Khái niệm văn hoá
Văn hoá là một khái niệm có nội hàm phong phú, liên quan đến mọi sự vật, hiện tượng và quá trình vận động của thế giới vật chất lẫn tinh thần Mọi yếu tố này đều có mối liên hệ mật thiết với con người, qua đó con người tìm hiểu, nhận thức và ảnh hưởng trở lại Trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển vượt bậc, cùng với sự nâng cao trình độ tư duy của con người, nội hàm văn hoá ngày càng được mở rộng và đa dạng hơn.
1.1.1 Quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin
Trong các tác phẩm của mình, C.Mác và Ph.Ăngghen không dành riêng một tác phẩm nào để trình bày các quan điểm về văn hóa một cách hệ thống Tuy nhiên, toàn bộ tư tưởng của các ông về vấn đề này được thể hiện sâu sắc qua hệ thống các quan điểm duy vật biện chứng về con người và xã hội Theo các ông, văn hoá thuộc bình diện ý thức tinh thần của con người, do đó, để hiểu rõ nguồn gốc của văn hóa, cần đặt nó trong quá trình hình thành của loài người.
Trước C.Mác – Ph.Ăngghen, đã có nhiều nhà khoa học và triết gia đề xuất giả thuyết về nguồn gốc loài người Trong số đó, có cuốn "Nhân học" (1798) của triết gia Đức Cantơ, "Triết học động vật" (1809) của nhà khoa học tự nhiên Pháp Lamác, cùng với hai tác phẩm nổi bật là "Nguồn gốc các loài" bằng phương pháp chọn lọc tự nhiên và "Nguồn gốc con người và sự chọn lọc giới tính" của Đácuyn Những công trình này đã góp phần mở đường cho nghiên cứu sinh học và tiến hóa sau này.
Ghi nhận cống hiến của Đácuyn, Ph.Ăngghen đã viết nên hai tác phẩm
Trong quá trình chuyển biến từ vượn thành người, hoạt động lao động tinh thần đóng vai trò là động lực chính thúc đẩy sự phát triển của tự nhiên và con người Lao động không chỉ là yếu tố quyết định sự tiến bộ của nhân loại mà còn là nguồn cội của văn hóa, hình thành những giá trị và nền tảng tư duy đặc trưng của con người Chính nhờ sự tác động của lao động tinh thần mà quá trình tiến hóa diễn ra liên tục, góp phần tạo nên sự biến đổi vượt bậc của loài người.
C.Mác nhấn mạnh rằng hoạt động sống của con người thể hiện mối quan hệ giữa con người với con người và với xã hội, là nền tảng của văn hóa Ông chỉ rõ nguồn gốc của văn hóa bắt nguồn từ những năng lực sáng tạo của con người, xuất phát từ quá trình lao động Văn hóa được xem là sự “thăng hoa” của sản xuất vật chất và phản ánh trình độ phát triển của xã hội Theo C.Mác, mức độ khai thác tự nhiên của con người và quá trình chuyển đổi nó thành bản chất con người là tiêu chuẩn để đánh giá trình độ văn hóa của một cộng đồng.
Các nhà lý luận văn hoá Mácxít thường dựa trên quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về nguồn gốc và bản chất của con người Theo đó, lao động sáng tạo chính là yếu tố cốt lõi phản ánh bản chất của văn hoá, góp phần xây dựng và phát triển xã hội Chính vì thế, hiểu đúng về mối liên hệ giữa lao động và văn hoá là cực kỳ quan trọng trong lý luận văn hoá Mácxít, giúp làm rõ bản chất và vai trò của văn hoá trong cuộc sống con người.
Các nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng văn hóa mang tính chất giai cấp, dân tộc và nhân loại, phản ánh rõ các đặc trưng khác nhau của xã hội Tuy nhiên, một số học giả tư sản cho rằng văn hóa không có tính giai cấp, trước đây họ coi văn hóa là đặc trưng dân tộc trong bối cảnh đấu tranh giai cấp Khi quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ ngày nay, các nhà nghiên cứu này khẳng định rằng văn hóa mang tính toàn cầu và nhân loại, phản ánh sự ảnh hưởng rộng lớn của các xu hướng toàn cầu đến đời sống xã hội.
Dựa trên luận cứ và dẫn chứng khoa học đáng tin cậy, C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin khẳng định rằng văn hoá là một trong những hình thái ý thức xã hội phản ánh rõ thực trạng xã hội và các mối quan hệ xã hội Trong quá trình phân tích mối quan hệ giữa văn hoá và đời sống xã hội, các nhà lý luận đã vận dụng học thuyết đấu tranh giai cấp để giải thích các hiện tượng văn hoá, khẳng định tính chất giai cấp, dân tộc, và nhân loại của văn hoá Đồng thời, họ nhấn mạnh rằng, như các hình thái ý thức xã hội khác, văn hoá còn có tác động tích cực trở lại đối với sự phát triển của xã hội.
