Đặc trưng ngữ nghĩa của từ lóng và tim trong tuc ngữ và ca dao dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận

Trong tiến trình phát triển của ngôn ngữ, không biết từ lúc nào, hai từ này đã được người Việt gửi gắm vào đấy tiếng nói tình cảm của mình mà chỉ có bằng cảm thức văn hóa Việt, người đó

NGUYỄN ĐỨC DŨNG

ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA CỦA TỪ LÒNG VÀ TIM

TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO DƯỚI GÓC NHÌN

LỜI CẢM ƠN 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Cái mới của đề tài 9

6 Cấu trúc của luận văn 9

Chương 1: Những giới thuyết xung quanh đề tài 10

1.1 Nhận diện về tục ngữ ca dao 10

1.2 Cơ sở lý luận về phạm trù ngữ nghĩa trong ngôn ngữ học 12

1.3 Cơ sở lý luận của ngôn ngữ học tri nhận 17

1.4 Tiểu kết chương 1 34

Chương 2: Đặc điểm ngữ pháp và những ý niệm văn hoá trong phát ngôn tục ngữ và cao dao chứa từ lòng và từ tim 35

2.1 Tiểu dẫn 35

2.2 Đặc điểm ngữ pháp của từ lòng và từ tim trong tiếng Việt 37

2.3 Ẩn dụ và biểu hiện ẩn dụ tri nhận về từ lòng, tim trong tục ngữ, ca dao 49

2.4 Đặc điểm ngữ nghĩa của từ lòng và từ tim trong các loại từ điển 55

2.6 Tiểu kết chương 2 62

Chương 3: Phân loại và ngữ nghĩa của các câu ca dao, tục ngữ chứa từ lòng, tim dưới góc nhìn tri nhận 63

3.1 Tiểu dẫn 63

3.2 Phân loại các tiểu nhóm ngữ nghĩa theo các ý niệm tri nhận văn hóa Việt 70

3.3 Biểu hiện ngữ nghĩa của từ lòng trong ca dao tục ngữ dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận 80

3.4 Sự tác động của yếu tố cảm thức văn hoá Việt lên trường ngữ nghĩa từ lòng dưới góc nhìn tri nhận 87

3.5 Tiểu kết chương 3 91

KẾT LUẬN 92

PHỤ LỤC 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

Để hoàn thành đề tài luận văn này, trước hết cho phép chúng tôi xin chân thành cảm ơn Giáo Sư, Tiến Sĩ Đỗ Thị Kim Liên, người đã hướng dẫn chỉ bảo cho chúng tôi thấy sự giản dị, minh bạch và trang trọng của ngôn ngữ học Chúng tôi cũng xin cảm ơn Tiến Sĩ Nguyễn Văn Bằng, người đã dành thời gian quý báu đóng góp cho bài viết cùa chúng chúng tôi; xin cảm ơn các thầy cô giáo ngữ văn trường Đại học Vinh đã truyền thụ kiến thức cho chúng tôi; xin cảm ơn quý ban lãnh đạo và các bạn đồng nghiệp trường Đại học Sài Gòn đã cổ vũ chúng tôi trong học tập

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 1 tháng 1 năm 2012

Tác giả Nguyễn Đức Dũng

1.1 Tục ngữ và ca dao là kho tàng văn học quý giá của nhiều dân tộc, trong đó có cả người Việt Đến với tục ngữ, ca dao, từ trước đến nay, nhiều nhà nghiên cứu đã đi vào tiếp cận chúng từ nhiều phương diện khác nhau: văn học, triết học, đạo đức, ngôn ngữ, đặc biệt là lối tri nhận mang đặc thù văn hóa của người Việt Trong tục ngữ, ca dao còn chứa đựng những trầm tích văn hóa mà nếu đi sâu giải mã những yếu tố ngôn ngữ cấu thành tục ngữ, ca dao, chúng ta sẽ có thêm cơ sở khoa học để hiểu một cách đầy đủ văn hóa Việt, văn hóa phi vật thể, văn hóa biểu tượng

1.2 Từ lòng và từ tim là hai từ được sử dụng rộng rãi trong văn bản viết

lẫn trong đối thoại hàng ngày Đặc biệt trong tục ngữ, ca dao, chúng được sử dụng không còn chỉ những "vật" cụ thể - bộ phận cơ thể người-mà trở thành biểu tượng của thế giới bên trong con người, thế giới nội tâm Trong tiến trình phát triển của ngôn ngữ, không biết từ lúc nào, hai từ này đã được người Việt gửi gắm vào đấy tiếng nói tình cảm của mình mà chỉ có bằng cảm thức văn hóa Việt, người đó mới cảm nhận được cái sâu sắc, cái hay, sự rung động về giá trị ngữ nghĩa của chúng, nói một cách khác, người đó có sự tư duy đúng

về cái “không thấy”này Thật khó giải thích ngay từ khi còn bé, con trẻ đã

cảm nhận được cái nghĩa trong câu ca dao “Một lòng thờ mẹ kính cha” mà không hề có những vật hiện hữu nào, từ nào làm rõ nghĩa cho từ lòng ở đây,

nếu không phải là cảm thức văn hóa Trong thực tế, chắc cũng không cần một lời giải thích đầy đủ nào để đứa trẻ thỏa mãn được nếu như không phải chính

nó Ngoài ra, ta gặp những cách nói Lòng vả cũng như lòng sung; Lòng trâu

cũng như dạ bò (tục ngữ); Lòng đá thắm, dạ vàng phai/ Hơi đâu theo đuổi đường dài uổng công; Lòng em còn đợi còn chờ/ Sao em rứt nghĩa bao giờ không hay (Ca dao)… càng gợi lên cái bề rộng ngữ nghĩa từ này

quan mà thiếu đi yếu tố nhận thức bên trong của con người cụ thể - yếu tố văn hóa Chính vì lẽ đó, đề tài chúng tôi đi vào tìm hiểu đặc trưng ngữ nghĩa của

từ lòng và từ tim trong tục ngữ và ca dao dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri

nhận

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tục ngữ, cao dao là đối tượng thu hút hiều sự quan tâm của giới nghiên cứu với tên tuổi của các tác giả như: Vũ Ngọc Phan (1978), Đinh Gia Khánh (1998), nhóm tác giả Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri (1975), Hoàng Tiến Tựu (1999), Nguyễn Thái Hòa (1997), Nguyễn Quí Thành (1998), Phan Thị Đào (2001), Nguyễn Nghĩa Dân (2001), Nguyễn Xuân Kính (2002), Đỗ Thị Kim Liên (2006), Nguyễn Văn Nở (2006), Nguyễn Đức Tồn (2008)… Các tác giả này đã đi vào khai thác, tìm hiểu những vấn đề nội dung

tư tưởng, quan niệm triết lý nhân sinh, thi pháp… vấn đề hình thức, mô típ, cấu trúc… Có nhiều bài viết, luận văn, chuyên khảo về tục ngữ, ca dao được công bố rộng rãi

Gần đây, những từ ngữ chỉ người, vật trong ca dao, tục ngữ Việt có sắc thái tình cảm, đời sống bên trong, đời sống tâm linh Việt được đi sâu nghiên cứu Chúng không chỉ được khảo sát về mặt ngữ âm, ngữ nghĩa từ vựng, ngữ pháp… mà còn được nghiên cứu từ phương diện văn hoá Việt

Hà Quang Năng (1997) với bài viết Hình ảnh con trâu trong thành ngữ,

tục ngữ và ca dao Việt Nam, trong tạp chí Ngôn Ngữ và Đời Sống, số 1 đã

phân tích và miêu tả một cách đầy đủ về biểu tượng con trâu gắn với đời sống

vật chất và tinh thần của người Việt trên cứ liệu thành ngữ, tục ngữ, ca dao

Cũng về “con trâu”, Phạm Văn Thấu (1997), với bài Con Trâu trong

tâm thức người Việt qua tục ngữ ca dao đã có kết luận “Tâm thức Việt Nam

in đậm hình ảnh con trâu Với mỗi người dân Việt từ tấm bé, con trâu đã gần gũi, gắn bó hằng ngày từ ngày xửa ngày xưa”

Năm 2000, Hoàng Văn Khoáng trên báo Giáo dục thời đại, số Xuân Canh Thìn, có bài viết Rồng có thực hay huyền thoại?

Trí Sơn (2001) với bài Con rắn trong tâm thức người Việt qua thành

ngữ tục ngữ Bên cạnh các công trình nghiên cứu qua hình ảnh các con vật,

còn có các công trình tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam qua hình ảnh các cây

cỏ có trong ca dao tục ngữ Việt

Đỗ Thị Kim Liên (2009), trường ngữ nghĩa về “cây lúa” và các sản

phẩm từ lúa phản ánh đặc trưng văn hoá lúa nước trong tục ngữ người Việt

Đặc biệt từ 2005 trở lại đây, với sự phát triển mạnh của ngôn ngữ học tri nhận, mà lý thuyết đại cương và phương pháp luận đã được hai tác giả trình bày một cách tường minh trong tác phẩm của mình Tác giả Trần Văn

Cơ (2006) với cuốn Ngôn ngữ học tri nhận đã giới thiệu lí thuyết tri nhận trên

thế giới và ảnh hưởng của lí thuyết này ở Việt Nam Lý Toàn Thắng (2009),

với cuốn Ngôn ngữ học tri nhận Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng

