Thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử việt nam từ 1919 đến 1945 (lớp 12 trường thpt chương trình chuẩn)

Ngoài ra trong tạp chí Nghiên cứu giáo dục, tạp chí Giáo dục và tạp chí Nghiên cứu lịch sử các nhà Nghiên cứu về lý luận dạy học lịch sử cũng đã ít nhiều đề cập những vấn đề có liên quan

Mai thị hà

thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy

tính tích cực của học sinh trong dạy học

lịch sử việt nam từ 1919 đến 1945

(lớp 12 - tr-ờng thpt - Ch-ơng trình chuẩn)

Luận văn thạc sỹ giáo dục học

Nghệ An - 2014

Mai thÞ hµ

thiÕt kÕ vµ sö dông bµi tËp nh»m ph¸t huy

tÝnh tÝch cùc cña häc sinh trong d¹y häc

NghÖ An - 2014

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo ở Tr-ờng THPT thị xã Cửa Lò, bạn

bè, đồng nghiệp và gia đình những ng-ời đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài

Đặc biệt, với tình cảm chân thành và lòng kính trọng tôi xin bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc của mình tới PGS.TS Trần Viết Thụ, ng-ời đã trực tiếp, tận tình h-ớng dẫn giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Mai Thị Hà

2 Lịch sử vấn đề 3

2.1 Tài liệu n-ớc ngoài 4

2.2 Tài liệu trong n-ớc 5

3 Phạm vi, đối t-ợng nghiên cứu 7

3.1 Đối t-ợng nghiên cứu 7

3.2 Phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 8

4.1 Mục đích nghiên cứu 8

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Cơ sở ph-ơng pháp luận và ph-ơng pháp nghiên cứu 8

5.1 Cơ sở ph-ơng pháp luận 8

5.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu 9

6 Giả thuyết khoa học 9

7 Đóng góp của luận văn 9

8 Cấu trúc của luận văn 10

Nội dung 11

Ch-ơng 1 Bài tập trong dạy học Lịch sử ở Tr-ờng THPT 11

1.1 Lý luận về bài tập trong dạy học Lịch sử ở Tr-ờng phổ thông 11

1.1.1 Khái niệm bài tập Lịch sử 12

1.1.2 Phân biệt câu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức 13

1.1.3 Các loại bài tập trong dạy học Lịch sử 17

1.1.3.1 Cơ sở để phân loại bài tập 17

1.1.3.2 Các cách phân loại bài tập 18

1.2 Vai trò, ý nghĩa của bài tập trong dạy học Lịch sử ở Tr-ờng THPT 23

1.2.4 Bài tập lịch sử góp phần rèn luyện kỹ năng 29

1.3 Thực trạng sử dụng bài tập ở Tr-ờng THPT 31

1.3.1 Đối với giáo viên 31

1.3.2 Đối với học sinh 32

Ch-ơng 2 Hệ thống các bài tập trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (Lớp 12 - Tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn) 35

2.1 Những yêu cầu khi thiết kế bài tập lịch sử 35

2.2 Hệ thống các bài tập trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (Lớp 12 - Tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn) 40

2.2.1 Nhóm các bài tập nhận biết lịch sử .40

2.2.2 Nhóm các bài tập nhận thức lịch sử 69

Ch-ơng 3 Các biện pháp sử dụng bài tập theo h-ớng phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (Lớp 12 - Tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn) 73

3.1 Những yêu cầu khi sử dụng bài tập 73

3.2 Các biện pháp sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT 77

3.2.1 Biện pháp sử dụng bài tập lịch sử trong bài học nội khóa 78

3.2.1.1 Sử dụng bài tập trong hình thành kiến thức mới 78

3.2.1.2 Sử dụng bài tập để tổ chức và kiểm tra hoạt động của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức mới 81

3.2.1.3 Sử dụng bài tập lịch sử nhằm kiểm tra hoạt động kiến thức mới để củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng học tập của học sinh 83

3.2.1.4 Sử dụng bài tập h-ớng dẫn học sinh tự học ở nhà 87

3.2.2 Bài tập lịch sử trong hoạt động ngoại khóa bộ môn 89

3.2.2.3 Bài tập d-ới dạng các trò chơi lịch sử 90

3.2.2.4 Sử dụng các nguồn tài liệu kênh hình để ra bài tập cho học sinh 92

3.2.3 Sử dụng bài tập trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh 923.2 3.1 Sử dụng bài tập lịch sử trong kiểm tra miệng (vấn đáp) 93

3.2.3.2 Sử dụng bài tập lịch sử trong kiểm tra viết (bài tập tự luận) 95

3.2.3.3 Dùng bài tập trắc nghiệm khách quan trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh 97

3.2.3.4 Sử dụng bài tập thực hành trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh 100

3.2.4 H-ớng dẫn học sinh làm bài tập lịch sử 101

3.3 Thực nghiệm s- phạm 102

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 102

3.3.2 Đối t-ợng thực nghiệm 102

3.3.3 Nội dung thực nghiệm 103

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 103

Kết luận 105

Tài liệu tham khảo 108

Phụ lục 1

Phụ lục 1 2

Phụ lục 2 4

Phụ lục 3 6

Phụ lục 4 15

Phụ lục 5 23

Phụ lục 6 27

Mở ĐầU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời đại ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế tri thức thì giáo dục có một vị trí hết sức quan trọng Báo cáo chính trị của Đại hội đại biểu lần thứ IX đã định h-ớng về sự phát triển giáo dục – đào tạo trong thời kỳ tới là:

“Tiếp tục nâng cao chất l-ợng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, ph-ơng pháp dạy và học, hệ thống tr-ờng lớp và hệ thống quản lý giáo dục, thực hiện chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá Phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ, sáng tạo của học sinh, sinh viên để nâng cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề, đẩy mạnh phong trào học tập trong nhân dân Thực hiện giáo dục cho mọi ng-ời và cả n-ớc trở thành một x± hội học tập” [24,tr43]

Thế kỷ XXI sẽ cung cấp các ph-ơng tiện để tiếp cận, tích luỹ và truyền thông tin, do đó sẽ đặt ra cho gi²o dúc hai nhiệm vú: “Một mặt ph°i trang bị c¯ng nhiều và có hiệu quả cao cho ng-ời học các tri thức và kỹ năng sống, có thể phát triển phù hợp với văn minh trí tuệ, vì đó là nền tảng cho sự phát triển các năng lực cá nhân sau này Mặt khác giáo dục phải tìm và và tạo ra cho ng-ời học những

điểm tựa, những cột mốc để họ khỏi nhấn chìm trong vô số luồng thông tin, th-ờng là hời hợt, diễn ra hằng ngày ở nơi công cộng cũng nh- ở nhà và phải giúp

họ giữ vững h-ớng ph²t triển c² nhân v¯ tập thể” [56,tr135]

Để đáp ứng đ-ợc nhiệm vụ đó, nền giáo dục đặc biệt là giáo dục phổ thông cần phải thay đổi về mục tiêu, nội dung học tập cũng nh- ph-ơng pháp dạy và học Nhà giáo dục Hoa Kỳ đã đưa ra quan niệm mới về nội dung gi²o dúc: “ Trong quá trình dạy học, sách giáo khoa và tài liệu giáo dục đ-ợc xem là dữ liệu,

từ dữ liệu mới đi đến khâu thông tin và th-ờng đ-ợc gọi là truyền đạt, tất nhiên là

có cả thu nhập thông tin mà không nhất thiết cứ phải do ng-ời dạy truyền tới, rồi mới đi đến tri thức đ-ợc hiểu là sử dụng và áp dụng thông tin, chứ không phải là một mớ chữ học thuộc trong đầu để làm bài kiểm tra, đ²nh gi²”.[17,tr34]

Cùng với tất cả các môn học và hoạt động ở tr-ờng phổ thông, việc dạy học lịch sử có nhiều -u thế trong việc giáo dục thế hệ trẻ theo mục tiêu đào tạo đã

đ-ợc xác định Tuy nhiên, trên thực tế trong những năm gần đây, hiện t-ợng giảm hứng thú học tập môn Lịch sử nói riêng, các môn xã hội nói chung đang ở mức báo động Điều đó thể hiện trong việc các em ngày càng ít học môn Lịch sử, kết quả thi vào Đại học, Cao đẳng môn Lịch sử rất thấp Tăng c-ờng hơn nữa kỹ năng thực hành và sử dụng bài tập trong quá trình dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông là một trong những biện pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả bài học và thực hiện yêu cầu đổi mới giáo dục trong thời đại mới Đặc biệt trong dạy học lịch sử, môn học mà tình trạng học thuộc lòng truyền thống vẫn còn phổ biến, thì ph-ơng pháp

sử dụng bài tập lại càng có hiệu quả hơn nữa Nó kích thích hoạt động t- duy, độc lập, sáng tạo của học sinh chứ không phải đơn thuần là học thuộc, học vẹt

Thế nh-ng vẫn đề ở đây là tại các tr-ờng học phổ thông hiện nay, nhiều học sinh thậm chí giáo viên vẫn ch-a thực sự vận dụng và sử dụng một cách có hiệu quả bài tập lịch sử ở trên lớp Một số giáo viên vẫn ch-a biết phân biệt thế nào là bài tập, bài tập nhận thức, thế nào là câu hỏi trong dạy học lịch sử

- Đối với giáo viên: Hình thức phổ biến nhất là sử dụng các câu hỏi có sẵn trong sách giáo khoa, hoặc chỉ đ-a ra câu hỏi chứ ch-a đ-a ra cách thức sử dụng

và làm bài tập

- Đối với học sinh: Chỉ biết học thuộc kiến thức ở sách giáo khoa hoặc vở ghi mà ch-a thực sự hiểu bản chất của sự kiện hay hiện t-ợng lịch sử cũng nh- ch-a biết vận dụng kiến thức đó để làm bài tập lịch sử

Nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến tình trạng này, chủ yếu là do giáo viên và học sinh vẫn ch-a nhận thức, quan niệm chính xác, đầy đủ rằng: Môn Lịch sử cũng có bài tập và việc biên soạn cũng nh- sử dụng bài tập phải theo một quy trình nhất định

Bài tập lịch sử không phải là vấn đề mới, đã có khá nhiều công trình trong

và ngoài n-ớc đề cập và nghiên cứu đến vấn đề này Tuy nhiên, những công trình

đó chỉ mang tính chất khái quát nhất và sự tiếp cận của giáo viên và học sinh đối

với vấn đề này còn rất khiêm tốn Giáo viên nói chung đã b-ớc đầu nhận thức

đ-ợc vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng bài tập trong dạy học song vẫn ch-a sâu sắc, nên vẫn ch-a sử dụng th-ờng xuyên và ch-a đem lại hiệu quả

