngủ, để lắng nghe mọi tiếng động dội lên

từ lòng đất, và là từ trong sâu thẳm của cuộc đời mình Cách viết của Nguyên Ngọc vẫn mang phong cách truyền thống nhưng văn nguyên Ngọc là một dạng văn có ma lực Giản dị, chắt lọc và trong veo

Khác với Nguyên Ngọc, khi phản ánh hiện thực của cuộc chiến tranh nhân dân, ở mảng tiểu thuyết, Nguyễn Thi lại tập trung vào vấn đề nông dân và ruộng

đất Trong cuốn tiểu thuyết Ở xã Trung Nghĩa, tác giả phản ánh mâu thuẫn gay gắt

của người nông dân miền Nam với bọn địa chủ và tay sai mới của Mỹ ngụy Nhà văn đã nêu được một số vấn đề cũ trong hoàn cảnh mới Nhưng một đặc điểm dễ nhận thấy đó là cách nhìn nhận người nông dân ở giai đoạn này có nét khác biệt cơ bản so với cách nhìn nhận về người nông dân trong văn học giai đoạn trước Đó là người nông dân sống trong cảnh o ép, ngột ngạt, bức bách như muốn báo hiệu cho

“cơn giông” Cách mạng sắp sửa nổ ra Nhân vật chính là ông Tư Trầm một người nông dân nghèo khổ, sống cuộc đời tha phương cầu thực Sau hiệp định Giơnevơ, ông được Cách mạng chia cho năm công đất Nhưng rồi Mỹ thay chân Pháp, bọn tay sai mới nổi lên, ông lại bị bọn đại diện Hiếm, cảnh sát Âu cấu kết với bọn địa chủ Ba sồi mưu cướp đất của ông, đe dọa cuộc sống gia đình ông Đây là nhân vật

tiêu biểu cho người nông dân bị đàn áp bóc lột Cuộc đấu tranh diễn ra giữa hai lực lượng, một bên là những người nông dân bảo vệ đất, và bảo vệ Cách mạng và bên kia là bọn tay sai hung hăng hãnh tiến đón chủ mới với nhiều thủ đoạn nham hiểm Vấn đề nông dân và ruộng đất sau Hiệp định Giơnevơ đã trở thành một vấn đề nóng bỏng thôi thúc, cuốn hút sự quan tâm của nhiều tác giả Và đặc biệt ở Nguyễn Thi, qua ngòi bút của nhà văn, nhân vật người nông dân xuất hiện trong hoàn cảnh

có tính chất điển hình Lòng căm thù bọn ác ôn rừng rực cháy trong tâm can ông khi chứng kiến cảnh cướp đoạt ruộng đất của người nông dân một cách trắng trợn của kẻ thù Vợ ông lại bị bắt vì bà đang đi đến nhà ông Hai Khê, thăm vợ Hai Khê vừa mới sinh trong lúc chồng chị bị bắt đi học tố cộng Trước sự trâng tráo, lộng quyền của bọn tay sai, người nông dân không thể đứng nhìn, không thể cam chịu Trái lại họ đã căm thù và dồn nén sức mạnh thành một khối lớn để chuẩn bị bước vào không khí của sự đấu tranh Đấu tranh là con đường duy nhất giúp họ tìm lại nhừng gì đã mất, những cái chính đáng của mình

Nguyễn Thi viết rất ít, vài tùy bút, mươi truyện ngắn, một truyện vừa hoàn chỉnh, vài phác thảo ký, tiểu thuyết còn dở dang Thế nhưng, đọc tác phẩm của ông,

ta cảm thấy một nỗi xôn xao, day dứt về “những điều trông thấy” và cũng xôn xao không kém là sức dội, tiếng vang của cuộc đời ấy, trong chính tâm hồn mình Một nhận thức và từ đó, một xúc động cùng đến và ở lại đấy, nơi sâu thẳm của tâm hồn mình, không nhòa đi, không rời bỏ được, đó là cái làm nên sức hấp dẫn đặc biệt trong những trang văn Nguyễn Thi Nổi bật hơn nhiều nhà văn, Nguyễn Thi không

e ngại đi vào những xung đột dữ dội, không trốn tránh việc mô tả bộ mặt kẻ thù Những mâu thuẫn, những giao tranh, những trái ngược luôn được ông dồn đẩy đến một cái thế tức bí nhất, khiến cho người đọc không sao yên được Với Nguyễn Thi, cuộc sống là bao nhiêu đường mối, đường mạch xô đẩy, quấn quýt, xen cài chằng chịt vào nhau, bổ sung cho nhau, tương phản lẫn nhau Những người dân “bảng đen” như ông Tư Trầm, chị Hai Khê mà cả một bộ máy khổng lồ của Mỹ ngụy với