C.Mác và Ph.Ăngghen hoạt động trong thời kỳ các dân tộc vừa hình thành, phát triển, đồng thời với quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa tư bản Chính vì vậy, các tư tưởng của các ông đã gắn liền với sự biến đổi lớn của lịch sử xã hội và kinh tế, đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích bản chất của chủ nghĩa tư bản và thúc đẩy phong trào cách mạng.
Do điều kiện tự nhiên và lịch sử khác nhau, các dân tộc hình thành với những nét văn hóa riêng biệt, mang tính đặc thù và độc đáo, khác biệt hoàn toàn so với các dân tộc khác Chính nhờ những đặc điểm này, văn hóa mỗi dân tộc trở thành một di sản riêng có, phản ánh rõ nét tính cách và lịch sử của dân tộc đó Mỗi trào lưu tư tưởng nảy sinh và phát triển đều gắn liền với điều kiện riêng biệt của từng dân tộc, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc.
Không có nền văn hoá nào của dân tộc phát triển hoàn toàn độc lập với các nền văn hoá khác, bởi sự tác động qua lại giữa các nền văn hoá là quy luật khách quan Giao lưu và ảnh hưởng lẫn nhau giúp các nền văn hoá khắc phục điểm khuyết thiếu và phát triển toàn diện hơn Đồng thời, C.Mác và Ph.Ăngghen nhấn mạnh quyền bình đẳng của các dân tộc để chống lại quan niệm đề cao tính siêu đẳng hoặc ưu thế đặc biệt của một số dân tộc, góp phần thúc đẩy sự đoàn kết và bình đẳng trong quan hệ quốc tế.
Theo đánh giá của C.Mác và Ph.Ăngghen, hệ tư tưởng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển văn hoá, khi các tư tưởng cơ bản của giai cấp thống trị luôn giữ vị trí chi phối Họ nhấn mạnh rằng “Trong mọi thời đại, những tư tưởng cơ bản của giai cấp thống trị là những tư tưởng thống trị,” cho thấy rõ mối liên hệ giữa lực lượng vật chất và lực lượng tinh thần trong xã hội Giai cấp nào là lực lượng vật chất thống trị thì cũng đồng thời là lực lượng tinh thần chi phối toàn bộ văn hoá và tư tưởng xã hội đó.
Nhìn lại quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật vận động và phát triển của văn hoá, các nhà kinh điển đã dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích sự phát triển này Quá trình phát triển của văn hoá chịu sự chi phối bởi sự vận động của lực lượng sản xuất vật chất, đồng thời văn hoá cũng góp phần thúc đẩy và tác động ngược lại đối với nền sản xuất xã hội.
Sự phát triển văn hóa theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin không diễn ra theo con đường “tiến hoá” thẳng mà trải qua một quá trình đấu tranh phức tạp, đầy mâu thuẫn, liên quan chặt chẽ đến đấu tranh giai cấp và hệ tư tưởng Trong đó, vai trò của văn hóa trong phát triển xã hội là mang lại ánh sáng của tư tưởng mới và đạo đức mới, giúp giải phóng tư duy con người khỏi những ràng buộc của tư duy cũ, thúc đẩy cuộc đấu tranh nhằm xây dựng chế độ xã hội mới phù hợp với nhu cầu phát triển và hoàn thiện con người Tư tưởng của C.Mác - Ph Ăngghen nhấn mạnh rằng, văn hóa đóng vai trò là động lực to lớn thúc đẩy tiến trình phát triển xã hội Đến thời kỳ V.I Lênin, công cuộc xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa đã trở thành hiện thực, mặc dù đó là một quá trình vô cùng khó khăn và mang tính đổi mới.
V.I Lênin nhấn mạnh rằng việc hoàn thành cuộc cách mạng văn hóa là then chốt để tiến tới chủ nghĩa xã hội Ông cho rằng, chúng ta cần tập trung vào việc tổ chức và xây dựng nền văn hóa vững mạnh để đảm bảo thành công của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Chính vì vậy, văn hóa giữ vai trò nền tảng trong quá trình chuyển đổi và phát triển xã hội theo hướng tiến bộ.