Việt, một hướng nghiên cứu mới đã được mở ra cho việc khảo sát các từ ngữ

Việt có tính biểu tượng và chiều dày văn hoá như bánh chưng, bánh giầy, số

phận, cây tre, cây đa, cây chuối, sông, đò Cũng chính lý thuyết này đã gợi ý

cho chúng tôi khảo sát từ lòng và tim dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri

nhận

Từ lòng và tim xuất hiện trong phát ngôn của đời sống người Việt có

tần số đáng kể Qua quá trình tìm hiểu bước đầu, chúng tôi thấy đây là hai từ rất giàu sắc thái, tình cảm văn hoá Việt Hai từ này khá quen thuộc với mọi lứa tuổi của người Việt, đời sống Việt Khi điểm lại lịch sử vấn đề, chúng tôi

chưa thấy một công trình nào đi sâu nghiên cứu hai từ lòng và tim như môt

chuyên khảo từ góc nhìn của ngôn ngữ học truyền thống cũng như ngôn ngữ

học tri nhận Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài Đặc trưng ngữ nghĩa của từ

lòng và tim trong phạm vi tư liệu tục ngữ, ca dao dưới góc nhìn ngôn ngữ học

tri nhận với hy vọng đưa ra được một bức tranh tương đối đầy đủ về ý niệm

của người Việt đối với hai từ lòng và tim

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chọn hai từ lòng và từ tim từ bộ sưu tập Kho tàng tục ngữ người Việt và Kho tàng ca dao người Việt của các soạn

giả: Nguyễn Xuân Kính (chủ biên), Nguyễn Thúy Loan, Phạm Lan Hương, Nguyễn Luân in năm 2002, Nxb Văn hóa - Thông tin làm đối tượng nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, luận văn hướng đến thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Thống kê, phân loại những câu tục ngữ và ca dao chứa từ tim và lòng

Bước đầu, chúng tôi đã thống kê được 507 câu chứa hai từ này

- Phân tích ý niệm (ẩn dụ tri nhận), xác lập ra những đặc điểm ngữ

nghĩa của những phát ngôn chứa từ lòng và từ tim qua từ điển

- Rút ra những đặc trưng ngữ nghĩa của từ lòng và từ tim dưới góc nhìn

tri nhận

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp khảo sát thống kê, phân loại

Bước đầu chúng tôi đã thống kê số lượng 507 phát ngôn có chứa từ

lòng và tim Sau đó, chúng tôi tiến hành phân loại chúng theo các tiểu nhóm

và đi sâu phân tích, miêu tả các tiểu nhóm đó

4.2 Phương pháp miêu tả

Dựa vào kết quả thống kê, phân loại các phát ngôn có chứa từ lòng và

tim, chúng tôi đi vào miêu tả ý niệm dẫn đến ngữ nghĩa của các phát ngôn

thuộc những nhóm ngữ nghĩa khác nhau đã phân loại được

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Trên những nét đặc trưng rút ra được từ các phát ngôn chứa từ lòng và

từ tim trong tục ngữ, ca dao, chúng tôi tiến hành so sánh đối chiếu các tiểu

nhóm ngữ nghĩa, qua đó rút ra nào là yếu tố cơ sở thuộc cảm thức văn hóa của người Việt

5 Cái mới của đề tài

Có thể xem đây là đề tài đầu tiên đi sâu nghiên cứu ngữ nghĩa của từ

lòng và từ tim dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài gồm ba chương

Chương 1: Những giới thuyết xung quanh đề tài Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và những ý niệm, nhận thức văn hoá

trong phát ngôn tục ngữ và ca dao chứa từ lòng và từ tim

Chương 3: Phân loại và ngữ nghĩa của các câu ca dao, tục ngữ chứa từ

lòng, tim dưới góc nhìn tri nhận

sở cho việc phân loại hai đối tượng này Tục ngữ là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, có khi là một sự phê phán Còn thành ngữ là một một bộ phận của câu mà nhiều người đã quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn được một ý trọn vẹn

Về cấu tạo, mỗi thành ngữ chỉ là một cụm từ cố định, chưa phải là một câu hoàn chỉnh Còn tục ngữ dù ngắn đến đâu cũng là một câu hoàn chỉnh

Về ý nghĩa, thành ngữ mang nghĩa hình ảnh, nghĩa khái quát có giá trị

tương đương từ: Áo rách, quần manh; Ăn trắng, mặc trơn; Ăn trên, ngồi trốc;

Dốt đặc cán mai; Cá bể, chim ngàn; Bụng đói, cật rét Còn tục ngữ lại nêu

lên những kinh nghiệm: Chó cắn áo rách; Bệnh quỷ thuốc tiên; Người chửa,

cửa mả; Bồi ở lở đi; Ai đắp người ấy ấm mồ…

Hầu hết, thành ngữ, tục ngữ đều do nhân dân sáng tác, nhưng cũng có những thành ngữ, tục ngữ rút ra từ các thi phẩm, hoặc rút từ ca dao - dân ca

ra Như vậy, tục ngữ được hình thành trên cơ sở những kinh nghiệm về tự

nhiên và xã hội: Chết đuối vơ phải cọng rơm; Múa rìu qua mắt thợ; Chớp

đông nhay nháy gà gáy thì mưa Trong tục ngữ có cả thành ngữ: Chồng yêu,

xỏ chân lỗ mũi, thì xỏ chân lỗ mũi là thành ngữ

1.1.2 Phân biệt tục ngữ và ca dao

Ca dao là một thuật ngữ Hán-Việt Ca dao là những bài văn vần do nhân

dân sáng tác tập thể, được lưu truyền bằng miệng và được phổ biến rộng rãi trong nhân dân Có thể nói nội dung của ca dao chủ yếu là nói về chủ đề tình yêu quê hương, đất nước, con người, trong đó một mảng ca dao chủ yếu nói

về tình yêu nam nữ Ngoài ra, tìm hiểu ca dao chúng ta sẽ thấy được tính chiến đấu, tính phản phong, tính nhân đạo, tính triết lí, đạo làm người Còn tục ngữ, như đã trình bày ở mục 1.1.1, là sự đúc rút những kinh nghiệm trong đời sống tự nhiên và đời sống xã hội, tác động đến nhận thức của mọi người nói chung

Về hình thức, ca dao và tục ngữ cũng khác nhau Tục ngữ ban đầu chỉ là

những câu nói xuôi tai, hợp lý, sau dần mới trở thành những câu cân đối, có

vần vẻ, ngắn gọn: Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm; Làm phúc phải tội; Lươn

ngắn chê chạch dài; Cần xuống muống lên

Tục ngữ có số lượng lớn nhất là 20 âm tiết, ít nhất là 4 âm tiết, như: Cha

già con cọc; Mẹ nào con ấy (bốn âm tiết); Hoài hồng ngâm cho chuột vọc, hoài hạt ngọc cho ngâu vầy, hoài bánh dày cho thằng méo miệng ăn (20 âm

tiết)

Tục ngữ có những câu vần liền, vần cách (cách 2 âm tiết, 3 âm tiết, thậm chí cách 4, 5 âm tiết) Ví dụ:

- Vần liền: Con dại cái mang; Cha gánh lon, con gánh vại

- Vần cách 1 âm tiết: May tay hơn hay thuốc; Đi chợ ăn quà, về nhà

đánh con; Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm

- Vần cách 2 âm tiết: Tháng bảy heo may chuồn chuồn bay thì bão;

Gà cựa dài thì rắn, gà cựa ngắn thịt mềm…

- Hoặc thể lục bát: Cá tươi thì xem lấy mang/ Người khôn xem lấy

hai hàng tóc mai

Hình thức của ca dao thường là những bài ngắn, hai, bốn, sáu, hoặc tám

câu, âm điệu lưu loát và phong phú Đặc điểm của ca dao thường có dạng lục bát

thứ 6 hoặc thứ 4, như: Anh buồn anh có chốn thở than, Em buồn như ngọn

nhang tàn thắp khuya Có trường hợp vần lưng lại rơi vào âm tiết thứ tư, như:

Từ ngày Tự Đức lên ngôi, Cơm chẳng đầy nồi, trẻ khóc như ri

Về ý nghĩa, nghĩa của tục ngữ, một bộ phận phản ánh kinh nghiệm tự

nhiên, là nghĩa đen: Chớp đông nhay nháy, gà gáy thì mưa; và một bộ phận

phản ánh kinh nghiệm nhận thức xã hội là nghĩa bóng: Xanh vỏ đỏ lòng; Áo

gấm đi đêm; Tham bát bỏ mâm; Chó ba quanh mới nằm; Người ba năm mới nói

Còn ca dao có ý nghĩa biểu cảm, bộc lộ cảm xúc: Hạt lúa vàng hạt thóc

cũng vàng/ Anh yêu em, bác mẹ, họ hàng cũng yêu; Ai về ai ở mặc ai/ Ta như dầu đượm tháp hoài năm canh; Thấy anh như thấy mặt trời/ Chói chang khó ngó trao lời khó trao

1.2 Cơ sở lý luận về phạm trù ngữ nghĩa trong ngôn ngữ học

Phạm trù ngữ nghĩa trong ngôn ngữ học rất rộng và phức tạp Ở đây, chúng tôi dựa vào quan điểm của Đỗ Hưu Châu: “Đặc điểm của ngữ nghĩa học hiện đại là không chỉ đóng khung trong sự miêu tả, phân loại mà đang

chuyển mạnh sang việc phát hiện ra các quy tắc điều khiển các quá trình tạo nghĩa, vì thế, ta nên chấp nhận về sự phân chia ngữ nghĩa học thành hai lĩnh vực: ngữ nghĩa học hệ thống (chủ yếu là ngữ nghĩa học từ vựng) và ngữ nghĩa học hoạt động (nghiên cứu ý nghĩa và sự hình thành ý nghĩa của các đơn vị hành chức của ngôn ngữ, trên quan điểm kết hợp ngữ nghĩa - ngữ dụng), các khái niệm cơ bản của ngữ nghĩa học ở mục này được đề cập đến trong hai tiểu mục nhỏ: ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ nghĩa ngữ dụng