Qua quá trình điều tra s- phạm, chúng tôi thấy: Lịch sử Việt Nam giai đoạn

từ năm 1919 đến năm 1945 là một giai đoạn lịch sử với nhiều sự kiện lớn, có vị trí quan trọng đối với tiến trình lịch sử Việt Nam nh-ng việc giảng dạy khoá trình này ở một số tr-ờng THPT vẫn ch-a thực sự có hiệu quả Để nâng cao chất l-ợng giảng dạy khoá trình này, theo chúng tôi cần phải có rất nhiều biện pháp trong đó

sử dụng bài tập trong giảng dạy cũng là một ph-ơng án có tính chất khả thi

Xuất phát từ những lý do trên, tôi quyết định chọn và giải quyết đề tài

“Thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (Lớp 12 - Tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn“ làm luận văn thạc sỹ của mình Chúng tôi hy vọng đề xuất

một số biện pháp để xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học Lịch sử nói chung

và dạy học khoá trình này nói riêng, góp phần đổi mới ph-ơng pháp dạy học và có thể áp dụng vào thực tế để nâng cao chất l-ợng dạy học bộ môn

2 Lịch sử vấn đề

Phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học nói chung và trong dạy học lịch sử nói riêng là một trong những mục tiêu đ-ợc nhiều danh s- sử dụng để truyền đạo cho học trò ở ph-ơng Tây, nhà triết học Xôcrát, một trong

những bậc thầy về “phép biện chứng“ (dialektike techne) thời Hy Lạp cổ đại, đã gọi ph-ơng pháp của mình là ph-ơng pháp “đỡ đẻ“ tức là thông qua tranh luận ,

gợi mở để phát triển t- duy của học trò, giúp học trò tự mình khám phá ra chân lý

ở Ph-ơng Đông, Khổng Tử, bậc “v³n thế sư biểu“ (ng-ời thầy của muôn đời),

cũng rất chú trọng đến phát huy tính tích cực của ng-ời học Ông nói: “Bất phẫn

bất khả, bất phỉ bất phát Cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục d±“ Bên cạnh đó các nhà khoa học, nhà giáo dục học và các nhà tâm lý học, giáo

dục lịch sử, sử học cùng nhiều nhà giáo tâm huyết với nghề trong và ngoài n-ớc quan tâm và nghiên cứu về vấn đề này

Việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học nói chung và trong dạy học lịch sử nói riêng nhằm phát huy tính tích cực của học sinh đã đ-ợc rất nhiều các tác giả trong và ngoài n-ớc quan tâm Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn

đề này Sau đây tôi xin đ-ợc điểm qua một số công trình có thể tiếp cận đ-ợc trong điều kiện hệ thống t- liệu của Việt Nam

2.1 Tài liệu n-ớc ngoài

Các nhà nghiên cứu n-ớc ngoài đã đề cập tới vấn đề bài học lịch sử và những con đ-ờng, biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của bài học lịch sử thông qua đó phát huy hơn nữa tính tích cực của học sinh từ rất sớm Chúng tôi đã tiếp cận với nguồn tài liệu n-ớc ngoài chủ yếu là của các nhà nghiên cứu Liên Xô

(tr-ớc đây) qua bản dịch tiếng Việt nh- cuốn “Phát huy tính tích cực của học

sinh“ của I.F Kharlamôp (NXB Giáo dục, Hà Nội 1979) Trong cuốn sách này,

tác giả đã đề cập đến những biện pháp để nâng cao hiểu quả của bài học, trong đó

đề cập tới việc phát huy tính tích cực của học sinh để ghi nhớ kiến thức một cách sâu sắc qua việc nghiên cứu tài liệu học tập T²c gi° chỉ rõ: “Việc gi²o viên giảng giải tài liệu là một điều, mặc dù rất quan trọng nh-ng dù sao cũng chỉ là bậc thang

đầu tiên của việc học tập…”, bởi vì cho dù “trình bày súc tích đến đâu đi chăng nữa, ng-ời giáo viên cũng không thể làm sáng tỏ ngay tức khắc đ-ợc mọi chi tiết muôn vẻ trong t¯i liệu học tập” Chính vì lẽ đó mà giáo viên phải th-ờng xuyên củng cố một cách dần dần, từ từ nh-ng vững chắc cho học sinh nắm vững kiến thức thông qua nhiều hình thức khác nhau, trong đó bài tập đóng một vai trò vồ cùng quan trọng trong bài học

I.Ia lécne trong cuốn “B¯i tập nhận thức trong d³y học lịch sử“ cũng đã đi sâu trình bày về một lại bài tập đó là “b¯i tập nhận thức“ và thông qua loại bài

tập này nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh

N.G Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế n¯o?“ (NXB Giáo

h-ớng pháp huy óc suy nghĩ độc lập và tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh Đồng thời tác giả cũng khẳng định rằng: sử dụng bài tập, đặc biệt là bài tập logic, bài tập t- duy trong dạy học lịch sử là biện pháp hữu ích nhất

Ngoài những công trình khoa học có liên quan đến đề tài nh- đã nêu trên thì tôi còn đ-ợc tiếp xúc với nhiều công trình nghiên cứu khác về Lý luận dạy học của

các nhà Giáo dục học nổi tiếng nh-: “Lý luận d³y học ở tr-ờng phổ thông“ của M.A.Đanhilốp và M.N.Xcatkin (chủ biên), “Những cơ sở lý luận d³y học“, Tập

1, 2 do B.P Êxipop (chủ biên) Các tác giả của những công trình này cũng đã khẳng định sự cần thiết phải nâng cao chất l-ợng dạy học của tất cả các môn học thông qua bài tập và nêu những yêu cầu, và ph-ơng pháp sử dụng bài tập có hiểu quả