Bản sắc văn hoá dân tộc và vai trò của nó trong quá trình hội nhập phát triển ở Việt Nam
TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP PHÁT TRIỂN Ở VIỆT NAM 1.2.1 Quan niệm về bản sắc văn hoá dân tộc
Mỗi dân tộc đều sở hữu nền văn hoá truyền thống đặc trưng, gồm các hiện tượng văn hoá - xã hội như chuẩn mực giao tiếp, khuôn mẫu văn hoá, tư tưởng xã hội, phong tục tập quán, lễ nghi và thiết chế xã hội Những yếu tố này đã được bảo tồn qua nhiều thế hệ, trở thành thói quen trong đời sống hàng ngày và ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội Chính những nét đặc trưng này tạo nên "bản sắc dân tộc của văn hoá" hay "bản sắc văn hoá dân tộc," góp phần khẳng định nét riêng biệt của cộng đồng và dân tộc đó.
Bản sắc văn hoá là sức mạnh nội tại của dân tộc, đóng vai trò là hạt nhân năng động thúc đẩy tinh thần sáng tạo qua các thế hệ Nó giúp giữ gìn những giá trị cốt lõi của dân tộc, dù các biểu hiện bên ngoài có thay đổi, nhưng bản sắc văn hoá vẫn luôn được duy trì và truyền tồn vững chắc qua thời gian.
Bản sắc dân tộc là tổng thể các đặc điểm, tính chất, đường nét, màu sắc và kiểu mẫu riêng biệt giúp mỗi dân tộc duy trì tính độc đáo, tính thống nhất và tính nhất quán trong quá trình phát triển Đây là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên sự riêng biệt và vững mạnh của mỗi cộng đồng dân tộc Bản sắc dân tộc không chỉ thể hiện qua các yếu tố văn hóa, truyền thống mà còn phản ánh qua phong cách sống và giá trị của cộng đồng, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của quốc gia.
Bản sắc dân tộc hình thành và phát triển dựa trên đặc điểm của tộc người, điều kiện lịch sử và tự nhiên, môi trường cư trú, thể chế chính trị, cũng như sự giao lưu với nền văn hoá khác Bản sắc dân tộc chính là những giá trị và đặc trưng mà cộng đồng dân tộc đã sáng tạo và vun đắp qua thời gian Nói đến bản sắc dân tộc là nhấn mạnh vào nền văn hoá độc đáo mà mỗi dân tộc đã gìn giữ và phát huy Bản sắc văn hoá của dân tộc chính là biểu tượng của chính cộng đồng đó, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của nền văn hoá riêng biệt.
Bản sắc văn hóa dân tộc là những giá trị vật chất và tinh thần cô đọng nhất, bền vững nhất và tinh túy nhất Đây chính là sắc thái gốc, riêng biệt của mỗi dân tộc, góp phần tạo nên sự độc đáo và không thể nhầm lẫn với các dân tộc khác.
Bản sắc dân tộc gắn liền với văn hoá và thường được thể hiện qua các yếu tố văn hoá đặc trưng của cộng đồng Tuy nhiên, không phải tất cả các yếu tố văn hoá đều được coi là bản sắc dân tộc, mà chỉ những yếu tố giúp phân biệt một cộng đồng văn hoá này với cộng đồng khác mới được xem là bản sắc Bản sắc chính là những đặc điểm văn hoá nổi bật tạo nên nét riêng biệt của một cộng đồng dân tộc.
Bản sắc văn hoá dân tộc được hình thành qua hàng trăm thế kỷ, như dòng phù sa hòa quyện vào màu xanh của đồng lúa, trở thành nguồn sức sống của cỏ cây và hoa trái Hiện nay, các quốc gia đều tập trung nghiên cứu và gìn giữ giá trị di sản văn hoá của dân tộc mình để bảo vệ sự đa dạng văn hoá thế giới Việc đề cao bản sắc dân tộc góp phần duy trì sự phong phú và đặc trưng của nền văn hóa quốc gia, tránh tình trạng bị pha trộn quá mức làm giảm đi tính đặc sắc của từng nền văn hoá.
Bản sắc văn hóa dân tộc cần giữ vững vị trí của mình để tiếp nhận yếu tố hiện đại một cách linh hoạt Việc này giúp các yếu tố hiện đại hòa nhập một cách tự nhiên, trở thành phần không thể thiếu của nền văn hóa truyền thống Sustaining cultural identity while integrating modern influences đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển bền vững và giữ gìn giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Bản sắc văn hoá dân tộc gồm hai mặt giá trị chính: giá trị tinh thần bên trong và biểu hiện bên ngoài Những giá trị nội tại phản ánh năng lực sáng tạo, tư duy, chiều sâu tâm hồn, truyền thống đạo lý, thế giới quan và nhân sinh quan của dân tộc Trong khi đó, các biểu hiện bên ngoài thể hiện qua cung cách ứng xử, phong thái sinh hoạt, nghệ thuật kiến trúc, nét đặc trưng của các làn điệu dân ca, ngôn từ cùng các tác phẩm văn học nghệ thuật Tất cả các giá trị này luôn tương tác chặt chẽ, góp phần củng cố và thúc đẩy sự phát triển của bản sắc văn hoá dân tộc.