1.2.1 Ngữ nghĩa học từ vựng

1.2.1.1 Nghĩa của từ

Có nhiều ý kiến khác nhau trong ngôn ngữ học về vấn đề từ, nhưng dường như đến nay, người ta thấy xoay quanh mấy xu hướng sau:

a) Nghĩa là đối tượng;

b) Nghĩa là biểu tượng;

c) Nghĩa là khái niệm;

d) Nghĩa là quan hệ giữa tín hiệu và đối tượng;

e) Nghĩa là chức năng của tín hiệu – từ;

f) Nghĩa từ là bất biến thể của thông tin;

g) Nghĩa từ là phản ứng hiện thực

Như vậy, có nhiều quan niệm khác nhau về ý nghĩa từ vựng, ở đây, chúng tôi chấp nhận quan niệm của Ju X.Xtêpanov cho rằng: "Ý nghĩa của từ phản ánh những đặc trưng chung, đồng thời là đặc trưng bản chất của sự vật được con người nhận thức trong thực tiễn xã hội Ý nghĩa của từ hướng đến khái niệm như là hướng đến cái giới hạn của mình" [53, tr.54 ]

Quan niệm trên đây cho thấy rõ tính phức tạp của ý nghĩa từ vựng Sự phức tạp được thể hiện qua các thành phần của nó, ngoài nội dung chính

nghĩa biểu niệm, "là tập hợp các 'nét tiêu chuẩn', còn là nội dung tâm lí, khái niệm tương ứng được biểu đạt trong từ", ý nghĩa từ vựng còn bao gồm cả nghĩa biểu thái "bao gồm mọi đặc tính khác nhau của từ cần yếu về mặt ngữ nghĩa" và phạm vi ứng dụng

1.2.1.2 Phân tích nghĩa từ

Với quan niệm nét nghĩa là "những yếu tố ngữ nghĩa chung cho nghĩa của các từ thuộc cùng một nhóm từ, hoặc riêng cho nghĩa của một từ, đối lập với nghĩa của những từ khác trong cùng một nhóm" Tác giả Hoàng Phê cho rằng nghĩa từ "là một tập hợp những nét nghĩa có quan hệ quy định lẫn nhau" Các mối quan hệ đó là quan hệ trật tự và quan hệ cấp bậc, chúng làm nên cấu trúc tầng bậc của nghĩa từ Các từ có cùng một kiểu cấu trúc ngữ nghĩa, tức là

có số lượng nét nghĩa như nhau, trật tự và quan hệ giá trị giữa các nét nghĩa giống nhau làm nên hiện tượng đẳng cấu ngữ nghĩa Phương pháp phân tích cấu trúc nghĩa từ hiện nay đã thu được những kết quả nhất định Đây là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của từ vựng học

sự phân chia từ vựng thành các trường từ vựng - ngữ nghĩa

Đa nghĩa là hiện tượng một từ có nhiều nghĩa, các nghĩa này có thể có liên hệ với nhau về mặt lịch sử - dẫn đến sự phân biệt nghĩa gốc / nghĩa phái sinh, hoặc liên hệ về logic - có nghĩa cụ thể / nghĩa trừu tượng, nghĩa chính / nghĩa phụ; các mối liên hệ này lại tạo nên tính hệ thống chặt chẽ giữa các nghĩa trong từ đa nghĩa Ngược lại, đồng âm là hiện tượng nhiều từ có nghĩa khác nhau nhưng có vỏ ngữ âm giống nhau Trong tiếng Việt, đồng âm được

phân loại tiếp, theo tiêu chí có hay không có mối liên hệ nguồn gốc - ngữ nghĩa, thành đồng âm cùng gốc và đồng âm ngẫu nhiên

Đồng nghĩa là hiện tượng các từ có hình thức khác nhau nhưng giống nhau về ý nghĩa và phản ánh mối quan hệ đồng nhất giữa các từ có cùng ý nghĩa biểu niệm

Trái nghĩa là hiện tượng những từ khác nhau về ngữ âm, đối lập về ý nghĩa, biểu hiện các khái niệm tương phản về logic, nhưng tương liên lẫn nhau

Ở một góc độ khác, người ta lại chia hệ thống từ vựng thành những "tập hợp từ vựng có sự đồng nhất ngữ nghĩa xét theo một phương diện nào đấy để phát hiện ra tính hệ thống và cấu trúc của hệ thống từ vựng về mặt ngữ nghĩa" [Đỗ Hữu Châu]

Như vậy, đa nghĩa và đồng âm thể hiện quan hệ về nghĩa trong một từ hoặc trong một từ - ngữ âm; đồng nghĩa và trái nghĩa thể hiện quan hệ giữa các từ trong một nhóm; còn trường từ vựng-ngữ nghĩa thể hiện quan hệ của một tập hợp nhiều đơn vị từ vựng

1.2.2 Ngữ nghĩa ngữ dụng

Trong phần này, chúng tôi không đề cập đến toàn bộ đối tượng đa dạng của ngữ dụng học, mà chỉ đề cập đến những vấn đề có liên quan trực tiếp đến ngữ nghĩa của từ và ngữ nghĩa của lời Đó là các vấn đề tiền giả định, nghĩa của lời và tình thái

a) Về tiền giả định

Tiền giả định là những tri thức, sự hiểu biết về những từ ngữ hay về những phát ngôn cụ thể mà đã được các nhân vật giao tiếp mặc nhiên thừa nhận, bất tất phải bàn cãi và họ dựa vào đó để nói lên ý nghĩa tường minh trong phát ngôn của mình [31, tr.238] Có những cách phân loại khác nahu về

tiền giả định, nhưng ở đây, chúng tôi quan tâm nhiều hơn đến nhóm tiền giả định tồn tại

Tiền giả định tồn tại là điều được giả định trước là đúng để xác định giá trị chân lí của điều được nói ra là đúng hay sai, đó là "những nét nghĩa không

có giá trị thông báo chính thức, không chấp nhận bất cứ một sự thuyết minh, một hạn định nào", điều kiện bên trong của một nội dung không thể thiếu được của nghĩa từ [Hoàng Phê, 38, tr.47]

b) Về khái niệm nghĩa của lời

Nghĩa của lời là tất cả những gì mà người nói, qua lời, muốn truyền đến cho người đối thoại Đó không chỉ là nội dung mệnh đề của câu mà còn có sự tham gia của những yếu tố khác Với cách xem xét này thì nghĩa của lời chịu

sự chi phối của một số nhân tố sau:

Vai nói (gồm người nói và người nghe): Người nói là ai, đang nói với ai Ngữ cảnh : Nói trong hoàn cảnh nào

Mục đích nói: Người nói hướng đến mục đích trực tiếp hay gian tiếp Nội dung nói: Nội dung này được tồn tại dưới các kiểu kết cấu cụ thể

c) Về khái niệm tình thái

Hoàng Tuệ cho rằng "Tình thái là một khái niệm trong sự phân tích ngữ nghĩa của câu, sự phân tích theo cách nhìn tìm đến thái độ của người nói trong hoạt động phát ngôn, tức cũng là tìm đến tác động ngữ dụng, tác động mà người nói muốn tạo ra ở người nghe trong thực tiễn hoạt động ngôn ngữ" Ông cho rằng, một phát ngôn thường gồm hai phần: ngôn liệu (dictum)

và tình thái (modality) Ngôn liệu là phần nội dung phản ánh hiện thực Tình thái là phần nội dung của phát ngôn thể hiện thái độ của người nói Đó có thể

là thái độ của người nói đối với nội dung của câu nói, hoặc đó là thái độ của người nói đối với người nghe Tình thái làm nên tính tinh tế đa dạng, sinh

động về ngữ nghĩa của lời Trong bài viết: Thế nào là môt hành động ngôn từ, J.Searle đã đưa ra các ví dụ:

1/ John có rời phòng không? (Will john leave the room?)

2/ John sẽ rời phòng (John will leave the room.)

3/ John hãy rời phòng đi! (John, leave the room?)

4/ Giá mà John chịu rời khỏi phòng nhỉ! (woud that John will left the room?)

5/ Nếu như John chịu rời khỏi phòng, tôi cũng sẽ rời theo.(If John will leave the room, i will leave olso?)

[Nguồn: Ngôn ngữ, văn hóa, xã hội-một cách tiếp cận liên ngành,

Nxb Thế giới, tr.92]

Những câu trên đều có nội dung mệnh đề như nhau: John rời phòng nhưng nghĩa của 5 câu trên khác nhau do yếu tố tình thái đưa lại, thể hiện những sác thái tình cảm khác nhau của người nói đưa vào câu nói

1.3 Cơ sở lý luận của ngôn ngữ học tri nhận

1.3.1 Tiền đề ra đời ngôn ngữ học tri nhận

Điều cần nói trước tiên là sự ra đời của khoa học tri nhận đã góp phần giải tỏa cho cuộc khủng hoảng về chủ nghĩa cấu trúc phản ánh trong ngôn ngữ học thế giới, dẫn đến sự bùng nổ những lý thuyết, những trường phái, những khuynh hướng ngôn ngữ học khác nhau ra đời Có thể tóm lựợc những hướng

lý thuyết này như sau:

a) Ngữ pháp tạo sinh-cải biến (tính toán các biểu thức ngôn ngữ)

b) Thuyết giải luận (ý nghĩa được xác định nhờ nhân tố thuyết giải)

c) Ngữ pháp phạm trù

d) Chức năng luận

e) Lý thuyết điển dạng

f) Ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn

g) Lý thuyết hành động lời nói

h) Nguyên lý cộng tác

i) Ngôn ngữ học tri nhận

Trong số những lý thuyết đại diện này, tác giả Trần Văn Cơ chọn ra ba

lý thuyết có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến sự phát triển ngôn ngữ học Mỹ là:

