Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng đạm lân đến năng suất lạc l14 trên đất phù sa không được bồi tại xã hưng đông, thành phố vinh, tỉnh nghệ an

Từ những căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng đạm:lân đến năng suất lạc L14 trên đất phù sa không được bồi tại xã Hưng Đông, thành phố Vinh, tỉnh Ngh

Tôi xin cam đoan, luận văn thạc sỹ “Nghiên cứu ảnh hưởng của

liều lượng đạm:lân đến năng suất lạc L14 trên đất phù sa không được bồi tại xã Hưng Đông, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An” chuyên ngành

trồng trọt là công trình nghiên cứu của tôi Mọi số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được ai công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ trong quá trình thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Trần Vũ Tuấn

đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giáo khoa Sau đại học, khoa Nông Lâm Ngư, trường Đại học Vinh, sự giúp đỡ của các bạn học trong quá trình học tập và rèn luyện tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới TS Trần Thị Thu Hà

đã tận tình giúp đỡ, cho nhiều ý kiến trong suốt quá trình thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo và đồng nghiệp Trung tâm giống cây trồng Nghệ An, trạm giống cây trồng công nghệ cao Hưng Đông đã giúp

đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi về công việc cho tôi trong thời gian học tập

và thực hiện đề tài tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và người thân, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành khóa học này

Vinh, ngày 15 tháng 12 năm 2011

Tác giả

Trần Vũ Tuấn

Danh mục những từ viết tắt iii

Mục lục iv

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 3

Chương 1: tổng quan các vấn đề nghiên cứu 5

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 5

1.2 Nhu cầu dinh dưỡng của cây lạc 8

1.3 Khái niệm về bón phân cân đối và hợp lý 18

1.4 Tình hình bón phân cho lạc 23

1.5 Cơ sở thực tiễn của đề tài 32

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu 36

2.1 Đối tượng nghiên cứu 36

2.2 Nội dung nghiên cứu 37

2.3 Phương pháp nghiên cứu 37

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận 43

3.1 Kết quả của ảnh hưởng đạm:lân đến chiều cao cây 43

3.2 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến số lá trên thân chính 47 3.3 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến đặc tính ra hoa 50

3.4 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến trọng lượng nốt sần 53

3.5 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến khả năng tích lũy chất qua các thời kỳ 56

3.6 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến các yếu tố cấu thành năng suất 60

3.7 Ảnh hưởng của liều lượng đạm: lân đến chất lượng lạc 66

3.8 Hiệu quả kinh tế của các công thức phân bón 68

3.9 Một số tính chất của đất sau thu hoạch 72

Kết luận và đề nghị 76

1 Kết luận 76

2 Đề nghị 77

Tài liệu tham khảo 78

Phụ lục 86

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

cây trồng nông nghiệp của tỉnh Nghệ An, với tổng diện tích 23800ha, chiếm gần 10% diện tích nông nghiệp của tỉnh [80] Trong những năm trước đây, các giống lạc được gieo trồng chủ yếu là lạc Sen và một số giống địa phương khác Từ năm 2003 nhằm tăng nhanh sản lượng lạc, một số các giống lạc có tiềm năng năng suất cao như L14, L23, Sán dầu được đưa vào cơ cấu giống lạc của nhiều vùng sản xuất lạc trên địa bàn tỉnh Các giống lạc mới đưa vào sản xuất được gieo trồng trên các loại đất trồng lạc chính của tỉnh như đất phù sa được bồi, phù sa không được bồi, đất cát nội đồng, cát ven biển, đất đỏ vàng v.v

Nhờ có các giống lạc mới nên năng suất lạc trên địa bàn tỉnh tăng lên rõ rệt từ 19,8 tạ/ha năm 2006 lên 22,3 tạ/ha năm 2009 [80]

Mặc dù có xu hướng tăng về năng suất nhưng cho đến nay, bình quân năng suất của các giống lạc của Nghệ An vẫn ở mức thấp so với tiềm năng của giống chỉ đạt 22,3 tạ/ha, so với tiềm năng năng suất của giống L14 thâm canh là 60 tạ/ha [80]

Trong rất nhiều các yếu tố hạn chế năng suất lạc trên địa bàn tỉnh như chất lượng giống, quản lý nước tưới, phòng trừ sâu bệnh hại thì sử dụng phân bón được xem là yếu tố có vai trò rất quyết định

Được biết, các nghiên cứu trước đây về phân bón cho lạc trên địa bàn tỉnh mới chủ yếu được thực hiện đối với các giống lạc địa phương Các nghiên cứu về phân bón cho các giống lạc lai trên các loại đất trồng lạc chính của tỉnh còn rất hạn chế Quy trình phân bón hiện đang được áp dụng chủ yếu được xây dựng dựa vào kinh nghiệm sản xuất chứ chưa thực sự dựa trên các kết quả nghiên cứu mang tính hệ thống

Như vậy, để có thể góp phần tăng năng suất lạc trên địa bàn tỉnh, cùng với việc thử nghiệm các giống lạc có tiềm năng năng suất và khả năng thích nghi cao với điều kiện cụ thể của địa phương để đưa vào sản xuất, sử dụng phân bón cân đối và hợp lý cho lạc được xem là một giải pháp kỹ thuật góp phần tăng năng suất lạc một cách nhanh chóng và hữu hiệu

Bón phân cân đối cho lạc cũng như cho các loại cây trồng nông nghiệp nói chung là biện pháp mang lại hiệu quả cả về khía cạnh kinh tế và môi trường Thông qua việc sử dụng phân bón một cách cân đối, hiệu quả riêng

lẻ của các nguyên tố dinh dưỡng cũng như hiệu quả tương tác giữa chúng được tăng cường một cách đáng kể Từ những căn cứ trên, chúng tôi chọn

đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng đạm:lân đến năng suất

lạc L14 trên đất phù sa không được bồi tại xã Hưng Đông, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An” nhằm góp phần làm cơ sở cho việc xây dựng một

chế độ bón phân cân đối và hợp lý cho lạc trên đất phù sa của tỉnh để từng bước nâng cao năng suất lạc và tăng thu nhập cho các hộ nông dân, góp phần duy trì và cải thiện độ phì đất

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 2.1 Mục tiêu tổng thể

Xác định lượng đạm và lân phù hợp bón cho lạc, làm cơ sở cho việc

xây dựng quy trình phân bón cho lạc L14 trong điều kiện cụ thể về đất đai và trình độ sản xuất của người dân xã Hưng Đông

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Xác định ảnh hưởng của liều lượng đạm:lân đến sinh trưởng, phát triển, khả năng cho năng suất và chất lượng của giống lạc L14 trên đất phù sa không được bồi tại xã Hưng Đông, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An

- Xác định liều lượng N:P phù hợp để cây lạc sinh trưởng, phát triển tốt, khai thác hiệu quả tiềm năng năng suất của giống

- Đánh giá hiệu quả kinh tế của các công thức phân bón được áp dụng

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 3.1 Ý nghĩa khoa học

- Góp phần làm rõ ảnh hưởng của tương tác đạm:lân đến sinh trưởng, phát triển và khả năng cho năng suất của giống lạc L14 trên đất phù sa không được bồi

- Góp phần làm rõ ảnh hưởng của tương tác đạm:lân đến chất lượng của giống lạc L14

- Khẳng định tác dụng của bón phân cân đối, hợp lý trong việc nâng cao năng suất và phẩm chất nông sản

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Góp phần hoàn thiện quy trình bón phân cho lạc L14 trên đất đất phù

sa không được bồi của xã Hưng Đông, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An

- Là cơ sở để xây dựng quy trình bón phân cho lạc ở các địa phương có điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tương đồng trong các năm tiếp theo

CHƯƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 1.1.1 Vai trò của cây lạc trong đời sống và trong sản xuất nông nghiệp 1.1.1.1 Vai trò của cây lạc trong đời sống

Sản phẩm chính của lạc là hạt được sử dụng rộng rãi để làm thực phẩm

và nguyên liệu cho công nghiệp Lạc cung cấp tỷ lệ đáng kể thành phần chất béo và protein của khẩu phần ăn hàng ngày cho con người

Bảng 1.1 Thành phần dinh dưỡng của một số cây có dầu

(%)

Đường bột (%)

