NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THPT THÔNG QUA DẠY HỌC
MÔN GDCD LỚP 12 1.1 Lý luận chung về tự học
1.1.1 Các quan niệm về tự học
Tự học đã luôn đóng vai trò quan trọng trong giáo dục và phát triển của mỗi con người, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới Khổng Tử nhận thức rõ về vai trò của việc học tự thân, cho rằng học không chỉ diễn ra ở trường mà còn ở bạn bè, mọi nơi, mọi chỗ, bằng ý chí, nghị lực và đam mê Ông đã chỉnh lý các sách cổ kinh điển của Nho giáo như Kinh thi, Kinh thư, Kinh lễ, và thành tựu này chính là thành quả của tinh thần tự học hỏi, tự bồi dưỡng và kỹ năng tự học mà ông đã tích luỹ suốt cuộc đời.
Bác Hồ là tấm gương sáng về tự học, đã đến với Chủ Nghĩa Cộng Sản qua con đường tự học và gắn chặt quá trình này với lý tưởng mà Người đã đề ra Người đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thực hành trong tự học, xem thư viện là trường học lớn giúp Người mở rộng tri thức và rèn luyện kỹ năng Bác Hồ luôn coi tự học là sự nỗ lực cá nhân, đòi hỏi người học có kế hoạch và tinh thần tự động học tập để đạt được mục tiêu của bản thân.
Nguyễn Kỳ nhấn mạnh rằng, “Tự học là quá trình tự đặt mình vào vị trí của người nghiên cứu để xử lý các tình huống, giải quyết vấn đề, nhận biết vấn đề, thu thập và xử lý thông tin, tái hiện kiến thức cũ, xây dựng giải pháp, thực nghiệm các phương pháp mới, từ đó tự lực khám phá kiến thức mới, tạo thành quá trình học tập cá nhân hóa.” Theo Nguyễn Thị Tính, tự học được xem là một quá trình tổ chức hoạt động tự nghiên cứu, tự khám phá kiến thức và phát triển kỹ năng một cách độc lập.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THPT THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GDCD LỚP12
Lý luận chung về tự học
1.1.1 Các quan niệm về tự học
Tự học là một phương pháp học tập vừa mang tính truyền thống vừa mang tính thời sự, không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới Khổng Tử đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc tự học đối với mỗi con người, nhấn mạnh rằng học không chỉ ở trường mà còn học từ bạn bè, mọi nơi mọi chỗ, và từ mọi người bằng ý chí, nghị lực và đam mê Ông đã chỉnh lý các sách cổ điển của Nho giáo như Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ dựa trên tinh thần tự học hỏi, tự bồi dưỡng, và cách tự học hiệu quả Thành tựu của Khổng Tử là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của việc tự học, góp phần hình thành nền tảng tri thức vững chắc cho nền văn hóa phương Đông.
Bác Hồ là tấm gương sáng về tự học, người đã tiếp cận Chủ Nghĩa Cộng Sản qua con đường tự học gắn với mục tiêu lý tưởng rõ ràng Đặc biệt, Người nhấn mạnh vai trò của thực hành trong quá trình tự học và xem thư viện như ngôi trường lớn nhất để mở rộng kiến thức Theo Bác, tự học là sự nỗ lực của chính bản thân người học, đòi hỏi sự làm việc có kế hoạch và tinh thần tự động học tập kiên trì, tự giác.
Nguyễn Kỳ nhấn mạnh rằng, tự học là quá trình tự đặt bản thân vào vị trí của người học để nghiên cứu và xử lý các tình huống, nhận biết vấn đề, thu thập và xử lý thông tin, tái hiện kiến thức cũ, xây dựng và thử nghiệm các giải pháp, từ đó tự lực tìm ra kiến thức mới và cá nhân hóa quá trình học tập [30; 15] Trong khi đó, Nguyễn Thị Tính cho rằng tự học là một quá trình trong đó người học tự chủ chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng thông qua các hoạt động trí tuệ như quan sát, phân tích, tổng hợp, so sánh, phán đoán và các hoạt động thực hành sử dụng thiết bị, nhằm vượt qua các trở ngại trong học tập và tích lũy kiến thức từ kho tàng tri thức nhân loại để biến thành kinh nghiệm và vốn sống của chính bản thân [36; 23].