Ngữ pháp tạo sinh-cải biến, Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học tri nhận

a) Ngữ pháp tạo sinh-cải biến

Đây là lý thuyết do N.Chômski khởi xướng Lý thuyết này bác bỏ những cơ sở của chủ nghĩa miêu tả và chủ nghĩa cấu trúc Mỹ Cuốn Các cấu trúc cú pháp là một trong bốn phát minh chủ yếu nhất trong ngôn ngữ học trong 200 năm trở lại đây Trong lý thuyết này N.Chômski đã xác lập địa vị trung tâm của cú pháp và đưa nó lên hàng đầu những vấn đề xây dựng lý thuyết đại cương Đó là việc xây dựng ngữ pháp học với nghĩa là một cơ chế tạo sinh ra câu là mục đích của việc nghiên cứu cú pháp của một ngôn ngữ nào đó Qui tắc tái xuất cho phép tạo sinh những câu dài vô hạn trong khi vẫn giữ nguyên những quan hệ ngữ pháp vốn có

Chương trình tối giản là giai đọan tiếp của Ngữ pháp tạo sinh cho rằng

cơ chế của con người gồm hai tiểu hệ thống chính: tiểu hệ thống tính toán và tiểu hệ thống từ vựng Tiểu hệ thống tính toán tạo sinh ra những biểu thức ngôn ngữ và cấp lệnh cho những hệ thống hiện thực hóa Tiểu hệ thống từ vựng chứa tòan bộ thông tin từ từ vựng của một ngôn ngữ cụ thể

b) Ngữ dụng học

Môn học nghiên cứu hành vi của các kí hiệu trong quá trình giao tiếp thực tế Lý thuyết này được sáng lập bởi Ch.Morris Dụng học có đặc trưng tiếp cận với ngôn ngữ là ngôn cảnh, xem ngôn cảnh là yếu tố bổ túc cho khái niệm trung tâm của lời nói, tác động tương hỗ giữa hành động lời nói và ngôn cảnh làm thành cái trục cơ bản của nghiên cứu dụng học và việc hình thành những qui tắc tác động tương hỗ đó là nhiệm vụ chính của dụng học

Dụng học chú ý đến các bình diện sau trong việc sử dụng ngôn ngữ như một công cụ giao tiếp: Bình diện hiển ngôn và hàm ngôn; Bình diện đánh giá; Bình diện ngôn bản (diễn ngôn)

c) Ngôn ngữ học tri nhận

Trước khi ngôn ngữ học tri nhận ra đời là sự thống trị của những lý thuyết ngôn ngữ học cấu trúc cho rằng ngôn ngữ học có truyền thống tự trị, tính tự trị của nó thể hiện hệ thống ngôn ngữ có thể được miêu tả và thuyết giải trong phạm vi (xét trong bản thân nó và vì bản thân nó) không quan tâm đến những tâm lý học, tư duy bộ não, giải phẫu, sinh lí, xã hội, tộc người, văn hóa… Sự ra đời của ngôn ngữ học tri nhận là sự phản ứng khoa học đối với các trào lưu nói trên Trước đó, năm 1972, John R Searle gọi ngữ pháp tạo sinh – cải biến do Noam Chômski chủ xướng là “cuộc cách mạng” Chomsky trong ngôn ngữ học Cạnh đó còn có E.X Kubriakova, E Koerner ở thập kỷ

80 thế kỷ trước cũng cùng quan điểm với ông N Chomski đã cùng với người

thầy của mình, Z Harris, cho ra đời cuốn sách Cấu trúc cú pháp, nó có ảnh

hưởng sâu sắc đến sự phát triển của nhiều lĩnh vực khoa học như tâm lý học, triết học, xã hội học, giáo dục học, nhân chủng học, lý thuyết trí tuệ nhân tạo, v…v, và chính nó tạo cơ sở cho sự xuất hiện một ngành khoa học mới được gọi là khoa học tri nhận Theo quan điểm của N Chomski, các nhà ngôn ngữ học thế giới đã nâng chương trình tối giản – giai đoạn mới của Ngữ pháp tạo sinh (The Minimalist Programe) của ông lên một tầm cao hơn và rộng hơn

nữa và hướng tới ngôn ngữ học tri nhận Các nhà khoa học ngôn ngữ Nga như A.A Leonchev, giáo sư viện sĩ Ju S Stepanov cũng dành nhiều thời gian đưa

ra những ý kiến đóng góp sự hoàn chỉnh cho những nguyên lý của ngành ngôn ngữ học tri nhận Kovecses Z., Lakoff F., Langacker R.W, Leech G là các nhà ngôn ngữ học tên tuổi của thế giới đã lần lượt cho ra đời những tác phẩm có giá trị thiết lập nền tảng lý thyết cho ngôn ngữ học tri nhận Ở Việt

Nam, Lý Toàn Thắng công bố chuyên khảo Mô hình không gian về thế giới

năm 1993, trong cuốn sách đó, ông đề cập đến đặc thù về định vị định hướng không gian của cộng đồng ngôn ngữ - văn hoá Việt Nam trong sự so sánh với cộng đồng Nga đã được phân tích một cách thấu đáo Tác giả Trần Văn Cơ

cho ra đời cuốn sách Ngôn ngữ học tri nhận Sách bàn về các vấn đề cụ thể:

tri nhận và hoạt động tri nhận; ý niệm và ý niệm hoá thế giới; phạm trù và phạm trù hoá thế giới; ẩn dụ và ẩn dụ tri nhận; cảm xúc và các mô hình cảm xúc

Như vậy, ngôn ngữ học tri nhận và lý thuyết tạo sinh – cải biến là hai học thuyết song song tồn tại tuy ngôn ngữ học tri nhận ra đời muộn hơn Cả hai cùng lấy mục đích cuối cùng là nhận thức bản chất của ngôn ngữ con người nhưng con đường tìm đến có khác nhau Lý thuyết tạo sinh - cải biến đi sâu vào cấu trúc ngôn ngữ từ những quan sát trực tiếp được và hình thức hóa chúng đến độ lý tưởng như một công thức từ đấy giải đáp các hiện tượng ngôn ngữ khác Ngôn ngữ học tri nhận lấy con người làm trung tâm, trên cơ

sở quan sát trực tiếp các dữ kiện ngôn ngữ ở dạng tự nhiên, nhưng có tính đến

cả những dữ kiện không thể quan sát được trực tiếp như trí tuệ, tri thức, ý niệm, ý thức… Ở đây, yếu tố võ đoán của ngôn ngữ không còn tuyệt đối tự trị nữa Yếu tố con người ở đây với lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận là đăc trưng của nó và vai trò con người với năng lực cải tạo thế giới, ứng xử với thế giơi khách quan được xem xét đánh giá tỉ mỉ hơn Ngôn ngữ học tri nhận gắn bó

nhiều hơn với tâm lý học, với trí tuệ nhân tạo (máy tính, người máy), với văn hóa hay nói khái quát hơn là với sáng tạo, với cảm xúc của con người

Về mối quan hệ của ngôn ngữ học tri nhận với các đối tượng khác, tác giả Trần Văn Cơ cho rằng: Ngôn ngữ học tri nhận có quan hệ với tâm lý học; Ngôn ngữ học tri nhận có quan hệ với trí tuệ nhân tạo; Ngôn ngữ học tri nhận

có quan hệ với văn hóa học Cốt lõi của vấn đề ở đây là Ý niệm

Vì vậy, khi bàn về khái niệm ngôn ngữ học tri nhận, tác giả Lý Toàn Thắng, một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên về ngôn ngữ học tri nhận ở Việt Nam, viết: “Nếu phải nói thật vắn tắt Ngôn ngữ học tri nhận là gì? thì có thể nói rằng: “đó là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vốn kinh nghiệm và sự cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người tri giác và

ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó” [43, tr.13)]

Về đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận, tác giả Trần Văn Cơ cho:

“Ngôn ngữ học tự nhiên của con người trong mối quan hệ với con người, thực hiện chức năng làm công cụ tư duy, công cụ xử lí và chế biến thông tin tạo ra tri thức và cảm xúc cho con người” [43, tr.51)]

Từ đó Ngôn ngữ học tri nhận có 2 nguyên lý chính để thực hiện nhiệm

vụ của mình:

Nguyên lí 1: Dương cao ngọn cờ hướng tới con người “Dĩ nhân vi

trung” Nó nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với con người Sự kiện ngôn ngữ đều có hình ảnh của con người

Nguyên lí 2: Cấu trúc ngôn ngữ của nó chỉ rõ trí tuệ làm việc như thế

nào? Cấu trúc ngôn ngữ phản ánh tiêu chí chức năng dựa trên sử dụng ngôn ngữ như công cụ giao tiếp Có xem xét tính phỏng hình trong các quan hệ giữa những hình thái ngôn ngữ vơi ý nghĩa của chúng

Cấu trúc của ngôn ngữ được cấu tạo bởi hai nhân tố bên trong là trí tuệ của người nói và nhân tố bên ngoài là nền văn hóa chung cho nhiều người cùng nói một thứ tiếng

Ngôn ngữ học tri nhận là một bộ phận của khoa học tri nhận cũng giống như các khoa học tâm lí, văn hóa, thần kinh liên quan khác