Protein của hạt lạc có tới 13 axit amin quan trọng và cần thiết cho hoạt động sống của con người [22], Đặc biệt trong hạt còn có đủ 8 axit amin không thể thay thế [40] Chất khoáng trong hạt lạc ở mức thấp hơn so với đậu tương, Vừng và Hướng dương; hàm lượng đường bột (gluxit) trong hạt lạc khá lớn (6

- 22%) cao hơn Vừng (6,7 - 19,6%) [45]

Nghiên cứu thành phần của hạt lạc cho thấy,lạc chứa protein, chất béo

và các amino acid cần thiết cho cơ thể như lecinthin, purin, alkaloid Hàm lượng abumin trong lạc chiến gần 30% giá trị dinh dưỡng của lạc, tương đương với sữa bò, trứng và thịt lợn nạc Ngoài ra, các nguyên tố vi lượng như can xi, sắt, lưu huỳnh, các vitamin A, B, E, K và các chất như xenlulô, tinh bột cũng đều có trong hạt lạc Chính vì vậy mà hạt lạc cung cấp chất béo và

bổ sung protein cho con người [32]

Nhờ công nghiệp thực phẩm phát triển, các sản phẩm từ lạc như dầu,

bơ lạc, chao, phomat lạc, sữa lạc…đã và đang được sử dụng nhiều trong đời sống hàng ngày

1.1.1.2 Vai trò của cây lạc trong nền kinh tế quốc dân

Bên cạnh giá trị về dinh dưỡng, lạc cũng là cây trồng có giá trị kinh tế cao về nhiều mặt, bởi vì nó là cây họ đậu ngắn ngày có năng suất cao, các chất dinh dưỡng trong hạt khá đầy đủ, các nguyên tố dinh dưỡng có hàm lượng cao [32]

Lạc là cây trồng cho giá trị sản lượng trên 1 ha chỉ xếp sau cây lúa (so sánh với 4 cây trồng chủ yếu trong vụ Xuân là lúa, ngô, lạc và đậu tương) Nhưng hiệu quả (lợi nhuận) thu được trên 1 ha thì lạc là cây đạt cao nhất Như vậy, lạc là cây trồng vừa có khả năng để làm giàu, vừa phù hợp với những nơi nghèo có vốn đầu tư ít

Hiện nay ở nước ta, lạc là một trong số các mặt hàng nông sản xuất khẩu quan trọng, đóng góp khoảng 15% trong nguồn hàng nông sản xuất khẩu Hiện nay Việt Nam đứng vào hàng thứ 5 trong số 10 nước xuất khẩu lạc lớn nhất thế giới, đạt kim ngạch xuất khẩu hàng năm trên 100 triệu USD [58], Những năm gần đây, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 70 - 80 ngàn tấn lạc nhân qua các nước như: Đức, Pháp, Ý, Mỹ cho nên lạc là cây đem lại nguồn thu ngoại tệ quan trọng [45] Tuy nhiên, chất lượng lạc xuất khẩu của Việt

Nam vẫn chưa thật sự đáp ứng thỏa mãn nhu cầu nhập khẩu của một số nước

Vì vậy nâng cao giá trị chất lượng nông sản phẩm để đạt được kim ngạch cao

và mở rộng thị trường xuất khẩu là việc làm hết sức cần thiết và có ý nghĩa quan trọng

1.1.1.3 Vai trò của cây lạc trong việc cải tạo đất

Bảng 1.2 Tỷ lệ một số chất dinh dưỡng trong thân lá lạc và phân chuồng

từ 75 - 200 kg N/ha/năm) [20], Bên cạnh đó, thân lá lạc làm phân xanh rất tốt

vì trong thân lá lạc có chứa tỷ lệ hàm lượng một số chất dinh dưỡng khá cao Theo số liệu của tổ chức FAO thì khả năng cố định nitơ của vi khuẩn nốt sần sống cộng sinh trên rễ cây lạc và một số cây họ đậu khác trên đồng ruộng rất khác nhau

Bảng 1.3 Khả năng cố định nitơ của cây lạc và một số cây họ đậu chính

1.1.2 Nhu cầu dinh dƣỡng của cây lạc 1.1.2.1 Vai trò các yếu tố dinh dƣỡng chính đối với lạc

* Vai trò của đạm:

thành hoa ở cây lạc Quá trình phân hóa mầm hoa bắt đầu từ khi lạc có 2 lá bắc nổi lên ở nách lá Khi lạc có 2 – 4 lá thật xòe ra thì hoa đầu tiên bắt đầu phân hóa Sau khi mọc 25 – 45 ngày hoa bắt đầu nở Như vậy, thời kỳ đầu rễ lạc còn non, bộ rễ phát triển chưa hoàn thiện, sự hình thành nốt sần còn chưa nhiều nên thời kỳ này bón đạm đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện cho sự sinh trưởng và phát triển thuận lợi của các bộ phận trên mặt đất

Là cơ sở cho việc hình thành và phân hóa mầm hóa được thuận lợi

Cây lạc chứa nhiều đạm trong lá và hạt Nếu bị thiếu đạm cây sẽ mềm yếu,

cằn cỗi do sự sinh trưởng bị ngưng trệ khá sớm và do các lá non phát triển không đầy đủ, không đẫy, những lá già đã mọc bình thường rồi thì cuống cũng dài ra hơn bình thường, màu lá ban đầu thì sáng màu sau chuyển sang màu xanh nhạt và cuống lá sau cũng chuyển màu, lá sẽ ngả sang vàng Hiện tượng chuyển màu tập trung ở giữa lá, các lá non cũng bị nhạt và chuyển màu

và cũng mọc dài ra [45], Vì vậy, nếu thiếu đạm cây lạc sinh trưởng kém, lá vàng, chất khô tích luỹ bị giảm, số quả và trọng lượng quả đều giảm Đặc biệt, thiếu đạm vào thời kỳ sinh trưởng cuối gây ảnh hưởng rất xấu, thiếu đạm nghiêm trọng ở thời kỳ này dẫn đến việc cây ngừng phát triển quả và hạt [24] Đạm là thành phần của nguyên sinh chất tế bào, axít amin, Axít nucleic (AND và ARN), các enzim và diệp lục Đạm là chất dinh dưỡng chủ yếu của cây lạc Đạm có vai trò làm tăng sinh trưởng và phát triển của

mô sống, quyết định phẩm chất của nông sản Cây lạc chứa nhiều đạm trong lá và hạt Thiếu đạm cây sinh trưởng phát triển kém, lá mảnh, có màu xanh nhạt, sự hình thành quả bị hạn chế [37] Mặc dù lạc có thể tự thoả mãn một phần nhu cầu đạm của mình nhờ hoạt động của vi sinh vật cố định đạm sống cộng sinh ở rễ nhưng phải sau 3 tuần thì lạc mới phát triển đủ rễ và sau khi nở hoa thì nốt sần mới phát triển mạnh Vì vậy, bón đạm cho lạc ở thời kỳ đầu là rất cần thiết để xúc tiến việc hình thành nốt sần và phân hoá mầm hoa Tuy nhiên, nếu bón quá nhiều đạm sẽ ức chế sự hình thành và hoạt động của vi khuẩn nốt sần làm cho cây vống lốp, số cành hữu hiệu giảm [4]

Tuy có nhu cầu đạm cao nhưng trong thực tế lượng đạm bón cho lạc

bao giờ cũng thấp hơn lân và kali Bón nhiều đạm cho lạc sẽ làm cho sinh khối phát triển mạnh [7], thời gian sinh trưởng bị kéo dài, ngăn cản sự hình thành nốt sần ở rễ và khả năng cố định đạm của vi sinh vật nốt sần do sản phẩm quang hợp chuyển hoá nhanh thành protít, làm giảm việc cung cấp hydratcacbon cho các vi sinh vật này [41]

Một số kết quả nghiên cứu cho rằng: lượng đạm cần bón cho lạc chỉ khoảng 20 - 30 kg N/ha vào lúc gieo và thời kỳ 3 - 5 lá Nếu bón nhiều quá lạc chỉ tốt lá mà ít hoặc không có quả Kết quả nghiên cứu của Viện Nông hoá Thổ nhưỡng chỉ ra rằng: trên đất nhẹ chỉ nên bón khoảng 30 kg N/ha là thích hợp, nếu tăng lên đến 40 kg N/ha thì sẽ làm giảm năng suất Hiệu suất của 1 kg N trên đất cát ven biển và bạc màu là từ 6 - 10 kg lạc vỏ [45]

