Mục đích nghiên cứu
Áp dụng phương pháp dạy học dự án trong môn Địa lý ở trường THPT giúp học sinh phát huy tính tích cực và sáng tạo trong quá trình học tập Phương pháp này thúc đẩy học sinh tự khám phá, nghiên cứu về biến đổi khí hậu (BĐKH) một cách thực tế và sâu sắc hơn Việc tiếp cận học tập theo dự án góp phần nâng cao nhận thức của học sinh về tác động của BĐKH đến môi trường và đời sống cộng đồng Đồng thời, phương pháp dạy học dự án còn xây dựng kỹ năng làm việc nhóm, tư duy phản biện và sáng tạo của học sinh Nhờ đó, giáo viên có thể tạo ra môi trường học tập năng động, giúp học sinh hiểu rõ hơn về các vấn đề liên quan đến biến đổi khí hậu và trách nhiệm của từng cá nhân trong bảo vệ môi trường.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu tổng quan về cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
- Xác định quy trình tổ chức dạy học dự án nhằm nâng cao nhận thức của học sinh về vấn đề BĐKH trong môn học Địa lý THPT:
Để tổ chức dạy học hiệu quả, cần xác định rõ yêu cầu, nguyên tắc và các bước thực hiện phù hợp với mục tiêu giáo dục Áp dụng phương pháp tổ chức dạy học theo dự án giúp học sinh phát huy tính sáng tạo và năng lực thực hành, đồng thời bám sát nội dung đã lựa chọn của môn học Việc xây dựng kế hoạch dạy học dựa trên dự án đảm bảo sự linh hoạt, phù hợp với tiến trình học tập và giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức một cách chủ động.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm.
Quan điểm nghiên cứu
a Quan điểm hệ thống cấu trúc
Quan điểm hệ thống cấu trúc nhấn mạnh việc xem xét đối tượng nghiên cứu một cách toàn diện, đa chiều và trong các mối quan hệ hệ thống, giúp phân tích và đánh giá các phương pháp dạy học dự án dựa trên mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố cấu thành Quan điểm logic - lịch sử tập trung vào phân tích đối tượng giáo dục qua bối cảnh cụ thể về thời gian và không gian, xem xét quá trình ra đời và phát triển của phương pháp dạy học dự án cũng như các tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu đối với giáo dục, từ đó đề xuất các quy trình phù hợp Trong khi đó, quan điểm thực tiễn hướng đến áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục, nhằm đề xuất các phương pháp phù hợp với điều kiện giáo dục Việt Nam hiện nay, đặc biệt là trong việc nâng cao ý thức và kỹ năng ứng phó với biến đổi khí hậu cho học sinh THPT.
Quan điểm nghiên cứu này nhằm phân tích các mặt và vấn đề thực tiễn liên quan đến việc áp dụng phương pháp dạy học dự án trong giảng dạy môn Địa lý tại các trường THPT, đồng thời đề cập đến tình hình giáo dục BĐKH ở Việt Nam Các yếu tố thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm cũng được xem xét để xác định các hình thức tiến hành phù hợp nhất, từ đó đạt được những thành tựu đáng kể Nhờ vào những phân tích này, có thể lựa chọn các dự án dạy học khả thi, phù hợp với thực tiễn giáo dục Việt Nam nói chung và ngành Địa lý nói riêng Đây chính là hướng đi phát triển bền vững nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục và đào tạo trong lĩnh vực này.
Trong mối quan hệ giữa giáo dục và biến đổi khí hậu (BĐKH), cần duy trì một mối quan hệ biện chứng để đảm bảo rằng giáo dục về BĐKH không làm thay đổi mục tiêu chung của chương trình giáo dục toàn diện Giáo dục BĐKH nhằm hướng tới thúc đẩy phát triển bền vững, và quan điểm phát triển bền vững đóng vai trò là hướng đi chiến lược xuyên suốt quá trình nghiên cứu và triển khai các hoạt động giáo dục về BĐKH.
Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở các quan điểm nghiên cứu đã xác định, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết chủ yếu được nhóm tác giả vận dụng bao gồm phân tích và tổng hợp lý thuyết, phân loại và tổng hợp tài liệu nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài Trong nghiên cứu thực tiễn, đề tài áp dụng các phương pháp như điều tra, thực nghiệm và quan sát để kiểm chứng thông tin, số liệu từ tài liệu và thực tế Đặc biệt, phương pháp thực nghiệm sư phạm đóng vai trò then chốt trong quá trình nghiên cứu, giúp xây dựng các dự án dạy học dựa trên kết quả thực nghiệm để đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tiễn Ngoài ra, phương pháp toán học cũng được sử dụng để phân tích dữ liệu, hỗ trợ quá trình nghiên cứu và phát triển các đề xuất chính xác hơn.
Phương pháp toán học là công cụ đắc lực hỗ trợ trong quá trình quan sát và nghiên cứu, giúp nâng cao độ chính xác và độ tin cậy của kết quả Sử dụng thống kê trong toán học là phương pháp xử lý dữ liệu thu thập từ các phương pháp nghiên cứu như quan sát và điều tra, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu Ngoài ra, lý thuyết toán học và phương pháp logic được sử dụng để tóm lược và xây dựng các lý thuyết chuyên ngành một cách hệ thống và chính xác Nhờ những ưu điểm này, các công trình nghiên cứu có tính thuyết phục cao, góp phần nâng cao chất lượng và độ tin cậy của các kết quả khoa học.
Lịch sử nghiên cứu của đề tài
Nam còn khá mới mẻ và nhiều người chưa biết đến, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về nó cũng chưa nhiều
Mục tiêu giáo dục về biến đổi khí hậu (BĐKH) là một phần quan trọng của giáo dục phát triển bền vững, bắt đầu được chú trọng từ năm 2005 đến nay Các công trình nghiên cứu về chủ đề này chủ yếu tập trung ở các đề tài khoa học dành cho sinh viên, cán bộ các trường đại học, cao đẳng và viện nghiên cứu Mỗi đề tài nghiên cứu lại nhấn mạnh các khía cạnh riêng biệt của vấn đề biến đổi khí hậu, góp phần nâng cao nhận thức và kiến thức về vấn đề cấp thiết này.
Kết hợp hai nội dung trong một đề tài nghiên cứu tạo ra sự mới mẻ và độc đáo cho lĩnh vực này Trong quá trình nghiên cứu tài liệu, tác giả nhận thấy chưa có công trình nào công bố về việc áp dụng phương pháp dự án vào giảng dạy biến đổi khí hậu trong chương trình Địa lý THPT Điều này cho thấy tiềm năng lớn để phát triển các nghiên cứu mới và nâng cao hiệu quả giảng dạy nội dung về biến đổi khí hậu qua phương pháp dự án trong giáo dục phổ thông.
Bố cục đề tài
Đề tài gồm 3 phần: Phần mở đầu, phần nội dung và kết luận
Phần nội dung gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
Chương 2: Thiết kế và vận dụng một số dự án vào dạy học địa lý THPT nhằm giáo dục BĐKH
Chương 3: Thực nghiệm Sư phạm
Ngoài ra, đề tài còn có các tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ và phụ lục
PHẦN B - NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
Cơ sở lý luận
1.1.1 Những vấn đề chung về dạy học Địa lý THPT 1.1.1.1 Khái quát về bậc học THPT
Theo UNESCO, giáo dục trung học là giai đoạn quan trọng trong hệ thống giáo dục, giúp giới trẻ phát triển các kiến thức và năng lực cần thiết để trở thành người lớn độc lập và có trách nhiệm Đây là giai đoạn cuối cùng của hệ thống giáo dục phổ thông, nơi học sinh được trang bị kỹ năng và tri thức toàn diện để chuẩn bị cho cuộc sống Giáo dục trung học đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nhân cách và năng lực của thế hệ trẻ, góp phần xây dựng nền tảng vững chắc cho tương lai.
Theo Luật giáo dục 2005 của Việt Nam, THPT là cấp học cuối cùng trong hệ thống giáo dục phổ thông của quốc gia, bao gồm ba năm học từ lớp 10 đến lớp 12.
Mục tiêu của giáo dục phổ thông là phát triển toàn diện cho học sinh về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và kỹ năng cơ bản Bên cạnh đó, giáo dục còn nhằm xây dựng năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Đồng thời, giáo dục giúp hình thành tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học tập hoặc hòa nhập vào cuộc sống lao động, góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước.