Ngôn ngữ học tri nhận đặt ra cho mình các nhiệm vụ: Nắm bắt; Nắm bắt

và nghiên cứu khái quát vấn đề Ý niệm và Ý niệm hóa thế giới; Nghiên cứu các vấn đề phạm trù hóa ngôn ngữ; Nghiên cứu các siêu phạm trù ngữ nghĩa tri nhận; Nghiên cứu những ý niệm cảm xúc con người; Nghiên cứu ý niệm con người với bộ nhị nguyên xác/hồn; Nghiên cứu các ẩn dụ tri nhận trong ngôn ngữ

d Các phương pháp luận của ngôn ngữ học tri nhận

Dĩ nhân vi trung là phương pháp luận chủ đạo của ngôn ngữ học tri nhận lấy con người làm trung tâm [Trần Văn Cơ, 9, tr.72)]

d1 W.Chafe nhà ngôn ngữ học Mỹ là người đưa yếu tố thực nghiệm vào phương pháp luận của ngôn ngữ học và cũng là người bác bỏ cách sử dụng ngữ liệu nhân tạo – ngữ liệu do nhà nghiên cứu tạo ra đẻ minh họa cho luận thyết của mình Ông tập trung vào ngôn ngữ tự nhiên đăc biệt là khẩu ngữ và

là người quan tâm tâm tơi ba khái niệm: ý thức, điển dạng, sự kích họat (consciousness, prototype, activation)

d2 G.Lakoff là nhà ngôn ngữ học Mỹ có công phát triển lý thuyết tri

nhận về ẩn dụ Ông ra cuốn sách Ẩn dụ mà chúng ta đang sống trình bày quan

điểm theo đó ẩn dụ không phải chỉ là thủ thuật tu từ của văn thơ mà còn là cơ chế cực kì quan trọng giúp cho tư duy của con người lĩnh hội thế giới và hình thành ý niệm của con người, cấu trúc ngôn ngữ tự nhiên

d3 R.Langacker đã công bố cuốn sách với nhan đề Ngữ pháp không gian sau đổi thành Ngữ pháp tri nhận Ông có những quan điểm sau về nguyên lý

trong quá trình tri nhận: Ngôn ngữ không phải một cơ chế tự trị Nó không thể được miêu tả mà không dựa vào những quá trình tri nhận Ngữ pháp theo quan niệm của ông ngang bằng với ý niệm hóa

d4 Ch.Fillmore khởi xướng học thuyết về ngữ nghĩa khung Việc sử

dụng khái niệm khung cho phép miêu tả bằng cách nào sự hiểu các biểu thức ngôn ngữ được quy định bởi những kiến thức của con người về những tình huống do những biểu thứ này miêu tả

d5 Nhà ngôn ngữ học Balan A.Wierzbicka trong cuốn Từ điển học và

sự phân tích ý niệm đã đi vào chứng minh luận điểm dĩ nhân vi trung của

ngôn ngữ tự nhiên và sự phụ thuộc ngữ nghĩa vào quan niệm của con người

về thế giới vật lí chứ không phải vào cơ cấu của thế giới vật lý Quan niệm về thế giới khác nhau trong những nền văn hóa khác nhau

1.3.2 Quan niệm về tri nhận và hoạt động tri nhận

1.3.2.1 Tri nhận

Để làm rõ khái niệm tri nhận chúng tôi lấy nhận định của N.Chomski

về vai trò của khoa học tri nhận trong thời gian trở lại đây để làm rõ nghĩa của

nó “Cuộc cách mạng tri nhận thể hiện sự quan tâm đến các trạng thái của trí não, đến việc chúng biểu hiện ra sao trong hành vi của con người, đặc biệt trong các trạng thái tri nhận của nó: tri thức, sự thông hiểu, sự giải thích, niềm tin … Cách tiếp cận với tư duy và họat động của con người như trên làm cho tâm lý học và một phân môn cấu thành nó là ngôn ngữ học biến thành một bộ phận của các khoa học tự nhiên vốn nghiên cứu bản chất của con người và các biểu hiện của nó mà điều chủ yếu là bộ não Đấy là khoa học tri nhận

Để hiểu rõ khái niệm tri nhận, ta nên phân biệt làm rõ giữa hai khái

niệm tri nhận và tri giác Tri nhận là quá trình sử lý thông tin, chế bíến thông

tin để tạo ra kiến thức, tri thức của con người, còn tri giác thuộc cấp độ cảm tính trong quá trình nhận thức của con người Tri giác có ba đặc điểm: tri giác

luôn cụ thể, tri giác không tồn tại riêng lẻ, tri giác có khả năng vật thể hóa

1.3.2.2 Hoạt động tri nhận

Hoạt động tri nhận đó là một quá trình thiết định giá trị các biểu thức ngôn ngữ của tư duy nhằm thuyết giải dẫn đến chỗ thông hiểu một cái gì đó Kết quả của hoạt động đó là hệ thống được những ý niệm mà con người hiểu biết giả định, suy nghĩ hoặc tưởng tượng về các đối tượng của thế giới hiện thực và các thế giới khả dĩ, hệ thống ý niệm con người có thể có được

Họat động trị nhận không đồng nhất với hoạt động nhận thức Nếu quá trình nhận thức trải qua hai giai đoạn: cảm tính (cảm giác, tri giác) và lý tính (biểu tượng, khái niệm) thì họat động tri nhận lại với tư cách xử lý và chế biến thông tin có nhiệm vụ thu thập mọi dữ kiện do hoạt động nhận thức cung cấp để biến chúng thành tri thức, lưu giữ chúng Do chỗ hoạt động tri nhận của con người có quan hệ trực tiếp với môi trường sống của con người là cộng đồng dân tộc và văn hóa của cộng đồng ấy nên họat động tri nhận mang

đặc thù văn hóa-dân tộc Hoạt động nhận thức cho ra sản phẩm cuối cùng là

khái niệm mang tính phổ quát (chung toàn nhân loại) thì hoạt động tri nhận cho ra thành phẩm cuối cùng là ý niệm vừa mang tính phổ quát, vừa mang

tính đặc thù văn hóa - dân tộc

Họat động tri nhận là một bộ phận cấu thành ý thức của con người (các thành tố khác của ý thức con người còn là năng lực sản sinh những hành động

ý thức, tri thức cụ thể - kết quả của họat động tri nhận được dùng trong những họat động tri nhận tiếp theo của con người) Họat động tri nhận diễn ra trong những điều kiện văn hóa nhất định, điều đó hạn chế tạo dựng những “thế giới khả dĩ” như thần thoại, đạo đức, chính trị, tôn giáo, văn hóa…

Khác với những dạng khác của hoạt động tri nhận, ngôn ngữ vừa là công cụ tri nhận, vừa đóng vai trò quan trọng trong việc mã hóa và cải biến thông tin Đây là mặt bên trong của ngôn ngữ Còn mặt bên ngoài nó gắn chặt hữu cơ với đời sống con người, chức năng biểu hiện của nó có tính lịch sử gắn cùng với chức năng giao tiếp

Dưới đây, chúng ta cũng cần nắm những khái niệm sau làm cơ sở vững vàng cho việc tiếp cận với ngôn ngữ học tri nhận: Tri thức hay hiểu biết; Thông tin; Phân tích ngữ nghĩa tri nhận; Tri nhận và biểu trưng hóa; Tri nhận

và phục chế tri nhận

1.3.3 Bức tranh ngôn ngữ về thế giới

Bức tranh ngôn ngữ về thế giới được hiểu là ý niệm hóa thế giới Các nhà khoa học khẳng định rằng ý niệm là một mảng của thế giới do con người cắt ra bằng “lưỡi dao ngôn ngữ” Việc cắt thế giới ra từng mảnh được gọi là ý niệm hóa thế giới Điều được nhấn mạnh ở đây là thế giới mà chúng ta đang sống là một tồn tại khách quan và thống nhất cho tất cả mọi người nhưng việc cắt “lưỡi dao ngôn ngữ” lại có tính không thống nhất ở mỗi tộc người, mỗi cộng đồng người lớn nhỏ khác nhau, có nền văn hóa khác nhau Ý niệm hóa cho chúng ta những bức tranh thế giới

Trong triết học “Bức tranh thế giới” hay ý niệm cũng thế được xem như

là tổng hòa nội dung vật thể mà con người nắm được (Jasper) Từ những năm

1995 các nhà khoa học cho rằng con người là đối tượng nghiên cứu hàng trăm năm nay Thường khoa học phân con người thành bốn địa hạt nghiên cứu: tri giác, tinh thần, cảm xúc và ý chí Hình ảnh con người được tổng thể nhờ vào những dữ liệu ngôn ngữ Và chân dung đích thực về con người có được chính

là bức tranh ngôn ngữ chứ không phải bức tranh văn học, kí hiệu, văn hóa và

cả triết học nữa

Ngôn ngữ tự nhiên phản ánh một phương thức nhất định nhằm tri giác

và tổ chức ỷ niệm (ý niệm hóa) Những ý nghĩa được biểu hiện trong ngôn ngữ tập hợp thành hệ thống quan điểm gọi là “triết học tập thể”có tính bắt buộc với toàn bộ cộng đồng bản ngữ Một mảng tranh nào đó được xem có giá trị nếu nó không bị coi là dữ liệu lẻ tẻ mà nó được hòa vào để tạo dựng nên một hình ảnh toàn diện không mâu thuẫn với một đối tượng nào đó

Bức tranh thế giới là một khái niệm rộng, đa hình, đa dạng Hiện nay, các nhà khoa học tạm thống nhất đưa ra sáu thể loại tranh “bức tranh thế giới”: tôn giáo, khoa học, đạo đức, chính trị và ngôn ngữ Bức tranh ngôn ngữ

về thế giới thuộc về một dân tộc nào đó có cùng cách nhìn thế giới chủ quan của dân tộc mình

Để làm rõ khái niệm đa hình trên, chúng tôi thử lấy một ví dụ để phân

biệt hai bức tranh ngôn ngữ về thế giới và bức tranh khoa học về thế giới

a Bức tranh khoa học về thế giới

Bức tranh khoa học về thế giới được hình thành nhờ những khái niệm

lo gich phản ánh nhận thức của con người về thực tại khách quan Bức tranh khoa học về thế giới được phản ánh trong hai từ điển ngôn ngữ và bách khoa