* Vai trò của lân:

Lân là yếu tố quan trọng đối với cây lạc và cũng là một trong những yếu tố hạn chế năng suất lạc trên các loại đất [37], Lân là thành phần của axitnucleic, photphatit, protein, lipit, coenzim (NAD, NADP), ATP và nhiễm sắc thể Photpho cần thiết cho sự phân chia tế bào, mô phân sinh, kích thích

sự phát triển của rễ, sự ra hoa, sự phát triển của hạt và quả [40], [51], Ngoài việc xúc tiến rễ phát triển lân còn có tác dụng đẩy mạnh sự hình thành và nâng cao hoạt tính của nốt sần, làm tăng khả năng hút, giữ đạm khí trời, thúc đẩy lạc tăng số cành hữu hiệu, hoa nở sớm và tập trung, nâng cao tỷ lệ đậu quả và quả chắc Quan trọng hơn là xúc tiến quá trình hình thành chất béo và protein, làm tăng tỷ lệ dầu trong hạt Đặc biệt, khi bón lân sẽ tăng cường hiệu lực hút phân đạm nên tiết kiệm được một lượng đạm đáng kể [25], [40], lân là một yếu tố quan trọng trong quá trình trao đổi năng lượng, nên lân có tác dụng làm tăng tính chịu lạnh, chống nóng và chống hạn, làm cho cây chín sớm hơn, bởi vậy người ta thường gọi lân là “chất của năng lượng” [52]

Lân thường được xem xét như một yếu tố dinh dưỡng hạn chế sinh trưởng, phát triển và năng suất của các loại cây họ đậu ở các vùng nhiệt đới

và cận nhiệt đới [75] Thiếu lân làm giảm sự phát triển của lá và hình thành

số lá trên cây Chiều dài cành ít chịu ảnh hưởng của sự thiếu hụt lân trong cây, trong khi đó thiếu lân làm cho bộ rễ phát triển kém dẫn đến sự mất cân đối trong tỷ lệ giữa thân lá và rễ Lượng lân bón không thích hợp sẽ làm

giảm cường độ quá trình đồng hoá carbonhydrate, trong khi đó việc tổng hợp hợp chất này thông qua quá trình quang hợp vẫn tiếp tục xảy ra và gây

ra hiện tượng tích luỹ carbonhydrate làm cho lá có màu xanh sẫm, trầm trọng hơn sẽ có màu huyết dụ và có ảnh hưỏng bất lợi đối với quá trình quang hợp và cuối cùng sẽ làm sụt giảm năng suất cây trồng rất rõ rệt [76]

Sự hình thành và phát triển của nốt sần ở rễ lạc và quá trình cố định đạm chịu ảnh hưởng rất lớn của lượng lân trong đất trồng lạc cũng như lượng lân được bón bổ sung từ các loại phân bón Theo John.H và cs, thì mối liên quan chặt chẽ giữa nguyên tố lân và quá trình cố định đạm ở cây họ đậu được thể hiện như sau:

+ Nốt sần bắt đầu hình thành khi lông hút của rễ bị lây nhiễm bởi vi khuẩn Rhizobium và ở giai đoạn này, việc thiếu hụt lân làm cho rễ kém phát triển sẽ ngăn cản sự hình thành nốt sần và giảm cường độ quá trình cố định đạm cũng như sự thu hút nước và dinh dưỡng của cây

+ Lân có vai trò tích cực trong việc vận chuyển các sản phẩm của quá trình quang hợp từ lá về rễ và sự di chuyển của các hợp chất có đạm trong nốt sần về các bộ phận khác của cây và làm tăng hàm lượng đạm trong thân

lá

+ Quá trình cố định đạm đòi hỏi nguồn năng lượng lớn cho sinh

lượng đó chủ yếu cũng được cung cấp từ lân ở dạng ATP [72]

Ngoài ra, bón lân có tác dụng kích thích sự phát triển của bộ rễ cây trồng, nhờ đó mà cây có khả năng thu hút nhiều hơn các nguyên tố dinh duỡng từ đất và từ phân bón

Thiếu lân có ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành nốt sần, khả năng tích luỹ chất khô và năng suất lạc Bón lân có tác dụng kích thích sự phát triển của bộ rễ vì vậy ở cây họ đậu nói chung và cây lạc nói riêng được bón đầy đủ

lân thường hình thành một số lượng lớn nốt sần hữu hiệu ở rễ, nốt sần thường lớn và có màu hồng [4] vì vậy làm tăng khả năng tích luỹ đạm của cây [1] [57]

Kết quả nghiên cứu về lân cho lạc cho thấy rằng đất càng nghèo thì

vỏ và khuyến cáo trong điều kiện của ta có thể dùng cả 3 dạng lân superphosphate, phosphorit và Ther-mophosphate đều có hiệu lực rõ trên các loại đất nhẹ [12]

* Vai trò của kali

Đối với cây trồng, kali là một trong 3 nguyên tố khoáng thiết yếu nhất

Nó là nguyên tố đa lượng rất cần thiết đối với cây trồng Kali giúp cho cây trồng tăng thêm sức chống chịu với các điều kiện không thuận lợi của ngoại cảnh, tăng năng suất và phẩm chất tốt của các nông sản phẩm

Vai trò quan trọng nhất của kali là xúc tiến quang hợp và sự phát triển của cây và quả Ngoài ra, kali còn có tác dụng tăng cường mô cơ giới, tăng tính chống đổ của cây Kali cũng có tác dụng làm tăng khả năng chịu hạn và đặc biệt khả năng chống chịu sâu bệnh hại cho cây lạc [24] Mặc dù không trực tiếp tham gia vào cấu trúc vật chất cấu tạo nên tế bào nhưng kali lại có vai trò quan trọng trong việc ổn định các cấu trúc này và hỗ trợ cho việc hình thành các cấu trúc giàu năng lượng như ATP trong quá trình quang hợp và phosphoril hóa Kali ảnh hưởng trước tiên đến việc tăng cường hydrat hóa các cấu trúc keo của huyết tương, nâng cao khả năng phân tán của chúng mà nhờ

đó giúp cây giữ nước tốt, tăng khả năng chống hạn, tăng cường tính chống rét

và tăng cường khả năng kháng các bệnh nấm và vi khuẩn [82]

Kali có tác dụng hoạt hóa các enzim liên quan đến quá trình quang hợp, chuyển hóa các gluxit và protein cũng như di chuyển và duy trì sự ổn định của chúng Kali giúp điều khiển quá trình sử dụng nước qua sự đóng mở khí

khổng, thúc đẩy quá trình sử dụng dạng NH4+, cải thiện khả năng sử dụng ánh sáng khi thời tiết âm u nên tăng hiệu suất quang hợp Kali ảnh hưởng đến quá trình hình thành màng tế bào nên tăng khả năng chống đổ, tăng khả năng chống bệnh của cây trồng Kali có tác dụng làm tăng phẩm chất nông sản và tăng kích thước hạt [35], [56]

Khác với lân, kali không tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành nốt sần Tuy nhiên, ảnh hưởng của kali đến chỉ tiêu này có thể thông qua việc tích luỹ và vận chuyển lân trong cây Kali đảm nhận vận chuyển các hydratcacbon vào rễ cây họ đậu, nơi hình thành và phát triển các nốt sần, vì vậy tạo điều kiện để nốt sần có thể hình thành nhiều hơn [54] Kết quả nghiên cứu của Trần Văn Lài đã chỉ ra rằng: sự vận chuyển photpho và một

số nguyên tố khác trong các xylem trong cây bị giảm sút khi cây không được cung cấp đầy đủ kali [37] Bón đầy đủ kali góp phần đảm bảo cân bằng lân trong cây, tạo điều kiện để hệ rễ phát triển mạnh và tăng nhanh số lượng nốt sần xâm nhập [36] Điều đáng chú ý là cây lạc hút lân dễ hơn các loại cây khác, nhưng lại hút kali kém hơn, chính vì vậy bón kali cho cây lạc

là rất cần thiết Tuy nhiên, các yếu tố dinh dưỡng trong đất lại có tác dụng qua lại một cách chặt chẽ Vì vậy, bón phân tất yếu phải nói đến sự tương

hỗ giữa các nguyên tố chủ yếu cần thiết đối với cây trồng, đó là cơ sở khoa học cho sự phối hợp cân đối giữa các loại phân bón trong quá trình sản xuất [34]