2.2 Tài liệu trong n-ớc

Từ những năm 60 của thế kỷ XX, các nhà khoa học, tâm lý học, giáo dục học, sử học và các nhà nghiên cứu về ph-ơng pháp dạy học lịch sử cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Chẳng hạn, Thái Duy Tuyên trong

cuốn “Phương ph²p v¯ đổi mới phương ph²p“, Đặng Thành H-ng với cuốn

“D³y học hiện đ³i“, Nguyễn Đình Chỉnh với cuốn “Vấn đề đặt câu hỏi của giáo viên đứng lớp “ kiểm tra đ²nh gi² kết qu° học tập của học sinh“ …đã để cập tới

những vấn đề phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc sử dụng câu hỏi và các kỹ thuật sử dụng câu hỏi trong giờ học

Trong sách “Một số chuyên đề về ph-ơng pháp dạy học lịch sử“ (NXB Đại

học Quốc Gia, Hà Nội, 2005), tập thể các tác giả đã đi sâu về việc đổi mới ph-ơng pháp dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông Trong từng chuyên đề, các tác giả đã đ-a

ra những biện pháp s- phạm củ thể nhằm phát huy tính tích cực học tập, nâng cao chất l-ợng dạy học lịch sử

GS.TS Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đ-ờng, biện pháp nâng cao

hiệu quả dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông“ đã đ-a ra nhiều biện pháp s- phạm

nhằm nâng cao hiểu quả bài học lịch sử Trong đó tác giả đã đề cập đến việc sử

dụng bài tập nh- thế nào để nhằm nâng cao hiểu quả của bài học và “ph²t triển

tính tích cực, động lập trong nhận thức đặc biệt l¯ trong tư duy“

Ngoài ra trong tạp chí Nghiên cứu giáo dục, tạp chí Giáo dục và tạp chí Nghiên cứu lịch sử các nhà Nghiên cứu về lý luận dạy học lịch sử cũng đã ít nhiều

đề cập những vấn đề có liên quan đền đề tài này, nh-: Trịnh Đình Tùng “Mấy

biện pháp nâng cao nhiểu quả giáo dục qua bài học lịch sử“ (Nghiên cứu giáo

dục, tháng 5 - 1998); L-ơng Ninh, Nguyễn Thị Côi “Kinh nghiệm Đairi với việc

dạy môn Lịch sử“ (Nghiên cứu giáo dục, tháng 8 - 1998); Nguyễn Thị Côi, Phạm

Thị Kim Anh “H-ớng dẫn học sinh làm bài tập lịch sử“ (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 6 – 1994); Trần Quốc Tuấn “B¯i tập lịch sử trong việc tích cực hoá

ho³t động nhận thức của học sinh“ (Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 2- 1998);

Trần Viết Thú “Thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học ch-ơng “Văn

ho² v¯ truyền thống dân tộc“ (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 8 - 1998); Nguyễn

Thanh Đằng “B¯i tập lịch sử và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở tr-ờng

trung học cơ sở“ (Tạp chí Giáo dục số 5 – tháng 6 - 2001).v.v…

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu lý luận và ph-ơng pháp dạy học lịch sử cũng có những công trình chuyên sâu đến vấn đề bài tập, nh-: Đặng Văn Hồ, Trần

Quốc Tuấn “Bài tập lịch sử ở tr-ờng phổ thông“; Trần Vĩnh T-ờng “Hệ thống

bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử ở tr-ờng trung học phổ thông“…

Chúng tôi cũng đã tiếp cận và tham khảo các luận án, luận văn của của các nghiên cứu sinh, học sinh cao học…

Tuy nhiên, các công trình nghiên trên chủ yếu trình bày quan điểm của mình về sự cần thiết cũng nh- vai trò của bài tập nhận thức và khẳng định tầm quan trọng của bài tập trong dạy học cũng nh- học tập môn Lịch sử Ch-a có công trình nào đi sâu và cụ thể vào những biện pháp thiết kế sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh ở tr-ờng THPT Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi tr-ớc đã đ-ợc chúng tôi tham khảo, kế thừa trong việc giải quyết các nhiệm vụ của đề tài này

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài này là quá trình thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai

đoạn từ 1919 đến 1945 (lớp 12 - tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài giới hạn việc tìm hiểu những vấn đề liên quan đến việc hình thành kỹ năng thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (lớp 12 - tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn)

Để xác nhận chứng minh tính khả thi của những biện pháp đ-a ra, chúng tôi tiếp tục tiến hành điều tra, thực nghiệm sự phạm qua một số bài học cụ thể tại lớp

12 tr-ờng THPT Cửa Lò, kết hợp với tìm hiểu, quan sát, tham khảo ý kiến, thu thập thông tin ở các tr-ờng THPT lân cận khác

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận dạy học nói chung và thực tiễn trong việc dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT, luận văn tập trung vào khẳng định quan niệm đúng

đắn, khoa học về sự cần thiết trong việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh góp phần nâng cao chất l-ợng và khắc phục hạn chế trong việc dạy - học bộ môn Lịch sử ở các tr-ờng THPT

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung vào việc giải quyết những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của quá trình dạy học lịch sử nói chung và việc sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử nói riêng nhằm phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh

- Tiến hành điều tra thực tiễn việc sử dụng bài tập lịch sử trong dạy và học của giáo viên và học sinh Từ đó rút ra kết luận về -u điểm và nh-ợc điểm cũng

- Khái thác nội dung ch-ơng trình SGV, SGK Lịch sử lớp 12 để xây dựng

hệ thống bài tập

- Đề xuất một số biện pháp sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

- Tiến hành thực nghiệm s- phạm và đánh giá các biện pháp s- phạm đề ra

- Cuối cùng nêu lên những kiến nghị cần thiết, tạo điều kiện cho việc triển khai, phổ biến ch-ơng trình nghiên cứu đạt đ-ợc kết quả cao