Giáo dục trung học phổ thông giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và trang bị kiến thức chung về kỹ thuật và hướng nghiệp Chương trình nhằm tạo điều kiện để học sinh phát huy năng lực cá nhân, lựa chọn hướng phát triển phù hợp như học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc tham gia vào thị trường lao động Ngoài việc củng cố nội dung đã học, giáo dục trung học phổ thông còn mở rộng kiến thức, đảm bảo tiêu chuẩn kiến thức phổ thông toàn diện và hướng nghiệp cho mọi học sinh, đồng thời có các nội dung nâng cao ở một số môn học để phát triển năng lực và đáp ứng nguyện vọng của học sinh.
Phương pháp giáo dục phổ thông cần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của học sinh để thúc đẩy quá trình học tập hiệu quả Nội dung giảng dạy phải phù hợp với đặc điểm của từng lớp học và môn học, từ đó bồi dưỡng kỹ năng tự học và khả năng làm việc nhóm cho học sinh Đồng thời, cần rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn để nâng cao năng lực thực tiễn của học sinh Các hoạt động giáo dục cũng nên tác động đến tình cảm của học sinh, đem lại niềm vui và hứng thú học tập để duy trì động lực học tập lâu dài.
1.1.1.2 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi THPT
Trong tâm lý học lứa tuổi, tuổi thanh niên được định nghĩa là giai đoạn phát triển bắt đầu từ dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi trưởng thành Định nghĩa này phản ánh tính chất phức tạp của hiện tượng phát triển trong tuổi thanh niên, bởi vì nó không chỉ dựa trên giới hạn sinh lý mà còn bao gồm các yếu tố xã hội Chính vì vậy, tuổi thanh niên là giai đoạn có nhiều đặc điểm đa chiều, chịu ảnh hưởng bởi cả yếu tố sinh học lẫn xã hội, làm nên tính chất đặc trưng của quá trình phát triển này.
Hoạt động học tập của thanh niên học sinh mang đặc điểm năng động và độc lập cao hơn so với thiếu niên, đòi hỏi khả năng tư duy lý luận để hiểu sâu chương trình Khi trưởng thành, các em ý thức rõ hơn về mối liên hệ giữa học tập và cuộc sống thực tiễn, đồng thời động cơ học tập cũng đa dạng hơn, từ động cơ thực tiễn, nhận thức đến ý nghĩa xã hội của môn học Quá trình quan sát của học sinh trở nên có mục đích, hệ thống và toàn diện hơn, dưới sự hướng dẫn của giáo viên để đạt hiệu quả cao hơn Ghi nhớ có chủ đích và khả năng ghi nhớ logic, trừu tượng ngày càng phát triển, giúp các em tư duy chặt chẽ, căn cứ và nhất quán hơn, đồng thời phát triển khả năng phê phán để hình thành thế giới quan Những điều kiện về mặt trí tuệ và xã hội đã hình thành hệ thống quan điểm riêng của tuổi thanh niên, đặc biệt là sự phát triển của tư duy lý luận và trừu tượng, khẳng định vai trò chủ đạo của quá trình phát triển tâm lý trong sự hình thành thế giới quan của các em.
Tuổi thanh niên mới lớn là giai đoạn phát triển tập thể mạnh mẽ, trong đó các em cần được giao lưu và sinh hoạt cùng bạn bè cùng lứa để tạo cảm giác về sự cần thiết và uy tín trong nhóm Đây là thời điểm phù hợp để giáo viên thiết kế các hoạt động nhằm phát huy sức mạnh tập thể của học sinh Việc xây dựng tinh thần đoàn kết và vị trí trong nhóm giúp các em tự tin hơn và phát triển toàn diện về mặt xã hội.
Lứa tuổi THPT là giai đoạn quan trọng đánh dấu sự chuyển biến về thể chất và tinh thần của học sinh, khi các em bước vào giai đoạn trưởng thành hơn về nhận thức, thái độ đối với cuộc sống và tương lai sự nghiệp Quan trọng hơn, đây là thời điểm hình thành thế giới quan và phát triển các kỹ năng giao tiếp trong học tập cũng như trong cuộc sống hàng ngày Vì vậy, việc áp dụng phương pháp dạy học dự án trong quá trình giảng dạy sẽ tận dụng tối đa năng lực vốn có của các em, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi này để nâng cao hiệu quả học tập và phát triển toàn diện.