Thiếu kali gây ảnh hưởng xấu đến sự trao đổi chất trong cây Thiếu vắng kali sẽ làm suy yếu hoạt động của hàng loạt các men, làm phá hủy quá trình trao đổi các hợp chất cacbon và protein trong cây, làm tăng chi phí đường cho quá trình hô hấp, gây lép hạt, làm giảm tỷ lệ nảy mầm và sức sống hạt giống dẫn đến ảnh hưởng xấu đến số lượng và chất lượng mùa màng [82] Thiếu kali thân cây lạc chuyển thành màu đỏ sẫm, còn lá chuyển màu xanh

nhạt Tác hại lớn nhất của thiếu kali là làm cây bị lùn, khả năng quang hợp và hấp thụ đạm giảm rõ rệt, tỷ lệ quả 1 hạt tăng, trọng lượng giảm và năng suất lạc giảm rõ rệt [24] Đây là những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến năng suất và

chất lượng nông sản bị sụt giảm

Khác với đạm và lân, kali không nằm trong thành phần của bất kỳ cơ chất nào trong cây Trong một cây đang phát triển thì ở bộ phận non và ở bộ phận hoạt động mạnh tỷ lệ kali cao hơn ở các bộ phận già Khi đất không cung cấp đủ kali thì kali ở bộ phận già được vận chuyển vào các bộ phận non

Do vậy, hiện tượng thiếu kali xuất hiện ở lá già trước Lúc đầu lá vàng ra, quanh gân lá có màu xanh lục, sau đó ở mép lá chuyển sang màu nâu, lá mềm

đi uốn cong như gợn sóng Khi tỷ lệ kali trong cây giảm xuống đến 2 – 3 lần

so với lượng bình thường mới thấy triệu chứng kali biểu hiện trên lá Cho nên, khi hiện tượng thiếu kali thể hiện rõ trên lá thì việc thiếu kali đã có thể làm giảm năng suất [56]

hiện triệu chứng thiếu kali [57]

Trên các loại đất nhẹ trồng lạc của ta thường rất nghèo kali, đặc biệt là

nghiên cứu của Viện Nông hoá Thổ nhưỡng thì trung bình là 6 kg lạc vỏ, còn trên đất bạc màu là từ 8 - 10 kg lạc vỏ [45]

Kali còn là yếu tố quan trọng trong cân đối dinh dưỡng của cây lạc Bội thu do bón kali cao hơn so với bón lân và đạt 3,5 tạ/ha Bón cân đối đạm, lân, kali làm tăng năng suất tới 6 tạ/ha Tuy nhiên, dù kali có hiệu quả cao song

không tăng năng suất và giảm hiệu quả [18]

* Vai trò của canxi

Canxi là chất giải độc của cây trồng thông qua việc trung hòa các axít hữu cơ, có tác dụng hoạt hóa các enzim, đặc biệt là ATP [8]

Đối với lạc, trước hết canxi là thức ăn cần thiết Ngoài ra canxi còn giảm độ chua, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn nốt sần hoạt động cố định đạm nhiều hơn, canxi ngăn ngừa việc tích luỹ các chất độc hại và điều chỉnh bốc hơi nước, làm tăng sức chịu hạn cho lạc

Bón canxi còn huy động được đạm cho cây dùng, quả thêm chắc và tiết kiệm được bón đạm

Lạc rất mẫn cảm với canxi và có yêu cầu cao với canxi, nhất là thời

kỳ kết quả Canxi làm cho rễ phát triển, tia dài và cứng thuận lợi cho việc hình thành quả

Bộ rễ, tia và quả còn non trực tiếp hút được canxi Bón canxi phối hợp với kali thì sẽ kiện toàn cấu tạo bộ máy của tia, tăng tỷ lệ đậu quả, giảm quả ép, tăng số quả 2 hạt, hạt tròn đẹp, quả ít eo Canxi là yếu tố quan trọng nhất để sản xuất lạc qủa to Ngoài ra canxi còn có tác dụng phòng chống sâu bệnh, giảm kiến mối làm hại mầm

Thiếu canxi từ gốc đến ngọn cây lạc bị chuyển màu, lá chuyển màu có đốm trắng, lá già hơi vàng chết dần, thiếu nặng thì cây vàng úa, cuống lá dễ gãy, ngọn héo Ngoài ra khi thiếu canxi hoa rụng nhiều, ít đậu qủa, quả ốp lép, vỏ quả giòn, kích thước hạt nhỏ [5]

* Các nguyên tố vi lượng

Từ lâu người ta đã chứng minh được rằng cây hoàn toàn không thể phát triển bình thường nếu không có các nguyên tố vi lượng như bo, mangan, kẽm, đồng, molipden các nguyên tố này là tuyệt đối cần thiết cho cây [51]

Các nghiên cứu về vai trò sinh học của từng nguyên tố vi lượng riêng biệt đã chúng minh sự thiếu từng nguyên tố vi lượng và đa dạng riêng biệt trong đất đã gây ra các chứng bệnh cho thực vật, động vật và con người [51]

Bo đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành phấn hoa Thiếu

Bo phấn hoa không thể hình thành được, hoa rụng không thể tạo hạt được, hoặc hạt bị lép, chất lượng để giống kém Bo tăng cường sự tổng hợp và vận chuyển hydrat cac bon, các chất sinh trưởng và a xit ascobic

từ lá đến cơ quan tạo quả

Khi thiếu Bo sự trao đổi hydratcacbon và protein giảm, đường và tinh bột tích lũy ở lá, đỉnh sinh trưởng bị chết Lượng Bo do mùa màng lấy đi từ đất của các loại cây trồng khác nhau trong mỗi vụ thu hoạch dao động rất lớn, khoảngh 30-270g / ha [20]

+ Vai trò của molipden (Mo)

Mo là thành phần của enzim khử nitrat, thúc đẩy quá trình sử dụng

N và có định N của vi khuẩn nốt sần Mo tác động đến quá trình khử nitrat và sinh tổ hợp axit amin tham gia và trao đổi hydratcacbon, vào quá trình tổng hợp vitamin và chất diệp lục Hàm lượng Mo của cây rất nhỏ, khoảng 0,1- 0.93 mg / kg chất khô

+ Vai trò của kẽm (Zn) Kẽm có vai trò quan trọng trong quá trình ôxy hóa khử N, tham gia vào thành phần của nhiều men, tham gia vào quá trình trao đổi chất prôtein,hydratcacbon, trao đổi P vào quá trình tổng hợp vitamin và các chất điều hòa sinh trưởng- các auxin

Thiếu kẽm sẽ phá vỡ quá trình trao đổi hyddratcacbon, kìm hãm sự tạo đường saccaro, tinh bột và các chất diệp lục Kẽm rất cần thiết cho cây lấy hạt, thiếu kẽm hạt không hình thành được [20]

Ngoài ra kẽm còn giúp cho việc sử dụng lân và đạm trong cây tốt hơn, kẽm là thành phần thiết yêú của một số enzim, đặc biệt là

Kẽm còn thúc đẩy quá trình thụ phấn và phát triển của phôi[65]

+ Vai trò của Đồng (Cu) Nguyên tố đồng có vai trò đặc biệt trong đời sống thực vật, nó không thể thay thế bằng một hoặc tập hợp một sô nguyên tố nào khác Đồng tham gia vào quá trình ôxy hóa, tăng cường cường độ các chất hô hấp cũng như trao đổi các chất hydratcacbon và protein Cu tham gia vào quá trình trao đổi N Thiếu đồng làm chậm lại quá trình tổng hợp protein [20]

Đồng xúc tiến quá trình hình thành vitamin A trong cây, thúc đẩy quá trình quang hợp, làm tăng khả năng chống các bệnh về nấm và vi khuẩn