5 Cơ sở ph-ơng pháp luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở ph-ơng pháp luận

- Cơ sở ph-ơng pháp luận của đề tài này là dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin, t- t-ởng Hồ Chí Minh, quan điểm đ-ờng lối của Đảng về giáo dục lịch sử

- Lý luận về tâm lý, giáo dục học, ph-ơng pháp dạy học bộ môn, SGK phổ thông và các tài liệu phục vụ thiết yếu cho việc dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT

5.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các ph-ơng pháp sau đây

- Ph-ơng pháp nghiên cứu lý thuyết: S-u tầm, đọc, phân tích, xử lý các tài liệu lý thuyết về tâm lý học, lý luận dạy học, ph-ơng pháp dạy học lịch sử

- Ph-ơng pháp điều tra s- phạm: Dự giờ, quan sát, điều tra, phỏng vấn…

- Ph-ơng pháp tổng kết kinh nghiệm: Tổng kết các kinh nghiệm rèn luyện

kỹ năng thực hành cho học sinh

- Ph-ơng pháp thực nghiệm s- phạm: áp dụng các hình thức, biện pháp nhằm thiết kế và sử dụng các dạng bài tập Tiến hành thực nghiệm ở một số tr-ờng THPT, đối chiếu với lý luận để rút ra kết luận khoa học và xác định tính khả thi của đề tài

- Ph-ơng pháp toán học thống kê: Tập hợp, xử lý các số liệu thu đ-ợc qua

điều tra, thực nghiệm bằng cách lập bảng tính các tham số đặc tr-ng Trên cơ sở

đó, so sánh các giá trị thu đ-ợc giữa các lớp thực nghiệm và đối chứng để đánh giá

hiệu quả các hình thức, biện pháp dạy học, có thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở tr-ờng THPT

6 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng bài tập lịch sử một cách hợp lý theo đúng nguyên tắc, quy trình, hình thức, biện pháp đã đề xuất sẽ phát huy tính tích cực của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn Lịch sử ở tr-ờng THPT

7 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài này, chúng tôi hy vọng có những đóng góp sau đây:

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của bài tập trong việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử nói chung, phát huy tính tích cực học tập của học sinh nói riêng

- Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng qua dạy học bộ môn

- Đề xuất một số biện pháp s- phạm hình thành kỹ năng giải bài tập cho học sinh trong dạy học phần lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận văn đ-ợc trình bày trong 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Bài tập trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT: Lý luận và thực tiễn Ch-ơng 2: Hệ thống các bài tập trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (lớp 12 - tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn)

Ch-ơng 3: Các biện pháp sử dụng bài tập theo h-ớng phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 (lớp 12 - tr-ờng THPT - Ch-ơng trình chuẩn)

nội dung

Ch-ơng 1 bài tập trong dạy học Lịch sử ở Tr-ờng THPT: Lý luận và

thực tiễn

Việc nâng cao chất l-ợng giáo dục đòi hỏi phải thực hiện có kết quả các loại bài tập Vậy, cơ sở nào để khẳng định trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông cũng có bài tập?, Bản chất của bài tập lịch sử là gì?, Các loại bài tập trong môn Lịch sử? và Bài tập lịch sử có vai trò, ý nghĩa nh- thế nào đối với việc dạy học bộ môn ở tr-ờng THPT? Đó là những vấn đề cơ bản mà chúng tôi lần l-ợt giải quyết trong ch-ơng này

1.1 Lý luận về bài tập trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT

Bài tập đối với các môn học ở THPT không phải là điều mới lạ Tuy nhiên bài tập lịch sử trong dạy học lịch sử thì ch-a đ-ợc các giáo viên quan tâm và sử dụng nhiều Tuy nhiên ngay trong sách giáo khoa (SGK) lịch sử, chúng ta đã thấy

có các bài tập Vậy quan niệm về bài tập trong dạy học lịch sử ở THPT nh- thế nào?

Theo nghĩa chung nhất, bài tập là một nhiệm vụ cần phải thực hiện hay mục

đích cần phải đạt đ-ợc Nói rõ hơn “ b¯i tập là một công việc mà ng-ời ta ch-a biết cách hoàn thành và kết quả, nh-ng có thể tìm kiếm đ-ợc với đều kiện đ± cho” Nội dung của bất kỳ một bài tập lịch sử (BTLS) nào cũng là một vấn đề mà trên cơ

sở của vấn đề đó có sự mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều ch-a biết, vấn đề này

đ-ợc giải quyết hoàn toàn bằng những thao tác về trí tuệ và thực hành có tính chất trung gian giữa câu hỏi và câu trả lời của bài tập

Từ quan niệm trên chúng tôi thấy rằng bài tập trong dạy học lịch sử có tác

dụng rất lớn trong dạy học Thực hiện đ-ợc mục tiêu giáo dục hiện nay đó là “học

đi đôi với hành“, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình tiếp

thu bài giảng của giáo viên, giúp học sinh củng cố và nắm vững kiến thức đã học,

rèn luyện kỹ năng kỹ xảo của bộ môn Giúp học sinh tự lực vận dụng những quan niệm độc lập trong quá trình tìm tòi câu trả lời…

1.1.1 Khái niệm bài tập Lịch sử

Do thấy đ-ợc vai trò quan trọng của bài tập trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng nên có rất nhiều công trình của các nhà khoa học trong và ngoài n-ớc đề cập và nghiên cứu đến vấn đề này Tất nhiên trong các công trình

ấy, bên cạnh những điểm thống nhất còn có các quan điểm khác nhau về bài tập, bài tập nhận thức Định nghĩa chung nhất, thuật ngữ bài tập trong tiếng Anh là Exercise; tiếng Pháp là Exercie: dùng để chỉ hoạt động nhằm rèn luyện thể chất và tinh thần (trí tuệ) nh- bài tập thể dục, bài tập x-ớng âm