Bản sắc dân tộc là những yếu tố độc đáo, đặc trưng của nền văn hóa, thể hiện “đặc tính dân tộc” và “cốt cách dân tộc”, tạo nên sức mạnh đoàn kết, bảo tồn và phát triển đời sống cộng đồng Nó thể hiện qua hệ giá trị, truyền thống, bản lĩnh, tâm hồn, lối sống, cách cảm nhận và suy nghĩ, cùng với khát vọng và biểu tượng riêng của mỗi dân tộc Hồ Chí Minh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn trọng phong tục, văn hóa các dân tộc thiểu số, góp phần làm cho kho tàng văn hóa dân tộc phong phú, đa dạng như một vườn hoa rực rỡ sắc màu.
Hồ Chí Minh rất quan tâm đến di sản văn hoá của dân tộc, sớm ban hành sắc lệnh bảo tồn các cổ tích truyền thống của Việt Nam (Sắc lệnh 65, ngày 23-11-1945) Người nhấn mạnh rằng mỗi dân tộc cần phải chăm lo đặc tính riêng trong nghệ thuật để bảo vệ bản sắc văn hoá Để nghiên cứu và giữ gìn bản sắc dân tộc, cần hiểu rõ mối quan hệ giữa văn hoá và dân tộc, trong đó dân tộc là cộng đồng người ổn định với đặc điểm chung về lãnh thổ, kinh tế, ngôn ngữ, tâm lý và nền văn hoá Văn hoá chính là yếu tố thể hiện trình độ trí tuệ, nhân cách, lối sống của cộng đồng, và là linh hồn, sức sống của dân tộc Vì vậy, nếu văn hoá còn thì dân tộc còn, còn văn hoá thì dân tộc tồn tại, mất văn hoá là mất tất cả, dân tộc sẽ diệt vong.
Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII nhấn mạnh rằng bản sắc dân tộc gồm những giá trị bền vững và tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Những giá trị này đã được vun đắp qua hàng nghìn năm lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước Bản sắc dân tộc là yếu tố cốt lõi góp phần xây dựng và phát triển đất nước bền vững.
Bản sắc dân tộc Việt Nam được hình thành từ những giá trị bền vững và tinh hoa văn hoá, trong đó nổi bật là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường và tinh thần đoàn kết Tinh thần cộng đồng gắn kết giữa cá nhân, gia đình, làng xã và Tổ quốc thể hiện rõ nét trong văn hóa Việt Nam, cùng với lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình và đạo lý Đức cần cù, sáng tạo trong lao động cùng sự tinh tế trong ứng xử và tính giản dị trong lối sống là những yếu tố góp phần làm nên bản sắc đặc trưng của dân tộc Ngoài ra, bản sắc văn hoá Việt còn được thể hiện đậm nét qua các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc đặc trưng.
Bản sắc văn hóa Việt Nam đã chi phối toàn bộ đời sống của dân tộc trong hàng nghìn năm lịch sử, thể hiện rõ qua các thử thách và cuộc chiến giữ gìn độc lập Chính nhờ bản sắc này, người Việt đã bảo tồn được truyền thống và tránh bị đồng hóa bởi các thế lực xâm lược Hiện nay, văn hóa Việt Nam trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, là động lực để nhân dân nỗ lực hướng tới mục tiêu phát triển đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.
1.2.2 Vai trò của bản sắc văn hoá dân tộc trong quá trình hội nhập phát triển
Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế quốc tế ngày càng mở rộng, việc chủ động và tích cực hội nhập mang lại cơ hội phát triển nhanh và hiệu quả Tuy nhiên, sự gia nhập của các yếu tố tiêu cực như văn hóa độc hại, lai căng văn hóa và lối sống thực dụng đang đe dọa giá trị văn hóa truyền thống của nước ta Bản sắc văn hoá đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ sự tồn tại, phát triển và giữ vững vị thế của dân tộc trong các biến động lịch sử Nhờ vào nét đặc trưng văn hóa dân tộc, chúng ta có thể thể hiện bản sắc trong quá trình hội nhập quốc tế, góp phần nâng cao vị thế cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững Chỉ khi giữ gìn bản sắc dân tộc, chúng ta mới có thể tham gia giao lưu văn hóa quốc tế một cách bình đẳng, tránh trở thành bản sao hay cái bóng của các nền văn hóa khác.