Phan Trọng Luân nhấn mạnh rằng học tập là công việc của cá nhân và phụ thuộc vào chính bản thân người học Ông cho biết một trong những mục tiêu quan trọng của quá trình dạy học là giúp học viên biết cách học hiệu quả Chính vì vậy, phát triển kỹ năng tự học là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng giáo dục và thành công trong học tập.
Trong cuốn sách “Tự học như thế nào”, Rubakin nhấn mạnh rằng tự học là quá trình so sánh đối chiếu giữa lý thuyết và thực hành, giữa sách vở và thực tế cuộc sống để rút ra tri thức sáng tạo Ông cho biết, quá trình tự học không chỉ dựa vào cuộc sống hiện tại mà còn phải chủ động cải tạo và nâng cao cuộc sống để ngày càng tiến bộ hơn.
Nguyễn Cảnh Toàn đã đưa ra quan niệm về tự học là quá trình sử dụng các giác quan để thu thập thông tin, sau đó tự mình động não sử dụng các năng lực trí tuệ như quan sát, so sánh, phân tích và tổng hợp Ông nhấn mạnh rằng quá trình này còn có thể bao gồm cả việc sử dụng cơ bắp khi cần thiết, cùng với các phẩm chất, động cơ, cảm xúc, nhân sinh quan và thế giới quan để làm chủ một lĩnh vực, kỹ năng hay phẩm chất của nhân loại Theo ông, tự học còn có thể coi là hình thức tự học cao cấp, đặc biệt khi liên quan đến việc phát minh ra cái mới.
Tự học được hiểu là quá trình học tập độc lập, tích cực và tự giác cao, trong đó người học tự biến đổi bản thân và các giá trị của mình thông qua tư duy, ý chí, nghị lực và đam mê学 tập Các tác giả đều nhấn mạnh rằng, tự học là quá trình cá nhân chủ động nâng cao kiến thức và giá trị bản thân bằng sự tự ý thức và nỗ lực liên tục.
Tổng hợp các quan điểm của các tác giả, chúng tôi cho rằng có thể phân biệt các hình thức tự học sau đây:
Trong quá trình tự học của học sinh, hoạt động này diễn ra dưới sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ thuật trong lớp học, nhằm đạt được mục tiêu đã xác định từ trước Hiện tượng này đòi hỏi học sinh phải có sự định hướng rõ ràng từ giáo viên, đồng thời phát huy sự sáng tạo và hoạt động riêng của từng em trong môi trường lớp học truyền thống Thành công của tự học phụ thuộc nhiều vào kỹ năng điều khiển nghệ thuật của giáo viên, dẫn đến kết quả học tập đa dạng, phản ánh sự cân bằng giữa hướng dẫn của giáo viên và ý thức tự giác của học sinh.
Học sinh tự học ngoài phạm vi lớp học để ôn tập, hệ thống hóa kiến thức và rèn luyện kỹ năng theo hướng dẫn của giáo viên Với hình thức này, học sinh chỉ có tài liệu liên quan đến môn học và phải tự tổ chức việc học tại nhà để làm bài tập, luyện kỹ năng và đáp ứng các yêu cầu của bản thân nhằm lĩnh hội tri thức hiệu quả.
Thứ ba, tự học giúp học sinh mở rộng kiến thức ngoài chương trình đào tạo chính thức bằng cách chủ động chọn lựa tài liệu và nội dung phù hợp Phương pháp này đòi hỏi học sinh tự tổ chức quá trình học tập, nâng cao năng lực tự nhận thức và tự quản lý kiến thức của bản thân Tự học còn khuyến khích học sinh khám phá tri thức mới không nằm trong chương trình, góp phần phát triển khả năng tự nghiên cứu và mở rộng hiểu biết Đây là mức độ tự học cao nhất, thể hiện rõ khả năng tự lập và tự chủ trong quá trình học của học sinh THPT.
Người học cần tự xây dựng phương pháp học từ đầu đến cuối quá trình để đảm bảo hiệu quả Sự hứng thú, tích cực tham gia và trách nhiệm trong quá trình học đóng vai trò then chốt giúp nâng cao khả năng tự học Tự học đòi hỏi tính độc lập và chủ động cao, trở thành công cụ không thể thay thế để cá nhân tích lũy kiến thức, kinh nghiệm và hoàn thiện nhân cách.