Muốn hiểu được khỏi niệm “bài tập lịch sử” thỡ trước tiờn chỳng ta phải làm rừ khỏi niệm “bài tập” là gỡ Theo “Từ điển Tiếng Việt” thuật ngữ

“ bài tập” cú nghĩa là “bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đó học Vớ dụ: Bài tập đại số; ra bài tập; làm bài tập ở lớp …”

Theo Giỏo sư Nguyễn Ngọc Quang, khi xem xột khỏi niệm “bài tập” ta khụng thể tỏch rời nú với người làm bài tập Bài tập chỉ cú thể là “bài tập” khi nú

trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể, nghĩa là cú một người nào đú, cú nhu cầu chọn nú làm đối tượng hoạt động, mong muốn giải bài tập – tức là cú một

“người giải” Tỏc giả Trần Quốc Tuấn trong luận ỏn tiến sỹ “Bài tập trong dạy

học lịch sử ở trường phổ thụng” đã xây dựng sơ đồ cấu trúc của hệ bài tập nh- sau:

Hệ bài tập Bài tập

Những điều kiện

Ng-ời giải Phép giải

Trên cơ sở đó trong luận án của mình, TS Trần Quốc Tuấn đã đ-a ra quan niệm về bài tập như sau: “Bài tập là một hệ thống thụng tin xỏc định bao gồm những điều kiện và những yờu cầu được đưa ra trong quỏ trỡnh dạy học, đũi hỏi người học một lời giải đỏp, mà lời giải đỏp này về toàn bộ hoặc từng phần khụng

ở trạng thỏi cú sẵn của người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra” [16.tr294] Theo Nguyễn Thanh Đằng, “bài tập là một cõu hỏi, một vấn đề, một tỡnh huống được đưa ra giỳp thầy và trũ hoạt động Thầy gợi ý hướng dẫn, trũ độc lập suy nghĩ, trao đổi, tranh luận để tỡm ra lời giải, kết quả Bài tập cú thể là một cõu hỏi, nhưng khụng cú nghĩa cõu hỏi nào cũng là bài tập Cõu hỏi được gọi là bài tập chỉ khi cõu hỏi chứa đựng những tỡnh huống bắt học sinh phải tư duy độc lập, sỏng tạo để tỡm ra lời giải đỳng” [48.tr134]

Vậy, “Bài tập lịch sử” là gỡ? Cú nhiều cỏch hiểu, nhưng từ những cở sở trờn

theo chỳng tụi “bài tập lịch sử” là một cõu hỏi, một vấn đề, một tỡnh huống về sự kiện, hiện tượng, khỏi niệm lịch sử… yờu cầu học sinh phải giải quyết dưới sự hướng dẫn của giỏo viờn Kết quả giải quyết bài tập sẽ đem đến cho học sinh những kiến thức mới, bồi dưỡng tư tưởng, tỡnh cảm và rốn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho cỏc em

Bài tập lịch sử được sử dụng ở tất cả cỏc bước của tiến trỡnh dạy và học như: Kiểm tra bài cũ, dạy học bài mới, củng cố kiến thức, ra bài tập về nhà Việc

sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử là một vấn đề cần thiết Bài tập khụng chỉ nhằm kiểm tra, đỏnh giỏ kết quả thu nhận kiến thức của học sinh mà như GS Phan Ngọc Liờn đó chỉ rừ: “Bài tập được sử dụng ở cỏc khõu của quỏ trỡnh dạy học Nghiờn cứu tài liệu mới, củng cố, vận dụng, khỏi quỏt húa, hệ thống húa và kiểm tra đỏnh giỏ kiến thức” [32.tr118] Bài tập lịch sử là phương tiện thỳc đẩy nỗ lực tự học của học viờn, giỳp học viờn dần tiếp cận với phương phỏp tự học, tự nghiờn cứu Nắm vững kiến thức, phỏt triển tư duy học viờn, rốn luyện kỹ năng và đỏnh giỏ kết quả học tập

1.1.2 Phân biệt câu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức

Trong thực tiễn dạy học, có một tình trạng phổ biến là hầu nh- các học sinh, thậm chí là giáo viên vẫn ch-a hiểu rõ thế nào là câu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức Thậm chí họ còn cho rằng đó là ba tên gọi khác nhau song thực chất chỉ là một Vì thế dẫn đến một thực trạng là trong công tác dạy và học lịch sử, vấn

đề bài tập ch-a đ-ợc quan tâm xác đáng và sử dụng không hiệu quả Do đó vấn đề

đầu tiên chúng tôi làm rõ là bản chất và phân biệt các thuật ngữ này

Đầu tiên là phân biệt giữa hai khái niệm: câu hỏi và bài tập

Câu hỏi là thuật ngữ dùng để chỉ việc nêu vấn đề trong nói hoặc viết, đòi hỏi cần có cách giải quyết Câu hỏi đ-ợc sử dụng một cách phổ biến trong cuộc sống củng như trong d³y học, vì “hỏi đ²p l¯ ²nh s²ng cða việc học, trẻ em lớn lên không thể thiếu hình thữc d³y học n¯y” Tuy nhiên, câu hỏi trong cuộc sống không hoàn toàn giống với câu hỏi trong dạy học Trong cuộc sống, khi muốn hỏi

ai điều gì đó thì ng-ời hỏi ch-a biết hoặc biết ch-a rõ ràng Nh-ng câu hỏi giáo viên đ-a ra trong dạy học là vấn đề mà giáo viên đã biết và học sinh đã học.Và trên cơ sở những đơn vị kiến thức đó mà trả lời một cách thông minh, sáng tạo Do