1.1.1.3 Đặc điểm, cấu trúc chương trình SGK Địa lý THPT
Môn Địa lý trong nhà trường phổ thông hiện nay được coi là môn học văn hóa cơ bản trong chương trình giáo dục toàn cầu Việc giảng dạy Địa lý không nhằm đào tạo chuyên gia, mà giúp học sinh hiểu biết về thế giới xung quanh, hình thành thế giới quan khoa học và tư duy đúng đắn Môn học này còn giúp học sinh vận dụng kiến thức để ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội, đồng thời phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế chung của thời đại.
Sách giáo khoa nói chung và sách giáo khoa Địa lý THPT nói riêng được xây dựng dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc, gồm Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật giáo dục Việt Nam và Điều lệ trường trung học phổ thông Ngoài ra, sách còn dựa trên các văn bản hướng dẫn phù hợp nhằm đảm bảo tính chính xác và phù hợp với chương trình giảng dạy Quá trình xây dựng sách giáo khoa nhằm tạo ra một công trình khoa học hoàn chỉnh, giúp cung cấp cho học sinh những tri thức cần thiết nhất để phát triển kiến thức và kỹ năng.
Sách giáo khoa Địa lý THPT có những đặc điểm sau:
Cấu trúc chương trình địa lý gồm hai phần chính: Địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế - xã hội, được chia thành các chương, bài và mục rõ ràng nhằm đảm bảo tính logic và đầy đủ kiến thức Mỗi phần đều có sự thống nhất về cấu trúc nội dung giữa các lớp học, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và nắm vững kiến thức địa lý một cách hệ thống và toàn diện.
SGK Địa lý 10: Địa lý đại cương ( Địa lý tự nhiên đại cương và Địa lý Kinh tế - xã hội đại cương)
SGK Địa lý 11 cung cấp kiến thức về địa lý khu vực và các quốc gia trên thế giới, giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm, vị trí và các yếu tố tự nhiên, kinh tế của từng khu vực và quốc gia Trong khi đó, SGK Địa lý 12 tập trung vào địa lý Việt Nam, gồm hai phần chính: địa lý tự nhiên Việt Nam và địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam, giúp nắm bắt các đặc điểm tự nhiên và các hoạt động phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Nhờ vậy, học sinh có cái nhìn toàn diện về vị trí địa lý, môi trường và các vấn đề phát triển của Việt Nam trong bối cảnh quốc tế.
- Trong mỗi chương lại có các bài liên quan với nhau về nội dung:
+ Chương trình SGK Địa lý 10:
Trong chương 1: BẢN ĐỒ, có các bài học liên quan đến bản đồ như: Bài 1: Các phép chiếu hình cơ bản
Bài 2: Một số phương pháp biểu hiện các dối tượng địa lý trên bản đồ
Bài 3: Sử dụng bản đồ trong học tập và đời sống Bài 4: Thực hành: Xác định một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lý trên bản đồ
+ Chương trình SGK Địa lý 11:
Phần A – Khái quát nền kinh tế và xã hội thế giới cung cấp những kiến thức nền tảng giúp học sinh hiểu rõ các đặc điểm chung và cơ bản nhất về trạng thái toàn cầu Nội dung này giúp các em có cái nhìn toàn diện về các lĩnh vực kinh tế, xã hội và những xu hướng chính ảnh hưởng đến thế giới hiện nay, từ đó nâng cao nhận thức và kiến thức tổng quát về môi trường quốc tế.
Bài 1: Sự tương phản về trình độ phát triển kinh tế - xã hội của các nhóm nước Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại
Bài 2: Xu hướng toàn cầu hóa, khu vực hóa kinh tế Bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu
Bài 4: Thực hành: Tìm hiểu những cơ hội và thách thức của toàn cầu hóa đối với các nước đang phát triển
Bài 5: Một số vấn đề của châu lục và khu vực