Học sinh cần rèn luyện ý thức tự giác trong học tập và duy trì hứng thú với kiến thức để tham gia tích cực vào quá trình học Việc tạo ra phương pháp học phù hợp với tính cách giúp học sinh tiếp tục học hiệu quả và tự chủ Khi trở thành người học chủ động, học sinh đã xác định rõ động cơ và mục đích học tập, dựa trên trách nhiệm cá nhân và ý chí, hình thành quá trình tự học tự giác, có phong cách và phương pháp riêng.
Trong hoạt động tự học, khả năng lựa chọn đa dạng về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức học tập giúp người học tùy chỉnh quá trình học phù hợp với sở thích và điều kiện cá nhân Sự lựa chọn này đảm bảo tính linh hoạt, tối ưu hóa hiệu quả học tập bằng cách phù hợp với khả năng và môi trường bên ngoài của người học.
Tự học mang tính cá nhân cao, dựa trên tiềm năng và ý thức trách nhiệm của người học, giúp mỗi người phát huy tối đa khả năng của mình Mỗi người có phương pháp, cách tổ chức và ý chí riêng, do đó, hiệu quả tự học sẽ khác nhau tùy thuộc vào cách tiếp cận phù hợp với bản thân Việc tự học thành công đòi hỏi sự tự ý thức, chủ động điều chỉnh phương pháp học tập để phù hợp với khả năng và mục tiêu cá nhân.
Tự học là quá trình người học chủ động vận dụng ý chí, nghị lực, tư duy, nhân cách và khát vọng để đạt mục tiêu học tập đã đề ra Người tự học biết biến kiến thức từ sách vở, tài liệu và thực tiễn thành kiến thức vững chắc qua quá trình sàng lọc và lựa chọn cẩn thận Động lực tự học xuất phát từ ý chí nội lực của bản thân, còn vai trò của giáo viên chỉ là hướng dẫn, trở thành “ngoại lực” hỗ trợ quá trình này Tự học diễn ra mọi lúc, mọi nơi, từ nhà, trường học đến xã hội, và là nền tảng xây dựng một xã hội học tập tích cực Người tự học cần chăm chỉ, kiên trì và biết vượt qua hoàn cảnh cũng như chính mình để vươn tới tri thức nhân loại.
Cơ sở thực tiễn để phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT thông qua dạy học môn GDCD 12
1.2.1 Thực trạng của việc dạy học môn GDCD lớp 12 ở Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, Biên Hòa, Đồng Nai
1.2.1.1 Khái quát về Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, thành lập từ năm 1994, là trường trọng điểm của tỉnh Đồng Nai, nổi bật với vị trí thuận lợi về giao thông và an ninh trật tự Với diện tích 27.000 m2 và trang thiết bị hiện đại, nhà trường đảm bảo môi trường học tập lý tưởng, có trung bình 31 m2 dành cho mỗi học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.
Trường học được xây dựng gồm các khối công trình chính, gồm khu phòng học với 39 phòng và các phòng thực hành bộ môn để nâng cao chất lượng giảng dạy Khu vực phục vụ học tập đảm bảo tiêu chuẩn hiện hành, bao gồm thư viện, nhà truyền thống, sân thể thao đa dạng như bóng chuyền, bóng đá mini, bóng rổ và quần vợt, cùng các khu sân chơi và khu vệ sinh đảm bảo thuận tiện cho học sinh và giáo viên.
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh có đa số học sinh là học sinh giỏi được tuyển chọn từ các huyện của tỉnh Đồng Nai, luôn đứng tốp đầu về thành tích học tập và đạo đức Trong năm học 2011-2012, trường có tổng số 829 học sinh với sĩ số duy trì 100%, gồm 288 học sinh khối 10, 238 học sinh khối 11 và 293 học sinh khối 12 Trường có đội ngũ cán bộ quản lý gồm 3 người và 87 giáo viên, trong đó có 51 nữ chiếm tỷ lệ 58,62% Hiện trường có 10 tổ chuyên môn gồm các môn Toán, Tin, Vật Lý, Hóa, Văn, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh đứng đầu toàn tỉnh về số giáo viên tham gia các lớp học nâng cao trình độ, với đội ngũ hơn 1 tiến sĩ, 2 nghiên cứu sinh, 30 thạc sĩ và 17 GV đang theo học cao học Các môn học chính gồm Sử - Địa, Sinh, Anh Văn, GDCD - CN và Thể dục, thể hiện nỗ lực nâng cao chất lượng giảng dạy và phát triển chuyên môn của nhà trường Điều này góp phần nâng cao uy tín và chất lượng giáo dục của trường trong khu vực.