Trong Từ điển ngôn ngữ, từ “nguyên tử” được giải thích là “phần tử nhỏ nhất

của nguyên tố hóa học, gồm một hạt nhân ở giữa và một hay nhiều electron

chung quanh” Trong Từ điển bách khoa giải thích như sau: “tiếng hi lạp

atomos-là không chia được, phần nhỏ nhất của nguyên tố hóa học lưu giữ những thuộc tính của nó Ở trung tâm nguyên tử có hạt nhân điện tích dương Hạt nhân chứa hầu hết toàn bộ khối lượng của nguyên tử” Cách giải thích

của Từ điển ngôn ngữ hẹp hơn so với Từ điển bách khoa song cả hai từ điển

đều có chung một quan niệm là nguyên tử là một khái niệm khoa học Đây là bức tranh khoa học về thế giới

b Bức tranh ngôn ngữ về thế giới

Biểu hiện thế giới quan của con người lại là chất liệu ngôn ngữ trong giao tiếp Nó có liên quan mật thiết với đặc trưng văn hóa - dân tộc của người bản ngữ nên bức tranh được vẽ phản ánh một mảng đời sống người bản ngữ với những gam màu dày màu sắc đặc trưng của văn hóa dân tộc Đối tượng của bức tranh ngôn ngữ về thế giới là ý niệm v mô hình: trung tâm - ngoại vi Nằm ở trung tâm của cấu trúc ý niệm là khái niệm, nằm ở ngoại vi là những đặc trưng văn hóa dân tộc, nó bao quanh lấy khái niệm Từ nguyên tử đã nói, chúng ta hiểu bởi nội dung khái niệm trong từ đỉển song thực tế khái niệm này chưa đi vào đời sống của người Việt ngoài một số học sinh trong nhà trường được học Tuy nhiên, trong đời thường nhiều người được nghe, biết về

nó qua các phương tiện truyền thông, hình dung nó như một cái gì gây chết chóc, tai họa khủng khiếp, như vậy bức tranh ngôn ngữ về thế giới của từ

"nguyên tử" có gam màu chết chóc, nó khác vơi bức tranh khoa học về thế giới với từ “nguyên tử”

Tính phổ quát và tính đặc thù của bức tranh ngôn ngữ về thế giới là ở chỗ phương thức ý niệm hóa hiện thực (cách nhìn thế giới) có tính phổ quát,

và tính đặc thù dân tộc, bởi thế những người nói tiếng khác nhau có thể nhìn thế giới khác nhau thông qua lăng kính của mình

Bức tranh ngôn ngữ về thế giới cho toàn thể mọi người phản ánh một thế giới khách quan tồn tại như nhau Ví dụ: tiếng Việt là mặt trời; tiếng Anh

là sun; tiếng pháp là soleil; tiếng Nga là солнце, và ai cũng hiểu đó là một

thiên thể nóng, sáng ở xa trái đất, là nguồn sáng sưởi ấm cho trái đất (từ điển

tiếng Việt 1922) Đó là phổ quát

Trong đời sống thực, hình ảnh thế giới trong bức tranh ngôn ngữ về thế giới với từng cộng đồng riêng rẽ lại không giống nhau, đấy gọi là tính đặc thù Ví dụ, trong câu “Trăng lên trăng đứng trăng tàn” (thơ Tố Hữu) thì hình ảnh trăng ở đây không đúng với quan niệm khoa học, hay cách quan

niệm“trời tròn đất vuông”của triết học cổ xưa cũng không còn phù hợp với thế giới quan khoa học ngày nay Hoặc trong toán học, người ta nói “đường thẳng là con đường ngắn nhất “thì trong xã hội Việt Nam hiện nay, có người nói: “đường vòng là đường ngắn nhất” với ý niệm cơ chế hành chính hiện tại

ở Việt Nam, muốn công việc được giải quyết nhanh chóng

Bức tranh ngôn ngữ về thế giới phản ánh trong vốn từ vựng của ngôn ngữ có dấu ấn của lối tư duy “dĩ nhân vi trung” (lấy con người làm trung

tâm) Chẳng hạn: chân núi, miệng ống, đầu sông, đít hến, mũi thuyền, mắt

bão, lƣỡi lửa, ngón võ, hoặc những từ chân, miệng, đầu, đít, mũi, mắt, lƣỡi, ngón là mượn của lớp từ chỉ thân thể của con người, hay nói cách khác, theo

ngôn ngữ học tri nhận là hiện thực đã được bộ phận thân thể con người tri giác Bức tranh ngôn ngữ về thế giới còn được gọi là mô hình ngây thơ về thế giới được tạo nên bởi cảm xúc, văn hóa ngoại vi có nét đặc thù Ngây thơ bởi phần nào nó dựa trên những nhận thức khởi nguyên con người là trung tâm

Ví dụ người Việt nói: nghĩ bụng, bụng bảo dạ, bụng làm dạ chịu, thương người như thể thương thân, chân trong chân ngoài, qua mặt ai đó Bức tranh ngôn ngữ về thế giới ngây thơ nhưng lại tham gia vào hệ thông ngôn ngữ như một biểu tượng ngôn ngữ ý niệm hóa thế giới, nằm trong hệ thống ý niệm hóa thế giới Thuyết giải các ý niệm này trong hệ thống là nhiệm vụ của ngôn ngữ học tri nhận

thuộc thế giới bên trong của con người, do đó, nó là đối tƣợng của tri nhận

Những cảm xúc thường gặp: say mê, buồn, chán, đau, ghen (tị) ghét, nghi ngờ, tự hào, tức, xấu hổ Ví dụ: “Tôi bỗng thấy buồn da diết”; “Tôi thấy chị Ngữ sợ hãi, tưởng mẹ tôi trúng gió”

Cảm xúc là một lớp đặc biệt những trạng thái tâm lý chủ quan phản ảnh mối quan hệ của con người đối với thế giới và đối với người khác, quá trình

và kết quả của họat động thực tiễn của con người Cảm xúc là hiện tượng mang tính cá nhân nhưng sự phát triển cảm xúc trong những điều kiện xã hội mới cần thiết phải hướng tới những giá trị mới mang tính xã hội Cảm xúc gần với họat động của cơ thể của con người, luôn tìm cách thể hiện ra bên ngoài bằng sự thay đổi nét mặt nhăn mặt, nhíu mày, trề môi, há mồm, v v; hoặc bằng hành động đấm đá, vỗ tay, phẩy tay, v…v; hoặc bằng ngôn ngữ lời nói…Vì vậy, cảm xúc vừa là đối tượng của sinh lý học vừa là của ngôn ngữ học

b) Chức năng của cảm xúc

Chức năng đánh giá: Cảm xúc là ngôn ngữ bên trong, là hệ thống

những biểu hiện, nhờ đó, chủ thể nhận biết về giá trị cái đang xảy ra Đặc điểm của cảm xúc là trực tiếp phản ánh các mối quan hệ giữa motip về sự hiện thực hóa hoạt động đáp ứng motip này Cảm xúc thực hiện chức năng đánh giá quá trình về kết quả của nó

Chức năng giao tiếp: Chức năng chính của cảm xúc là giúp con người

hiểu lẫn nhau tốt hơn, suy xét về trạng thái của nhau Những người cùng có chung một nền văn hóa thường đánh giá không sai về trạng thái xúc cảm của nhau qua nét mặt

Chức năng thỏa mãn những nhu cầu của cơ thể: Cảm xúc luôn gắn

liền với nhu cầu của cơ thể Cảm xúc hài lòng do nhu cầu cơ thể được thỏa mãn và không hài lòng khi ngược lại

Chức năng hình thành nhân cách mới: Trên cơ sở những cảm xúc tích

cực nảy sinh ra những nhu cầu và hứng thú của con người Chúng liên quan đến ý thức của con người

Chức năng thẩm mỹ: Cảm xúc có thể làm đẹp con người và ngược lại

cũng có thể làm con người trở nên xấu xa thấp hèn trước xã hội mà anh đang sống

1.3.4.2 Các mô hình của cảm xúc

a) Mô hình cảm xúc của tâm sinh lý học

Với cảm xúc, đa số những thay đổi về sinh lý học đều do kích hoạt hệ

thần kinh giao cảm thực vật Điều đó thể hiện ở huyết áp, mạch dập của tim,

hơi thở, đồng tử, mồ hôi, lượng đường trong máu, độ đông máu, lưu thông máu, nổi da gà

Có nhiều cách phân loại cảm xúc theo mô hình tâm sinh lý học, nhưng thường chia nó thành 3 lớp: cảm xúc thuần túy, tình cảm và affect Ngoài ra

có thể thêm hai lớp nữa là say mê và trầm cảm…

Cảm xúc thuần túy và tình cảm mang tính cá nhân Đối tượng yêu ghét là

tất cả những gì con người nhận thức như là nguyên nhân của sự thỏa mãn/không thỏa mãn Thành quả cao nhất của cảm xúc là tình cảm Tình cảm mang tính vật thể, nó liên quan đến biểu tượng hoặc tư tưởng về một đối tượng nào đó Tình cảm luôn phát triển và tạo thành nhiều cấp độ Bắt đầu là những tình cảm trực tiếp, kết thúc bằng những tình cảm cao cấp hơn thuộc giá trị tinh thần lý tưởng

Affect là tên gọi của một quá trình cảm xúc mà ở đây, chủ thể không có

khả năng tìm ra lối thoát nhanh cho một cảnh ngộ bất thường Nó thể hiện như bỏ chạy, đờ người, hung hãn Cảm xúc được biểu hiện một cách đặc biệt kèm theo những biến đổi có thể nhìn thấy được trong hành vi của con người