1.1.2.2 Nhu cầu dinh dƣỡng của cây lạc

Lạc là cây họ đậu, có nhu cầu dinh dưỡng không cao và có khả năng

sử dụng được đạm từ không khí nhờ vi khuẩn nốt sần Nhu cầu dinh dưỡng của cây lạc thay đổi, phụ thuộc vào từng giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây và tính chất đất Theo Nguyễn Văn Bộ và cs để thu được 1 tấn lạc

CaO, và 11,9 kg MgO [7]

Bảng 1.4 Lượng dinh dưỡng khoáng cây lạc hấp thu Địa

điểm

TN

Năng suất quả khô (kg/ha)

Lƣợng dinh dƣỡng hấp thu (kg)

N P 2 O 5 K 2 O CaO MgO SO 3

Trung Quốc

phải giảm đi 50% trong khi đó lượng lân cần bón gấp 2 lần [65]

Khi nghiên cứu về chế độ dinh dưỡng của cây lạc, các nhà khoa học thuộc Viện nghiên cứu dầu nam Xenegan cho thấy, để có năng suất 1.000kg/ha thì cây lạc đã lấy đi từ đất một lượng nguyên tố khoáng như sau: 45-52kg N; 2,2 -3,8kg P; 11,8 -13,7kg K; 5,9 - 8,3kg Ca; 3,8 - 7,2kg Mg Như vậy cây lạc tích lũy đạm với lượng lớn nhất sau đó đến kali [5]

Theo Bùi Huy Hiền và cs, bón phân khoáng để góp phần làm tăng nhanh năng suất lạc Tuy so với những cây trồng khác thì cây lạc chỉ lấy từ đất một lượng nhỏ các chất dinh dưỡng, nhưng cũng có ảnh hưởng khá lớn tới đất Điều này quan trọng vì lạc thường được trồng ở loại đất nhẹ, những loại đất này trước hết có dự trữ dinh dưỡng tương đối thấp Một vụ lạc có năng suất quả 1500 kg/ha cần những số lượng dinh dưỡng (kg/ha) như sau: 105 kg

Ở các thời kỳ sinh trưởng khác nhau, cây lạc cũng yêu cầu lượng dinh dưỡng khác nhau

Bảng 1.5 Dinh dưỡng cây lạc hút ở các thời kỳ

Cây con

Ra hoa Quả chín

phí sản xuất nông nghiệp

"Bón phân cân đối được hiểu là cung cấp cho cây trồng đúng các chất dinh dưỡng thiết yếu, đủ liều lượng, tỷ lệ thích hợp, thời gian bón hợp lý cho từng đối tượng cây trồng, đất, mùa vụ cụ thể, đảm bảo năng suất" [83] Các tác giả Nguyễn Văn Bộ [7], Bùi Đình Dinh [20], Võ Minh Kha [34], Vũ Hữu Yêm [56] cho biết: Khái niệm bón phân cân đối là một khái niệm cụ thể và luôn biến động Đó là cân đối về nhu cầu và lượng hút của cây trồng, cân đối giữa các chất dinh dưỡng tại các thời kỳ sinh trưởng khác nhau, cân đối giữa các điều kiện tự nhiên liên quan đến hiệu lực phân bón như nước, ánh sáng v.v cũng như cân đối trong mối quan hệ với từng loại cây trồng trong một hệ thống luân canh Do vậy, để có các công thức khuyến cáo phân bón ngày càng gắn với điều kiện cụ thể thì một hệ thống nghiên cứu hiệu lực phân bón theo vùng sinh thái cần được thiết lập ổn định

Phân bón là một trong những yếu tố có ảnh hưởng quyết định đến sinh trưởng và phát triển cũng như khả năng hình thành năng suất của tất cả các cây trồng nông nghiệp [69] Tuy nhiên, tác dụng tích cực của phân bón đến năng suất và phẩm chất của cây trồng cũng như môi trường đất và nước chỉ thể hiện khi được sử dụng một cách cân đối và hợp lý [59], [62] Kết quả tổng kết của FAO trên phạm vi toàn thế giới cho thấy bón phân không cân đối có thể làm giảm năng suất tới 20 - 50 % [66]

Xuất phát từ lý do nêu trên, để có một nền nông nghiệp phát triển bền vững, bắt buộc phải chuyển từ nông nghiệp truyền thống chủ yếu dựa

và đất, sang một nền nông nghiệp thâm canh “dựa vào phân bón” với giống mới, năng suất và chất lượng cao kết hợp với phòng trừ dịch bệnh cho cây trồng [6]

Theo Bùi Huy Hiền thì trong 20 năm qua việc sử dụng phân bón trong thâm canh cây trồng ở nước ta diễn ra sự mất cân đối nghiêm trọng giữa N, P

và K Tỷ lệ sử dụng kali thấp hơn nhiều so với đạm và lân Cũng theo tác giả này thì việc sử dụng phân bón không cân đối đã hạn chế đáng kể năng suất cây trồng, giảm hiệu lực sử dụng phân bón và gây lãng phí Nguyên nhân là bón phân không cân đối làm cho lượng dinh dưỡng trong đất biến động mất cân đối dẫn đến giảm năng suất và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát sinh phát triển của một số loại bệnh hại [30]

1.1.3.2 Vai trò của việc bón phân cân đối và hợp lý

Cây trồng có yêu cầu đối với các chất dinh dưỡng ở những lượng nhất định với những tỷ lệ nhất định giữa các chất Thiếu một chất dinh dưỡng nào

đó, cây sinh trưởng và phát triển kém, ngay cả những khi có các chất dinh dưỡng khác ở mức thừa thãi

Các nguyên tố dinh dưỡng không chỉ tác động trực tiếp lên cây mà còn

có ảnh hưởng qua lại trong việc phát huy hoặc hạn chế tác dụng của nhau

Đối với mỗi loại cây trồng có những tỷ lệ khác nhau trong mức cân đối các yếu tố dinh dưỡng Tỷ lệ cân đối này cũng thay đổi tuỳ thuộc vào lượng phân bón được sử dụng Tỷ lệ cân đối giữa các nguyên tố dinh dưỡng cũng khác nhau ở các loại đất khác nhau Điều cần lưu ý là không được bón phân một chiều, chỉ sử dụng một loại phân mà không chú ý đến việc sử dụng các loại đất khác

Bón phân không cân đối không những không phát huy được tác dụng tốt của các loại phân, gây lãng phí mà còn có thể gây ra những tác dụng không tốt đối với năng suất cây trồng và đối với môi trường Bón phân cân đối có các tác dụng tốt là:

* Ổn định và nâng cao độ phì nhiêu của đất

Bón phân cân đối có thể làm ổn định và nâng cao độ phì nhiêu cho đất

do cây trồng không phải khai thác kiệt quệ các chất dinh dưỡng mà ta không cung cấp cho nó Bón phân cân đối không chỉ bù đắp lượng dinh dưỡng cây trồng lấy đi mà còn làm cho đất tốt lên nhờ lượng thực vật còn lại sau mỗi vụ thu hoạch tăng lên

* Tăng năng suất cây trồng, nâng cao hiệu quả sản xuất

Việc tăng vụ, sử dụng các giống mới chỉ có hiệu quả nếu biết áp dụng bón phân cân đối Bón phân cân đối cho phép phát huy cao tiềm năng năng suất của tất cả các loại cây trồng

* Tăng phẩm chất nông sản

Bón phân cân đối làm tăng hàm lượng protein trong hạt ngũ cốc, tăng hàm lượng các vitamin trong rau và hoa quả, tăng hàm lượng đường trong mía, giảm tích lũy nitrat trong rau, làm hình dáng màu sắc nông sản hấp dẫn hơn…

* Bảo vệ nguồn nước

Phân hóa học nếu được sử dụng đúng chủng loại, cân đối về tỷ lệ, phù hợp với nhu cầu từng giai đoạn sinh trưởng của cây trồng thì khả năng mất

dinh dưỡng sẽ rất thấp do cây trồng hấp thu gần hết Trong khi đó, đối với phân hữu cơ nhiều khi cây trồng đã thu hoạch, phân hữu cơ vẫn tiếp tục giải phóng chất dinh dưỡng và do vậy nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước là khó tránh khỏi Bón phân cân đối sẽ ngăn ngừa quá trình trên