đó, câu hỏi trong d³y học “bao giờ củng mang yếu tố mở, mang yếu tố nhận biết, khám phá hoặc khám phá lại d-ới dạng một thông tin khác bằng cách cho học sinh tìm ra các mối quan hệ, mối liên hệ, các quy tắc, con đ-ờng để tạo ra một câu trả lời hay một cách giải quyết mới”[7.tr5]

Nh- vậy câu hỏi và bài tập vừa có những điểm giống nhau vừa có những

điểm khác nhau:

Về mặt chức năng dạy học: Câu hỏi và bài tập đều là ph-ơng tiện tổ chức

hoạt động nhận thức và kiểm tra đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kỹ năng,

kỹ xảo cho học sinh Bản thân chúng đều chứa đựng yêu cầu, thu hút sự chú ý,

động viên kiến thức đã có, kích thích hoạt động trí tuệ, gây hứng thú, định h-ớng cho học sinh những nội dung chính cần nắm khi nghiên cứu bài học lịch sử

Về mặt cấu trúc: Câu hỏi và bài tập có sự khác nhau: Câu hỏi chỉ nêu yêu

cầu hoặc nhiệm vụ học sinh cần phải trả lời còn bài tập vừa có dữ liệu (điều kiện) vừa có yêu cầu (câu hỏi)

Từ cấu trúc đó, cách giải quyết bài tập và câu hỏi cũng có sự khác nhau:

Để trả lời câu hỏi, học sinh chỉ cần nhớ kiến thức đã biết hoặc giáo viên nêu câu hỏi mà câu trả lời đòi hỏi học sinh phải chứng minh nh-ng sự chứng minh này

đ± được thông b²o rồi B¯i tập chỉ được gi°i quyết b´ng to¯n bộ “nhửng thao tác phán đoán về trí tuệ và thực tiễn có tính chất trung gian giữa câu hỏi và câu trả lời cða b¯i tập” [63.tr86] Bài tập nào cũng yêu cầu học sinh phải có kiến thức hoặc giáo viên phải cung cấp cho học sinh kiến thức để trên cơ sở kiến thức đó học sinh

có thể giải quyết bài tập Nh-ng những kiến thức này tự chúng không thể vạch ra biện pháp giải quyết và càng không phải bản thân câu trả lời Bài tập nào cũng đòi hỏi học sinh phải tự tìm các b-ớc đ-ờng để giải quyết bài tập hoặc tìm ra câu trả lời

Nh- thế, câu hỏi và bài tập là hai ph-ơng tiện dạy học có quan hệ gắn bó với nhau Bài tập chứa đựng một hay nhiều câu hỏi (yêu cầu) nh-ng không phải bất cứ câu hỏi nào cũng đ-ợc xem là bài tập Bởi vì, trong bài tập, ngoài câu hỏi còn có những dữ liệu (điều kiện) Câu hỏi chỉ trở thành bài tập khi nó mang yếu tố vấn đề tức là nêu và giải quyết vấn đề Vậy bài tập lịch sử đòi hỏi thời gian, công sức trí tuệ cao hơn của học sinh

Bài tập và bài tập nhận thức:

Bài tập nhận thức là một loại trong bài tập lịch sử Theo I Ia Lecne, bài tập nhận thức còn đ-ợc gọi là bài tập có tính chất tìm tòi, “l¯ b¯i tập m¯ việc độc lập giải quyết nó sẽ dẫn đến chỗ tạo ra đ-ợc sự hiểu biết mới về lịch sử xã hội bằng những ph-ơng thức giải quyết đã biết hoặc tạo ra đ-ợc những ph-ơng thức mới mà trước đó học sinh chưa biết” [42.tr167] Theo N G Đairi, bài tập nhận thức còn

đ-ợc gọi là bài tập t- duy, bài tập chỉ dẫn, bài tập logic, bài tập nêu vấn đề Các thuật ngử n¯y chỉ một hiện tượng, s°n phẩm đồng nhất trong đó “đều nhấn mạnh

đến điều chủ yếu tức là việc học sinh chế biến lại các tài liệu cảm thụ một cách tự lập lôgic và tự lập chuyển từ nhận thức cảm tính sang nhận thức lôgic trong quá trình gi°i quyết vấn đề”

Bài tập nhận thức, bài tập nêu vấn đề th-ờng đ-ợc diễn đạt d-ới dạng câu hỏi hoặc là những ý kiến khác nhau mà giáo viên đ-a ra cho học sinh đánh giá, nhưng “không ph°i bất cữ câu hỏi n¯o củng chữa đứng b¯i tập nhận thữc, củng xững đ²ng l¯ b¯i tập nhận thữc” [36.tr163]

Trong các khái niệm câu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức thì câu hỏi là khái niệm có phạm trù rộng nhất Trong một số tr-ờng hợp nó trở thành bài tập hoặc bài tập nhận thức Nếu câu hỏi đ-ợc sử dụng để yêu cầu học sinh rèn luyện, vận dụng những điều đã biết, đã học nhằm hoàn thành một nhiệm vụ hoặc thực hiện một mục đích đề ra, thì đó gọi là bài tập Nếu những câu hỏi khi trả lời không chỉ yêu cầu tái hiện, nhớ lại kiến thức một cách đơn thuần mà nhằm hình thành kiến thức mới với chất l-ợng mới bằng các thao tác t- duy phức tạp thì trở thành bài tập nhận thức Tất nhiên, sự phân biệt giữa câu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức chỉ mang tính chất t-ơng đối Trong quá trình dạy học tuỳ theo từng tr-ờng hợp cụ thể, yêu cầu cụ thể, đối t-ợng cụ thể và nghệ thuật của giáo viên mà có sự chuyển hoá giữa các khái niệm