Affect không xảy ra trước hành vi mà diễn ra ở cuối hành vi Nếu không kịp thời được giải thoát thì affect sẽ dẫn tới trầm cảm

b) Mô hình cảm xúc của ngôn ngữ học tri nhận

b1 Khái niệm Ngôn ngữ học tri nhận xem cảm xúc như một ý niệm Theo quan điểm này, ý niệm của cảm xúc sẽ được nghiên cứu cùng với ngôn ngữ và văn hóa của người bản ngữ Ngôn ngữ bình thường mà chúng ta sử dụng để nói về cảm xúc có thể là một công cụ giúp chúng ta phát hiện cấu trúc và nội dung ý niệm cảm xúc Một mặt, ngôn ngữ phản ánh những nét của hiện thực ngôn ngữ có giá trị đối với những người mang cùng nền văn hóa, mặt khác trong quá trình giao tiếp với thế giới bên ngoài, người bản ngữ lĩnh hội nó thông qua những ý niệm tồn tại ngay trong ngôn ngữ ấy và là đặc trưng cho nền văn hóa ấy

b2 Phân loại cảm xúc theo mô hình ngôn ngữ học tri nhận

Những cảm xúc được coi là cảm xúc cơ sở bởi tính bẩm sinh và tính

phổ quát của nó có trong tất cả các nền văn hóa trên thế giới Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều danh sách về những cảm xúc này, tối thiểu là 3 và tối đa

là 11 như “buồn, giận, sợ”… Như vậy tiêu chuẩn chính để xếp lọai các cảm xúc là văn hóa Quan điểm phân loại này có tính sơ sài, hạn hẹp bởi thế giới cảm xúc đau chỉ có vài ba cảm xúc cơ sở như vậy mà trên thục tế thì nó đa dạng hơn rất nhiều Cần có quan niệm rộng hơn điều đó khắc phục được bởi các tiêu chí ngôn ngữ: có thể xem phát biểu dưới đây là nguyên lý chi phối xếp loại cảm xúc “Không có một cảm xúc nào có ở một dân tộc này mà không có ở một dân tộc khác, nghĩa là bản thân các cảm xúc đều mang tính phổ quát, còn thành phần từ vựng miêu tả cảm xúc thì không trùng hợp nhau trong các ngôn ngữ khác nhau, nó có đặc thù dân tộc, bởi sự phản ánh chúng

vào trong ngôn ngữ làm cho bức tranh ngôn ngữ về thế giới cảm xúc mang tính chất độc đáo” Nếu phân loại cảm xúc theo nguyên lí này, thì quan điểm phân lọai cảm xúc cơ sở/thứ yếu không còn lý do tồn tại Về giá trị tri nhận, cách phân lọai cảm xúc như trên về đại thể cho chúng ta hai lớp cảm xúc nằm

ở hai cực cảm xúc dương tính (tích cực) và cảm xúc âm tính (tiêu cực) Cảm xúc dương tính được gợi nên bởi những tác động có ích, kích thích chủ thể

vươn tới những hành động tốt đẹp, cao cả (hài lòng, hạnh phúc, hi vọng, say

mê, hứng thú, tin tưởng, tự hào, vui sướng, yêu, v…v.) Cảm xúc âm tính có tính ngược lại, kích thích con người thực hiện những hành động tiêu cực, có hại (buồn, chán, đau, ghen, nghi ngờ, sợ hãi, điên tiết, đau khổ, mệt mỏi, v…v.) Giữa hai cực cảm xúc này tùy theo hoàn cảnh mà có thể có xu hướng tích cực và tiêu cực

b3 Cảm xúc tri nhận và kích thích Cảm xúc là kết quả của kích thích bên ngoài, một trong kích thích tố được ngôn ngữ học tri nhận quan tâm là lời nói với tất cả những gì liên quan tới lời nói: âm thanh, cách dùng từ, câu v…v Lời nói là một kho vô tận những kích thích tố Ví dụ: Gợi nỗi buồn bằng tiếng ru của mẹ “ Gió mùa thu

mẹ ru con ngủ, Năm canh chày thức đủ vừa năm.” Cách dùng ngôn từ (những lời hùng biện, những bài thơ, những câu chửi, nói cạnh khóe, mỉa mai, v…v.)

có thể gây những cảm xúc khác nhau

b4 Vật chứa cảm xúc

Cảm xúc liên quan chặt chẽ với các bộ phận cơ thể con người (tim,

lòng, bụng, dạ, gan, mề) “Mà nói thật trái tim anh đó, Rất chân thật chia ba

phần tươi đỏ Anh dành riêng cho Đảng phần nhiều, Phần cho thơ và phần để

em yêu” “Lòng tràn đầy niềm tin.” “ Giận thì giận nhưng đừng để bụng.”

Dưới đây, ta thử xem xét cách thuyết giải về cảm xúc của AW.Jierzbicka Bà cho rằng: Nếu chúng ta muốn định nghĩa những ý niệm

cảm xúc sao cho thực sự có thể giải thích được một cái gì, những từ có thể hiểu được bằng trực giác và chúng không phải là những tên gọi các cảm xúc hay trạng thái cảm xúc Cứ liệu ngôn ngữ gồm những nhóm từ đơn giản phổ quát có thể giúp chúng ta định nghĩa chúng (những cảm xúc) Ý kiến này có giá trị không phải chỉ đúng cho những ý niệm cảm xúc mà còn cho nhiều loại, lớp ý niệm khác nữa Theo bà, nhóm từ công cụ dành cho tất cả các ngôn ngữ

trên thế giới như tôi, anh, ai đó, cái gì đó, người ta: này, kia, khác, một, hai,

một số, ít, nhiều, tất cả… nghĩ, muốn, biết, cảm thấy, nhìn thấy, nghe thấy, nói, vận động, làm, xảy ra, chuyển động, tốt, xấu, lớn, nhỏ, trong, ngoài, gần, cao, khi, sau khi, lâu, một lúc, loại, dạng, rất, lớn hơn, giả như, nếu như …

Trên cơ sở các từ công cụ này (từ đơn giản) bà phân tích từ cảm xúc “sadness

“ (buồn) trong tiếng Anh Bóc tách lớp ý niệm ra bởi các từ biểu diễn sau: a/

đã xảy ra một cái gì đó xấu; b/ giá như tôi không biết cái đó xảy ra thì tôi sẽ nói “tôi không muốn cái đó”; c/ tôi không nói cái đó lúc này; d/bởi vì tôi không làm dược gì cả Ví dụ: trường hợp cụ thể sau với cảm xúc buồn: Con chó của tôi đã chết, tôi có ý muốn nói rằng: a/ đã xảy ra một cái gì đó xấu (con chó đã chết); b/ tôi không muốn cái dó xảy ra; c/ không thể làm gì được với cái đó; d/ trong lúc đó tôi cảm thấy một cái gì đó “xấu” chứ không phải

“tốt” Đây là một kịch bản tri nhận của người bản ngữ tiếng Anh Nhưng cái kịch bản tri nhận cảm xúc buồn ở đây không thể phản ánh được sắc thái buồn trong tiếng Việt bởi những sắc thái tinh tế của cảm xúc buồn trong dân tộc Việt thể hiện bằng những tập hợp từ sau cả một sâu chuỗi cảm xúc buồn: buồn bã, buồn phiền, buồn rầu, buồn thảm, buồn tênh, buồn thiu, buồn xo… Tóm lại: có thể khảng định rằng cái phổ quát và cái tính đặc thù dân tộc trong phạm vi cảm xúc là chính xác Tính phổ quát là thuộc tính của cảm xúc

có ở tất cả các dân tộc trên thế giơi như nhau Tính đặc thù của cảm xúc thể hiện trong phương tiện biểu đạt chúng (ngôn ngữ) nó có thể khác nhau trong các ngôn ngữ khác nhau đưa đến do cơ sở văn hóa khác nhau

Về cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, chúng tôi trình bày những nguyên lý cơ bản của ngôn ngữ học tri nhận, làm sáng tỏ nét đặc thù của cách nhìn ngôn ngữ học truyền thống với cách nhìn của ngôn ngữ học tri nhận Ngôn ngữ học tri nhận bao gồm những nội dung cơ bản sau: tri nhận và hoạt động tri nhận, ý niệm và ý niệm thế giới, phạm trù và phạm trù thế giới, cảm xúc và mô hình cảm xúc, từ đấy hình thành những bức tranh ngôn ngữ về thế giới - ý niệm hoá thế giới

C H Ƣ Ơ N G 2

ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP VÀ NHỮNG Ý NIỆM VĂN HÓA TRONG

PHÁT NGÔN TỤC NGỮ VÀ CA DAO CHỨA TỪ LÒNG VÀ TỪ TIM

2.1 Tiểu dẫn

Khi nêu những đặc trưng ngữ nghĩa của từ lòng và từ tim trong tục ngữ

và ca dao dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận, chúng tôi luôn bám sát những luận điểm có tính đặc thù sau:

- Ngôn ngữ học tri nhận là một trường phái như ngữ pháp tạo sinh, hay miêu tả… chứ không phải là một khoa học liên ngành như ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học tâm lý, ngôn ngữ học nhân học, v…v

- Không coi khả năng ngôn ngữ là thiên bẩm độc lập hoàn toàn với khả năng tri nhận, cơ chế ngôn ngữ chỉ là một phần của cơ chế tri nhận phổ quát, nghĩa là tri thức ngôn ngữ cả ý nghĩa lẫn hình thức về cơ bản là cấu trúc ý niệm