* Hạn chế khí thải độc hại làm ảnh hưởng môi trường

Phân đạm khi bón vào đất đều phải chịu ảnh hưởng của các quá trình

không đúng lúc, không đúng phương pháp (bón vãi trên mặt đất chẳng hạn), bón quá nhiều và không cân đối với lân và kali nên cây trồng không sử dụng

là nguyên nhân gây ra mưa axit Ngoài ra, bón phân cân đối sẽ làm cây trồng sinh trưởng tốt hơn nên khả năng đồng hóa khí cacbonic cao hơn, thải ra oxy nhiều hơn và làm không khí trong lành hơn [8]

1.1.3.3 Mối quan hệ đất - cây trồng - phân bón

Quan hệ giữa đất, phân bón và cây trồng là mối quan hệ tương hỗ và được thể hiện qua sơ đồ dưới đây

Cây trồng trong quá trình sinh trưởng, phát triển tạo nên một khối lượng sinh khối lớn Do vậy, cây trồng cung cấp một lượng lớn các chất

hữu cơ từ thân, lá, rễ,… tạo nên một tầng thảm mục vô cùng lớn và quan trọng trên bề mặt đất Đây là nguồn phân bón hữu cơ hết sức quan trọng và chủ yếu giúp tăng độ phì nhiêu của đất, cải tạo đất Chính vì vậy mà cây trồng có thể sinh trưởng phát triển được trên đất mà không cần bón phân Theo một số nhà khoa học thì: thân lá cây trồng cung cấp khoảng 4/5 lượng

chất hữu cơ trong đất [2]

Cây trồng có thể duy trì quá trình sinh trưởng phát triển của mình nhờ được cung cấp dinh dưỡng từ đất mà không cần phải bón phân Tuy nhiên, để đạt được năng suất cao, ổn định và chất lượng nông sản tốt, bên cạnh các yếu tố

về giống, điều kiện thời tiết khí hậu, kỹ thuật canh tác v.v , cây trồng rất cần phải được cung cấp đầy đủ và hợp lý các chất dinh dưỡng Mỗi loại cây trồng khác nhau có nhu cầu dinh dưỡng rất khác nhau Cùng một loại cây trồng, thậm chí cùng một giống nhưng nếu trồng trên các loại đất khác nhau thì cũng cần có những chế độ bón phân khác nhau Bên cạnh đó, tuỳ theo loại cây mà lượng dinh dưỡng này lấy đi nhiều hay ít Năng suất cây trồng càng cao thì lượng dinh dưỡng lấy đi càng lớn Nếu phân bón không đầy đủ thì nguồn dinh dưỡng trong đất ngày càng cạn kiệt, đất ngày càng bị thoái hoá Vì vậy sau mỗi vụ thu hoạch chúng ta phải cung cấp trở lại lượng dinh dưỡng đã mất cho đất thông qua phân bón giúp nâng cao độ phì và cải tạo đất

Vì vậy, bón phân cân đối và hợp lý là bón phân dựa trên đặc điểm sinh lý và nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng, tính chất của từng loại đất và điều kiện mùa vụ cụ thể, tức là sử dụng phân bón theo 4 đúng: đúng chủng loại; đúng liều lượng; đúng tỷ lệ và đúng lúc,nhằm đảm bảo mối quan hệ bền vững giữa cây trồng, đất, phân bón

1.1.3.4 Đất phù sa không đƣợc bồi hàng năm (Dystric Fluvisols)

Loại đất này ở Nghệ An có diện tích có 20.635 ha, chiếm 8,2% diện tích nông nghiệp Đất cũng có nguồn gốc hình thành như đất phù sa được bồi hàng năm nhưng do phân bố ở xa sông hoặc ở địa hình cao, nên rất ít được bồi đắp phù sa Hình thái phẫu diện đã có sự phân hóa, thành phần cơ giới từ thịt nhẹ đến sét Đất có phản ứng chua; hàm lượng mùn từ trung bình - hơi nghèo (0,9 - 1,5%), đạm tổng số trung bình (0,08 - 0,1%), lân tổng số khá (0,1

- 0,12%), lân dễ tiêu trung bình, độ no bazơ thấp - trung bình (40 - 55%) Như vậy, đất có độ phì tự nhiên khá, có thể bố trí nhiều công thức luân canh cây trồng khác nhau và có thể cho năng suất khá [47]

1.1.4 Tình hình nghiên cứu phân bón cho lạc trên thế giới và ở Việt Nam 1.1.4.1 Trên thế giới

Bón phân là một trong những biện pháp tích cực nâng cao hiệu quả

trồng lạc và tăng khả năng cải tạo độ phì cho đất Vì vậy nó là một đề tài được

nghiên cứu nhiều trên thế giới đã mang lại nhiều kết quả khả quan

Các kết quả nghiên cứu về sử dụng phân bón cho lạc của J.G.De.Geus cho thấy: để đạt hiệu quả sử dụng phân bón cao nhất cần dựa vào kết quả phân tích đất lạc là cây trồng khá mẫn cảm với độ chua, vì vậy, bón vôi cho lạc, đặc biệt trên các loại đất chua thường cho hiệu quả rõ rệt

Trong các nguyên tố dinh dưỡng, lân là nguyên tố có vai trò rất lớn đối với sinh trưởng, phát triển của cây lạc Hiệu lực của lân phụ thuộc vào loại đất trồng lạc, lượng bón, tỷ lệ đạm:lân, phương pháp bón và dạng phân lân được

sử dụng

Nhiều thí nghiệm đã khẳng định rằng cây lạc cần rất nhiều lân và lân là yếu tố quan trọng nhất cần chú ý khi xây dựng chế độ bón phân cho lạc Theo Cornejo ở Tây Ban Nha, sau vụ khoai tây có bón 60 tấn phân chuồng hoặc

1200 kg sunphat amôn, 600 kg supe lân và 200 – 300 KCl, nếu vụ tiếp theo trồng lạc có thể không cần bón thêm phân mà lạc vẫn đạt năng suất quả khô

25 – 35 tạ/ ha [57]

Tại Xenegan lân có hiệu lực trên nhiều loại đất Hiệu quả tăng sản của

Năm 1975 năng suất lạc bình quân ở Mỹ đạt 2,875 kg/ha với năng suất như vậy ở Mỹ lượng phân bón được đề nghị cho lạc là 20 - 25 kg N/ha, 50 -

Theo Ngô Thế Dân và cộng sự ở Trung Quốc để thu được 100 kg lạc

mức đạm cần bón phải giảm đi 50% và tăng lượng lân lên gấp hai lần [17] Sau một vụ thu hoạch với năng suất là một tấn củ, hai tấn dây cây lạc

Theo các tác giả Rajendra.P và cs, John.H và cs, bón lân cho cây lạc

có vai trò quan trọng trong việc tích luỹ lipít ở hạt trong thời kỳ chín Bón đủ lân, hàm lượng dầu trong hạt tăng rõ rệt [76], [72]

Tại nhiều vùng trồng lạc ở Trung Quốc, loại phân lân thường sử dụng bón cho cây lạc là super photphat và phân lân nung chảy Loại phân lân này phù hợp cho đất có độ phì trung bình, đất chua [65]

J.G.De.Geus cho biết: nếu pH thấp thì phải bón vôi khi làm đất Các nghiên cứu ở Mỹ cho thấy: không cần dùng phân đạm khi đã bón vôi cho đất

để có pH thích hợp vì đã có vi khuẩn tạo nốt sần Tuy vậy, cây lạc thường được trồng trên đất nhẹ, có thành phần cơ giới thô, phần lớn các loại đất này thường nghèo dinh dưỡng, hàm lượng mùn thấp, vì vậy việc bổ sung nguồn dinh dưỡng trực tiếp cho lạc là cần thiết [57]

Bón vôi có tác dụng cải thiện độ PH của đất, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của nhiều loại vi sinh vật Bón vôi trung hoà độ chua giúp cho chất hữu cơ trong đất phân giải nhanh và góp phần tích luỹ các chất dinh dưỡng dễ

tiêu trong đất Bón vôi, cải thiện độ chua của đất có tác dụng tăng cường hoạt

động cố định đạm của vi khuẩn chủng Rhizobium Bón vôi cho đất còn có tác

dụng giải phóng lân từ các hợp chất lân khó hoà tan vốn rất nhiều trên đất

rõ rệt trong việc nâng cao năng suất lạc [67]