Giáo viên đạt chuẩn 100% GV đạt chuẩn về phẩm chất và năng lực, thể hiện qua việc thực hiện nghiêm túc nề nếp, kỷ cương trong giảng dạy Hầu hết các thầy cô đều coi trọng vai trò là những tấm gương đạo đức và tự học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.
Trường đạt thành tích cao trong chất lượng giáo dục đại trà khi có từ 75 đến 78% học sinh đạt loại khá, giỏi Tỷ lệ đậu tốt nghiệp toàn trường đạt 100%, phản ánh sự nỗ lực và chất lượng đào tạo xuất sắc Trong năm 2010, có 184 học sinh đỗ đại học trên tổng số 204, chiếm tỷ lệ 90,19% (nguyện vọng 1), thể hiện kết quả học tập vượt trội của học sinh nhà trường Đặc biệt, toàn trường có 98,83% học sinh đạt hạnh kiểm tốt, góp phần nâng cao uy tín và chất lượng giáo dục của trường.
Trong năm học 2010-2011, học sinh trường đã đạt thành tích xuất sắc với 44 giải quốc gia, bao gồm 7 giải nhì, 18 giải ba và 19 giải khuyến khích Thành tích này thể hiện chất lượng giáo dục mũi nhọn của nhà trường trong các kỳ thi Olympic và các cuộc thi đấu cấp quốc gia Nhờ vào chương trình đào tạo chất lượng cao và đội ngũ giáo viên tận tâm, học sinh đã vượt qua nhiều thử thách và đạt thành tích nổi bật, góp phần nâng cao uy tín và vị thế của trường trong giáo dục toàn quốc.
HS đạt 45 huy chương, 18 giải máy tính khu vực, 218 giải HS giỏi cấp tỉnh
Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh luôn chú trọng hoạt động giáo dục và tạo điều kiện phát triển toàn diện cho học sinh Đoàn trường thường xuyên tổ chức các hoạt động ngoại khóa như hội trại xuân, hội khỏe phù đổng, cùng các câu lạc bộ trong nhà trường để nâng cao kỹ năng và tinh thần đoàn kết của học sinh Những thành tích đạt được là nhờ sự chỉ đạo sát sao của Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai và sự cố gắng không ngừng của tập thể sư phạm cũng như toàn thể học sinh trường Điều này thể hiện rõ trong báo cáo tổng kết năm học 2010-2011 của hiệu trưởng trường, khẳng định vai trò quan trọng của các hoạt động ngoại khóa và nỗ lực giáo dục của nhà trường.
1.2.1.2 Thực trạng dạy học nhằm phát triển năng lực tự học cho HS thông qua giảng dạy môn GDCD ở Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, Biên Hòa, Đồng Nai Để đánh giá một cách khách quan thực trạng phát triển năng lực tự học môn GDCD cho HS Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, chúng tôi đã dùng phiếu điều tra, dự giờ, trao đổi trực tiếp với GV và HS của trường Mục đích khảo sát nhằm đánh giá nhận thức của HS Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh về vấn đề tự học môn GDCD, thực trạng giảng dạy theo hướng phát triển năng lực tự học cho
HS của GV Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh
Trước khi tiến hành khảo sát, chúng tôi đã phân tích kỹ lưỡng đặc điểm tình hình của học sinh, cơ sở vật chất của trường học và hoạt động giảng dạy của giáo viên bộ môn GDCD, nhằm đảm bảo có cái nhìn toàn diện và chính xác về công tác giáo dục trong nhà trường.
Về phía HS, chúng tôi chúng tôi khảo sát ở 4 lớp: 12 văn, lớp 12A1, lớp 12 Hóa2 và lớp 12A2, tổng số HS đƣợc khảo sát là 136 HS
Chúng tôi đã khảo sát 3 giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân (GDCD) và tiến hành phỏng vấn cán bộ quản lý cùng các giáo viên, học sinh Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh về phát triển năng lực tự học trong môn học này Quá trình khảo sát kết hợp trò chuyện thân thiện và phỏng vấn sâu nhằm làm rõ các phương pháp thúc đẩy khả năng tự học của học sinh môn GDCD Kết quả cho thấy việc phát triển năng lực tự học đóng vai trò quan trọng trong nâng cao hiệu quả giảng dạy và giúp học sinh tự chủ trong quá trình học tập môn GDCD.