- Ngôn ngữ là một khả năng tri nhận của con người mà theo quan điểm

tri nhận thì ngôn ngữ là sự tri giác thời gian thực (real - time perception) và sự

tạo sinh theo thời gian các chuỗi đơn vị biểu trưng phân lập được cấu trúc hóa

- Không phủ định khả năng ngôn ngữ bẩm sinh của con người, công nhận có một thành tố thiên phú quan trọng về những khả năng tri nhận chung của con người và một số thuộc tính bẩm sinh đó đã tạo nên cái khả năng ngôn ngữ mà chỉ loài người mới có, vì thế ngôn ngữ học tri nhận chỉ có mục đích làm sáng tỏ các cấu trúc ý niệm và khả năng tri nhận được ứng dụng cho ngôn ngữ và xa hơn là mô tả hóa chính những cấu trúc ý niệm và khả năng tri nhận chung này Để làm rõ nét cách nhìn này chúng tôi cũng cần phải trình bày từ

lòng, từ tim là một từ được xem xét như một từ tiếng Việt qua ca dao, tục ngữ

nghĩa là từ lòng và từ tim có những đặc điểm cấu tạo của từ tiếng Việt như thế

nào và sự hành chức của chúng như thế nào trong câu

Có thể tiếp cận vấn đề này theo những quan điểm khác nhau, và tuỳ theo cách tiếp cận và có những kết quả khác nhau, nhưng tựu trung vẫn là

mục đích làm rõ cách diễn đạt của tiếng Việt với từ lòng và từ tim để biểu

hiện hệ thống cấu trúc ý niệm được biểu hiện qua hai từ này, đặc biệt là đối

với từ lòng

Luận văn này chọn cách tiếp cận thân thuộc, đó là việc miêu tả cấu tạo

từ với tiếng lòng, sự hành chức của từ lòng trong ca dao, tục ngữ và những đặc điểm ngữ nghĩa của từ lòng vốn được khái quát ở từ điển cũng như đối chiếu từ lòng với những từ trong một số ngôn ngữ khác, thông dụng có liên

quan về nghĩa với từ này Đặc biệt là cách nhìn của ngôn ngữ học tri nhận hay

nhiệm vụ ý niệm hoá từ lòng qua các phát ngôn tục ngữ, ca dao có chứa đựng

nó

Từ trước đến nay, có nhiều định nghĩa về từ, sau đây chúng tôi chọn

một định nghĩa về từ làm cơ sở để đi vào tìm hiểu hai từ lòng và tim (Diệp

Quang Ban) “Là đơn vị nhỏ nhất mà có nghĩa và họat động tự do trong câu,

từ chi phối tòan bộ cú pháp tiếng tiếng Việt và đảm nhận các chức năng cú pháp trong câu” Từ định nghĩa trên chúng tôi rút ra những đặc điểm của từ

Tiếng Việt thuộc ngôn ngữ đơn lập, tức là mỗi một tiếng (âm tiết) được phát âm tách rời nhau và được thể hiện ở các mặt ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp: a/ Đặc điểm ngữ âm: Trong tiếng Việt có một loại đơn vị đặc biệt gọi là

"tiếng" Về mặt ngữ âm, mỗi tiếng là một âm tiết.b/ Đặc điểm từ vựng: Từ là đơn vị của ngôn ngữ, có âm thanh được biểu thị bằng một số âm tiết, có ý nghĩa nhỏ nhất Từ có cấu tạo hoàn chỉnh chặt chẽ cả về nội dung lẫn hình thức và nó có khả năng vận dụng tự do để tạo nên câu Từ là đối tượng của

nghiên cứu từ vựng học, c/ Đặc điểm ngữ pháp: từ có qui tắc kết hợp riêng, có đặc tính ngữ pháp riêng nên từ được nghiên cứu ở cả mặt ngữ pháp học

Do tính mục đích và giới hạn của đề tài chúng tôi chỉ trình bày dưới

đây các đặc điểm cấu tạo của từ lòng và từ tim

Những phát ngôn ca dao, tục ngữ được chúng tôi khảo sát trong luận

văn gồm 184 phát ngôn tục ngữ có chứa từ lòng lấy ra từ Kho tàng tục ngữ

Việt Nam [28] và 350 phát ngôn ở thể ca dao trong số 821 phát ngôn có chứa

từ lòng được tìm thấy trên trang http://e-cadao.com và được kiểm tra lại trên

Kho tàng ca dao người Việt [29]

2.2 Đặc điểm ngữ pháp của từ lòng và từ tim trong tiếng Việt

Các nhà Việt ngữ học đã nêu một định nghĩa cụ thể về từ trong tiếng Việt và đưa ra những đặc điểm của từ tiếng Việt:

Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập, tức là mỗi âm tiết là một đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa, gọi là tiếng, đồng thời là một từ Những đặc trưng của ngôn ngữ đơn lập này chi phối những đặc điểm về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp của tiếng Việt

a/ Đặc điểm ngữ âm: mỗi âm tiết được phát âm phân biệt với nhau, nghĩa là có một đường ranh giới rạch ròi giữa các âm tiết

b/ Đặc điểm từ vựng: mỗi âm tiết là một đơn vị nhỏ nhất mang nghĩa

Đơn vị này gọi là tiếng Nếu cần có khái niệm từ thì mỗi tiếng là một từ

c/ Đặc điểm ngữ pháp: các quan hệ ngữ pháp giữa các từ trong câu đều được diễn đạt bằng trật tự từ và hư từ

Lòng và tim là những tiếng đồng thời là những từ tiếng Việt, mang đặc

điểm của tiếng Việt Do vậy, khi nghiên cứu hai đơn vị này, phải xem xét nó trong việc độc lập tạo câu (từ) cũng như trong việc kết hợp với những tiếng

khác để tạo ra các từ ghép theo các phương thức tạo từ của tiếng Việt, cụ thể

là sự xuất hiện của chúng ở dạng từ đơn, từ ghép

2.2.1 Đặc điểm cấu tạo

2.2.1.1 Xuất hiện là từ đơn

Từ đơn là những từ được cấu tạo bằng một tiếng độc lập Thí dụ: nhà,

xe, tập, viết, xanh, đỏ, vàng, tím, v v Về mặt lịch sử, hầu hết từ đơn là những

từ đã có từ lâu đời Một số từ có nguồn gốc thuần Việt, một số từ vay mượn

từ các ngôn ngữ nước ngoài như tiếng Hán, tiếng Pháp, Anh, Nga… về mặt ý nghĩa, từ đơn biểu thị những khái niệm cơ bản trong sinh hoạt của đời sống hàng ngày của người Việt, biểu thị các hiện tượng thiên nhiên, các quan hệ gia đình, xã hội, các số đếm, v v Về mặt số lượng, tuy không nhiều bằng từ ghép và từ láy (Theo thống kê của A.Derode, từ đơn chiếm khoảng 25% trong tổng số từ tiếng Việt) nhưng là những từ cơ bản nhất, giữ vai trò quan trọng nhất trong việc biểu thị các khái niệm có liên quan đến đời sống và cấu tạo từ

mới cho tiếng Việt

a Từ “lòng” theo Từ điển tiếng Việt Từ lòng có các nghĩa sau:

a.1 Những bộ phận trong bụng của con vật giết thịt, dùng làm thức ăn

(nói tổng quát): lòng lợn cỗ lòng

+ Cháo tấm cũng hỏng cháo lòng cũng trơ

+ Chỉ vì một bát cháo lòng

Làm cho thiên hạ bỏ chồng theo trai

a.2 Bụng con người: ấm cật no lòng, trẻ mới lọt lòng (vừa mới sinh)

+ Chẳng no lòng cũng mát ruột

+Xƣa kia kén lấy con dòng

Bấy giờ ấm cật no lòng thì thôi

a.3 Bụng của con người, coi là biểu tượng của mặt tâm lí, tình cảm, ý chí,

tinh thần: đau lòng, bận lòng, cùng một lòng, ăn ở hai lòng, bền lòng, lòng

tham

+ Bắc cầu anh chẳng đi cầu

Để tốn công thợ để sầu lòng em

+ Con cua anh không sợ mà anh sợ con còng Đấng anh hùng anh không sợ mà anh sợ gái hai lòng hại anh + Dù ai buôn bưởi bán bòng

Phận em gắng sức bền lòng chờ anh

+ Dốc lòng cố giữ lòng thành,

Mà trời chẳng giúp phái đành lòng tham

a.4 Phần ở giữa hay ở trong một số vật, có khả năng chứa đựng hay

che chở: lòng suối, lòng đất, ôm con vào lòng, biết rõ như lòng bàn tay của

mình

+ Thuộc như lòng bàn tay

+ Lòng sông dạ bể

+ Lòng sông, lòng biển còn dò, Nào ai bẻ thước mà đo lòng người

+ Đơm ra bát anh bát tôi Bát nào lắm cái tôi lôi vào lòng Bát nào gạn đục gạn trong Thì tôi run rủi vào lòng cho anh

b Từ “tim” theo Từ điển tiếng Việt Từ tim có các nghĩa sau:

b.1 Cơ quan nằm trong lồng ngực, bơm máu đi khắp cơ thể

+ Xuồng câu tôm bơi ngang cồn cát Nghe em thở dài đau xót tim anh

+ Thấy rõ tim đen + Tiếng nói của con tim

+ Mái tóc xanh trọn niềm chung thủy Hai trái tim vàng kết chỉ se duyên

+ Hà Nội là trái tim ta Trái tim đất nước, gần xa giữ gìn + Mày mà đụng đến trái tim, Sóng căm thù sẽ nhận chìm mày ngay

Đã chôn hăm mốt máy bay, Vẫn còn sẵn hố đợi mày ở đây

+ Nửa đời sương gió ngang tàng Trái tim lụy chỉ vì nàng đấy thôi

b.2 Bấc đèn: dầu hao tim lụn

+ Ai có chồng nói chồng đừng sợ

Ai có vợ nói vợ đừng ghen Tới đây hò hát cho quen Rạng ngày ai về nhà nấy Không há lẽ ngọn đèn hai tim

+ Kéo vải không biết lại xa