Ở Hà Nam (Trung Quốc) bón kali có tác dụng làm tăng hàm lượng chất béo và amino axít trong hạt lạc Phần trăm aminoaxít cần thiết tăng từ 8,7% ở công thức không bón kali lên đến 9,4% ở các công thức có bón kali [77] Theo Borkert và cs, Jonie While: cây họ đậu có phản ứng với phân kali khi lượng kali trao đổi trong đất ở mức dưới 40 mg K/kg đất Cũng theo các

cao nhất và đồng thời cũng góp phần trả lại lượng kali trong đất đã mất đi sau

5 năm thí nghiệm [63], [73] Abd - El - Hardi và cs lại cho rằng: bón kali ở

Ở Braxin bón lân và kali khi gieo và bón đạm 15 ngày sau khi gieo cho sản lượng tối đa hơn bón đạm toàn bộ trước gieo hoặc 30 ngày sau gieo Thí nghiệm trên đất li mông cát ở Deldhi (Ontario) trong điều kiện có tưới cho thấy bón đạm khi trồng không tăng năng suất lạc đã được nhiểm khuẩn, nhưng bón 1/2 N 60 ngày sau khi gieo tăng năng suất 28 % so với đối chứng

là lạc đã được nhiểm khuẩn [60]

Vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng cũng thể hiện rõ khi chúng được bón với liều lượng và tỷ lệ phù hợp Trên thế giới đã có một số nghiên cứu về

Ở Xurinam, đối với đất hình thành trên các mạch đá cát pha trong các đồng bằng duyên hải có trồng lạc, người ta đề nghị bón mỗi ha 500 - 1000 kg

Để đạt được năng suất 2.875 kg/ha, ở Mỹ năm 1975 người ta bón 20 -

Nhìn chung trên thế giới cây lạc chiếm diện tích tương đối lớn, và là một trong những cây lấy dầu quan trọng của hầu hết các nước trồng lạc Như vậy bón phân đầy đủ và cân đối hợp lý giữa các nguyên tố N, P, K thì năng suất sẽ cao hơn so với chỉ bón một, hai trong ba yếu tố nói trên Chỉ cần bón cân đối có thể tăng sản lượng lạc lên rất nhiều [74]

2.1.6.2 Ở Việt Nam

Hiện nay diện tích trồng lạc của Việt Nam chiếm tới 40% diện tích gieo trồng cây công nghiệp ngắn ngày và cây lạc là cây trồng có vai trò quan trọng trong cơ cấu cây trồng ở nước ta Vì vậy nghiên cứu về cây lạc đã và đang nhận được sự được quan tâm của nhiều nhà khoa học trong nước

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Dần và cs cho thấy: một trong những yếu tố hạn chế của một số loại đất trồng lạc ở các vùng chuyên canh là vấn đề độ ẩm và các chất dinh dưỡng Vì đất trồng lạc thường có thành phần

cơ giới nhẹ nên chất dinh dưỡng thường bị rửa trôi Để đưa ra một liều lượng các nguyên tố dinh dưỡng thích hợp với lạc trên từng loại đất, việc nghiên cứu liều lượng bón phù hợp là cần thiết và phải được xác định cụ thể [18]

Tuy lạc hút nhiều đạm hơn so với các nguyên tố khác, song trên hầu hết các loại đất thì lân, kali, canxi lại là những nguyên tố chính hạn chế năng suất của lạc Lương Đức Loan và cs cho biết: vôi có tác dụng tích cực đến việc hình thành năng suất lạc trên đất bazan Tây Nguyên, hiệu quả 1kg vôi là 0,23

- 0,26 kg lạc vỏ khô [38]

Bón vôi cho lạc không chỉ có ý nghĩa làm tăng độ pH của đất mà còn cải tạo môi trường thích hợp cho vi sinh vật cố định N hoạt động, vệ sinh đồng ruộng và là chất dinh dưỡng cần thiết cho quả lạc [12]

Theo Đỗ Thị Xô và cs thì: bón vôi trên đất bạc màu làm tăng năng suất lạc từ 9 - 10%, bón Mg làm tăng năng suất 11% Bón vôi cho lạc, ngoài việc cung cấp canxi như các nguyên tố dinh dưỡng còn có tác dụng khử chua cho đất, tạo môi trường thuận lợi cho các vi khuẩn nốt sần phát triển và góp phần hình thành lạc quả [55]

Kết quả nghiên cứu trên đất bạc màu ở Ba Vì, đất bạc màu ở Hà Bắc và đất cát biển ở Diễn Châu - Nghệ An của Nguyễn Thị Dần và cs, cho thấy: trên đất bạc màu ở Ba Vì nếu bón vôi ở mức 300 - 500 kg CaO cho một ha, năng

Ở Hà Bắc với lượng vôi bón 300 - 500 kg CaO/ha năng suất tăng 3,8 - 4,1 tạ/ha [18]

Cùng với vôi, lân là nguyên tố dinh dưỡng có vai trò quan trọng không chỉ đối với sinh trưởng và phát triển của lạc mà còn có ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của vi sinh vật cố định đạm ở nốt sần cây lạc và quá trình đồng hóa đạm trong cây Liều lượng, tỷ lệ và phương pháp bón lân vì vậy có ảnh hưởng rất lớn đến khả năng hình thành năng suất của cây lạc

Ở Đông Nam Bộ trên đất xám bạc màu nghiên cứu về hiệu lực của lân

đã cho thấy Khi bón lân năng suất lạc tăng 10 - 23 % so với không bón Hiệu

27 33%, trọng lượng 100 hạt cũng tăng 3 6%, số lượng nốt sần tăng 22 34%, hàm lượng dầu tăng 1 - 2% Liều lượng lân đạt giá trị tối ưu khi bón 82

Thí nghiệm của Lê Thanh Bồn trên đất cát biển điển hình Nghệ An đã

năng suất tăng so với không bón là 31,84% Hiệu suất phân lân cao nhất đối

ưu thế phát triển hơn [10], [11]

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Dần và Thái Phiên cho thấy: Trên đất càng nghèo dinh dưỡng thì hiệu lực của phân lân càng cao Trung bình 1

Theo Hồ Bích Thoa hiệu suất phân lân đối với lạc khá ổn định qua các

Theo Trần Thị Thu Hà thì: liều lượng lân bón thích hợp cho đất cát nội

dưỡng)[26]

Thí nghiệm trên đất phù sa nghèo dinh dưỡng có PH = 6 tại Nghệ An

nhưng khi thay thế phân supe lân bằng phân lân Ninh Bình thì năng suất và hiệu suất phân bón đều tỏ ra kém ưu thế hơn[15]

Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm và cs có nhận xét: bón phân lân cho lạc trên đất đỏ vàng phát triển trên bazan và phiến thạch sét làm tăng năng suất tương ứng 24 - 145% và 11 - 71% so với không bón Năng suất lạc cao nhất ở

Về tỷ suất lợi nhuận: theo tác giả Trần Thị Thu Hà thì tỷ suất lợi nhuận thu được từ bón đạm – lân cho lạc trên đất phù sa ở Nghệ An đạt cao nhất khi

hoá đạm trong cây và vì vậy làm cho hiệu suất sử dụng đạm trong cây được nâng lên, hạn chế tác hại của việc bón đạm với liều lượng cao cho cây lạc, góp phần nâng cao năng suất và lợi nhuận trong sản xuất lạc [27]

lạc trên đất bạc màu ở tỉnh Bắc Giang của Nguyễn Thị Hiền và cộng sự [31] Trên đất cát biển không chua (pH = 5,8 - 6,0) hiệu lực phân lân (phân lân nung chảy và phân lân chậm tan) cao, chỉ thấp hơn superphotphat trên nền

so với đối chứng 115%, phân lân nung chảy: 112% [30]

Nguyễn Thị Dần kết luận: trên đất cát biển có hàm lượng hữu cơ 0,6 - 1,0% đạm tổng số 0,03 - 0,09%, hàm lượng kali tổng số thấp (0,75%), hàm lượng lân, kali dễ tiêu: 3 - 5 và 6 - 7 mg/100 g đất, có độ chua trung bình, khả

tư là 3,0 - 4,5 kg lạc vỏ, cá biệt đạt 7 - 8 kg lạc vỏ Để đạt hiệu quả kinh tế cao