Qua khảo sát, xử lý số liệu thu đƣợc các kết quả nhƣ sau: (phiếu thăm dò ở phần phụ lục)
Bảng 1 Mục đích của HS Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh về vấn đề tự học
TT Mục đích tự học môn GDCD SL
1 Tự học GDCD là để thi, kiểm tra đạt kết quả cao 81 61,8
2 Tự học GDCD là để làm phong phú thêm hiểu biết của mình 27 16
3 Tự học là để vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống
(Nguồn: Tác giả điều tra tháng 12, năm 2011)
Các số liệu cho thấy học sinh vẫn chưa hiểu rõ mục đích của việc tự học, chủ yếu xem đây là phương pháp đối phó với các kỳ thi và kiểm tra của giáo viên Học sinh chưa nhận thức rõ vai trò quan trọng của tự học trong việc ghi nhớ, tái hiện và hệ thống hóa kiến thức Chỉ có 26,7% học sinh coi tự học là biện pháp quan trọng nhất để mở rộng hiểu biết của bản thân, phản ánh sự thiếu nhận thức sâu sắc về vai trò của hoạt động tự học trong môn Giáo dục công dân (GDCD) Nguyên nhân chính xuất phát từ quan niệm chưa đầy đủ về ý nghĩa của môn học này, cộng thêm áp lực từ các môn học chuyên và các kỳ thi tốt nghiệp, đại học Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có 20% học sinh hứng thú với môn GDCD, trong khi 80% còn lại không quan tâm đến môn học này.
Bảng 2 Thực trạng tự học môn GDCD lớp 12 theo hướng phát triển năng lực tự học của HS Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh
TT Các biện pháp áp dụng SSHS Tỷ lệ (%)
1 Đọc SGK và đánh dấu những nội dung chƣa hiểu để hỏi thầy, hỏi bạn
2 HS chuẩn bị trước các tư liệu, tranh ảnh, tình huống liên quan đến nội dung bài học
3 HS đọc và xây dựng đề cương trước khi nghe giảng 62 47,3
4 HS đọc SGK để nắm kiến thức trước ở nhà trước khi nghe giảng
Bạn nên tự đọc sách tham khảo và tìm hiểu các kênh thông tin phù hợp để nâng cao kiến thức phục vụ cho nội dung bài học Việc chủ động tiếp cận nguồn tài liệu sẽ giúp bạn tự chiếm lĩnh những tri thức cần thiết một cách hiệu quả Điều này không chỉ nâng cao khả năng học tập mà còn giúp bạn tự tin hơn trong quá trình ôn luyện và hệ thống kiến thức.
6 HS học bài cũ tái hiện kiến thức và làm những bài tập nếu GV giao
7 HS không chuẩn bị bài trước khi đến lớp 52 39,69
8 HS đặt vấn đề về những nội dung chƣa hiểu trao đổi với thầy cô và các bạn trong lớp
(Nguồn: Tác giả điều tra tháng 12, năm 2011)
Kết quả khảo sát thực trạng tự học môn GDCD lớp 12 tại Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh cho thấy, mức độ tự học của học sinh còn rất thấp, chủ yếu là học để tái hiện kiến thức đã được giảng dạy trên lớp và chỉ soạn bài, làm bài khi có yêu cầu từ GV Cụ thể, đến 74,8% học sinh chỉ học để ghi nhớ nội dung đã học từ giảng viên, chưa chủ động phát triển kỹ năng tự học Điều này cho thấy nhu cầu nâng cao hiệu quả tự học và phát huy vai trò của tự quản lẫn tự học trong học sinh còn rất cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục.
Nhiều học sinh chưa chuẩn bị bài trước khi đến lớp, chiếm tỷ lệ 39,69% Trong đó, chỉ có 23,66% học sinh chuẩn bị trước tư liệu, tranh ảnh, và tình huống liên quan đến nội dung bài học Ngoài ra, chỉ khoảng 29% học sinh tự đọc sách tham khảo và tìm hiểu các kênh thông tin để phục vụ cho nội dung bài học, cho thấy còn nhiều hạn chế trong việc chuẩn bị và tự học của học sinh.