Một số kết quả nghiên cứu của Viện Nông Hóa Thổ Nhưỡng trên nhiều vùng đất trồng lạc khác nhau ở phía Bắc cho thấy, với liều lượng bón 60 kg

tế cao nhất, trung bình hiệu suất 1kg lân đạt 4 - 6 kg lạc vỏ Nếu bón 90 kg

P2O5 thì tăng năng suất cao nhưng hiệu quả kinh tế không cao, hiệu suất 1kg

Nguyễn Tử Siêm và Thái Phiên có nhận xét: trên đất đỏ vàng trên bazan, bón lân cho lạc làm tăng năng suất lạc đáng kể mặc dù đất có hàm lượng lân tổng số rất cao Bón lân cho lạc, năng suất lạc qủa đạt 522 - 1337 kg/ha, năng suất lạc nhân (tăng 24%) Bón lân nung chảy tăng 140% Phân chuồng kết hợp superphotphat tăng 145% Hiệu suất đạt 6,3 kg quả lạc/kg

Bảng 1.6 Hiệu suất 1 kg P2O5 đối với 1kg lạc vỏ trên một số loại đất

Địa điểm

Mức bón Nền + 60 kg

Nền + 90 kg

1 Đất cát biển Nghệ An Diễn Thịnh – Diễn Châu Diễn Kỷ - Diễn Châu Diễn Thành – Diễn Châu Nghi Trung – Nghi Lộc

4,0 7,1 8,1 5,5

3,3 7,5 9,2 4,5

2 Đất bạc màu Bắc Giang Lương Phong – Hiệp Hòa Việt Yên

7,1 6,5

8,0 5,5

Nguồn: [18]

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của kali đến năng suất lạc xuân trên đất bạc màu của Nguyễn Thị Hiền và cs chỉ ra rằng: bón phân kali cho lạc trong

vụ Xuân trên đất bạc màu Bắc Giang đã có tác dụng làm tăng sự sinh trưởng

và phát triển của cây lạc, đồng thời làm tăng sự tích luỹ N, P và K trong thân

lá Cũng theo các tác giả này thì trên đất bạc màu, lượng kali bón ở mức 90 kg

Liều lượng và tỷ lệ phân bón phù hợp cho cây lạc cũng được rất nhiều tác giả trong nước tiến hành nghiên cứu

Theo Lương Đức Loan và cs bón phân chuồng kết hợp với vôi làm tăng năng suất lạc rất rõ Năng suất lạc trên đất đỏ bazan Tây nguyên đạt cao nhất

ở công thức bón 100 kg vôi và 10 tấn phân chuồng/ha [38] Còn Nguyễn Tử Siêm và Thái Phiên lại đưa ra nhận xét: trên đất bazan Phủ Quỳ bón phân chuồng làm tăng năng suất lạc nhân lên 131% so với không bón Năng suất lạc nhân ở công thức bón lân phối hợp với phân chuồng tăng 146% so với bón lân đơn độc [42]

Nguyễn Thị Thuý và cs cho biết: trên đất đỏ bazan ở Tây Nguyên, trên nền 10 tạ vôi, bón 5 - 10 tấn phân chuồng làm tăng 17 - 33% năng suất lạc Hiệu suất 1 tấn phân chuồng là 6,3 kg lạc vỏ khô [46]

Là loại cây trồng có các vi sinh vật cố định đạm cộng sinh ở rễ nên việc bón đạm, lân và cân đối đạm - lân cho lạc có ý nghĩa hết sức quan trọng Bón lân cho cây lạc đặc biệt có ý nghĩa trên các loại đất nghèo đạm như đất phù sa không được bồi ở Nghệ An và đất cát Tuy cây lạc hút nhiều đạm hơn so với các nguyên tố khác nhưng trên hầu hết các loại đất thì lân, kali và canxi lại là những yếu tố hạn chế năng suất chính của lạc Bón phân cân đối cho lạc dù trên loại đất nào cũng đều làm tăng năng suất đáng kể [7]

Trên đất xám bạc màu huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình với nền 10 tấn phân chuồng + 400 kg vôi bột + 30 kg N/ha thì bón lân, kali với liều lượng 60

chứng [43]

Trên đất bazan, năng suất lạc đạt cao nhất ở công thức bón 30 N + 60

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Dần và cs cho thấy: trên đất cát biển bón cân đối đạm - lân cho bội thu 2,5 - 3,2 tạ /ha Trên đất bazan, cân đối đạm - lân cho bội thu năng suất lạc 5,6 - 10 tạ/ha [18] Nguyễn Tử Siêm và Thái Phiên cho rằng: năng suất và lợi nhuận thu được từ bón phân cho lạc trên

nghèo lân, khả năng giữ chặt lân của đất lớn như đất bazan thì cần bón tỷ lệ lân cao hơn Ngược lại đất có thành phần cơ giới nhẹ như đất bạc màu, đất xám thì lại cần tăng bón kali Canxi cũng là nguyên tố dinh dưỡng mà cây lạc cần với lượng khá lớn [6]

Theo Nguyễn Thị Hiền và cs thì công thức cho năng suất lạc ổn định và

NguyễnVăn Bộ cho biết: cũng như đối với lúa, bón phân cân đối cho lạc dù trên loại đất nào cũng đều làm tăng năng suất đáng kể Trên đất cát

tạ/ha, trên đất bazan bội thu 5,6 - 10 tạ/ha Bội thu do bón kali cao hơn so

kali làm tăng năng suất 6 tạ/ha Quy luật tương tự cũng thấy trên đất bạc màu, đất xám, bazan [6]

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 1.2.1 Tình hình sản xuất lạc Việt Nam

Hơn 10 năm trở lại đây, việc thực hiện chính sách chuyển đổi cơ chế quản lý trong sản xuất nông nghiệp đã giải quyết được vấn đề lương thực Vì vậy, người dân có điều kiện chủ động để chuyển dần một phần diện tích trồng lúa thiếu nước sang trồng các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn, trong

đó cây lạc có vị trí quan trọng trong nền sản xuất nông nghiệp hàng hoá, cũng như góp phần cải tạo và sử dụng tài nguyên đất đai, nhằm khai thác lợi thế của vùng khí hậu nhiệt đới Đồng thời, việc sử dụng những giống mới có năng suất cao, kỹ thuật thâm canh lạc tiên tiến cũng được áp dụng rộng rãi Nhờ vậy năng suất và sản lượng lạc ở nước ta ngày càng tăng

Bảng 1.7 Tình hình sản xuất lạc ở Việt Nam từ năm 2004 - 2009 Chỉ tiêu

Năm

Diện tích (1000 ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lƣợng (1000 tấn)

1.2.2 Tình hình sản xuất lạc ở Nghệ An

Nghệ An là một tỉnh có khí hậu phức tạp, sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng của điều kiện thời tiết khắc nghiệt nên gây nhiều khó khăn trong

phát triển Sản xuất nông nghiệp của tỉnh vẫn còn manh mún chưa trở thành hàng hóa Cây trồng có sự đa dạng, tuy nhiên chưa có diện tích lớn, năng suất thấp do điều kiện đất đai đặc biệt là ảnh hưởng trực tiếp sự hoạt động của hai loại gió mùa chính, gió Đông Bắc và gió Tây Nam Gió Đông Bắc hoạt động bắt đầu từ tháng 10 và kết thúc vào tháng 3 năm sau, gió Tây Nam hoạt động vào tháng 4 và kết thúc vào tháng 8 Trong mùa mưa, nhiệt độ hạ thấp, lượng mưa lớn, tập trung gây ra lũ lụt trên diện rộng vào tháng 10, tháng 11 Vì vậy,

cơ cấu mùa vụ của các cây hàng năm ở tỉnh được bố trí chủ yếu trong vụ Đông Xuân (vụ Xuân) và vụ Hè Thu

Ở Nghệ An lạc cũng được xem là một trong những cây trồng quan trọng, có hiệu quả kinh tế cao Tổng diện tích, năng suất và sản lượng lạc của

tỉnh từ năm 2004 - 2008 được thể hiện ở bảng 2.9

Bảng 1.8 Diện tích, năng suất và sản lượng lạc ở Nghệ An

Năm Diện tích

(1000 ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lƣợng (1000 tấn)