Tuy vậy, muốn hoàn thành tốt cỏc bài tập nhận thức, bài tập nờu vấn đề, cần tạo ra một trạng thỏi tõm lý độc đỏo của chướng ngại nhận thức, xuất hiện mõu thuẫn nội tõm, cú nhu cầu giải quyết mõu thuẫn đú khụng phải bằng tỏi hiện, bắt chước mà bằng sự tỡm tũi, sỏng tạo, tớch cực đầy hưng phấn Khi hoàn thành nhiệm vụ của BT nhận thức là lỳc mà cỏc học viờn đó đạt được một phần về kiến thức phương phỏp suy luận, phương phỏp nghiờn cứu và cả niền vui sướng của sự tỡm tũi…

Sự phõn loại núi trờn giữa “cõu hỏi”, “bài tập”, “bài tập lịch sử” và “bài tập nhận thức” cũng chỉ mang tớnh chất tương đối Sự chuyển húa giữa cỏc khỏi niệm này chủ yếu là do hai điều kiện đú là: Sự khỏc nhau về trỡnh độ, năng lực giữa cỏc lớp học, cấp học và tựy thuộc vào hoàn cảnh, thời điểm đưa ra cỏc cõu hỏi, bài tập, bài tập nhận thức Cựng một cõu hỏi, nhưng nếu đưa ra ngay đầu giờ học nhằm định hướng cho học sinh những nội dung chớnh cần nắm cho bài học mới,

đồng thời cũng thu hút sự chú ý, huy động những kiến thức đã học của các em, và kích thích hoạt động trí tuệ hứng thú cho học viên với vấn đề nghiên sẽ cứu thì được coi là bài tập nhận thức Ngược lại, nếu đặt câu hỏi đó sau khi hoàn thành một tiết học, một bài giảng thì nó không còn là nhiệm vụ của một bài tập nhận thức nữa mà chỉ là câu hỏi củng cố, rèn luyện

1.1.3 C¸c lo¹i bµi tËp trong d¹y häc lÞch sö 1.1.3.1.Cơ sở để phân loại bài tập

Bài tập lịch sử được xây dựng trên cơ sở một sự kiện quan trọng, một số bài

học, một chương hay cả một quá trình học tập Nó khơi dậy tư duy, trí tuệ của học sinh phát triển gần nhất, đồng thời yêu cầu cao đối với các em nhằm khắc sâu, củng cố vững chắc bài học và hoàn thiện kiến thức Quá trình tư duy của học viên không phải chỉ đơn thuần là quá trình nhận thức, mà còn là quá trình xúc cảm – ý chí Những điều kiện liên quan đến nhu cầu và hứng thú mới kích thích đến quá trình nhận thức tích cực của học viên, đồng thời hoạt động như một hành vi khám phá Nó là động lực bên trong tạo ra khát vọng học tập, sự kiên trì và nỗ lực tìm hiểu những điều chưa biết một cách tự giác của học viên Nhờ có động lực tích cực này mà kiến thức mang lại cho học viên mới bền vững Vì vậy, khi phân loại bài tập giáo viên phải dựa trên những cơ sở nhất định để dẫn dắt học viên tham gia trực tiếp vào việc tổ chức nhận thức, thì bài tập phải hấp dẫn tạo sự hứng thú, khơi dậy nhu cầu tìm câu trả lời Muốn vậy, bài tập phải đảm bảo nguyên tắc vừa sức và có nghệ thuật động viên, thu hút, đưa học viên vào những tình huống có vấn đề Có nhiều biện pháp để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết có vấn đề như: so sánh, phân tích, đặt câu hỏi, sử dụng các loại tư liệu tham khảo, sử dụng các đồ dùng trực quan và đặc biệt là ra bài tập lịch sử phải mang tính vừa sức, phù hợp với đối tượng Khi thiết kế bài tập, giáo viên cần xác định mục đích, yêu cầu của các loại bài tập cho học viên giải Đây là điều quan trọng giúp cho giáo viên bám sát nội dung bài học khi biên soạn bài tập Có rất nhiều dạng bài tập, có loại bài tập cho từng đơn vị kiến thức, có loại bài tập cho toàn bài, toàn chương, thậm

chớ cú loại bài tập dựng cho cả khúa trỡnh, toàn bộ chương trỡnh của từng khối lớp hoặc toàn cấp học Mặt khỏc, cú loại bài tập cung cấp kiến thức mới, cú loại bài tập dựng để cũng cố kiến thức, rốn luyện kỹ năng, kỹ xảo, cú loại bài tập sử dụng trờn lớp, cú loại bài tập cho về nhà Dự bài tập ở dạng nào, đơn giản hay phức tạp, giỏo viờn cũng cần xỏc định rừ bài tập này bổ sung cho học viờn kiến thức gỡ, giỳp cỏc em rốn luyện được kỹ năng của bộ mụn

Cú nhiều cơ sở để phõn loại bài tập Dựa trờn cơ sở nào thỡ cú cỏch phõn loại bài tập ấy Trong cỏc tài liệu nghiờn cứu hiện nay, cú những cơ sở để phõn loại bài tập như sau:

- Dựa vào nhiệm vụ dạy học của bộ mụn; cú bài tập hỡnh thành kiến thức mới, bài tập củng cố, hệ thống kiến thức cũ, bài tập kiểm tra, đỏnh giỏ kết quả học tập của học sinh, bài tập thực hành

- Dựa vào mức độ nhận thức của học sinh cú: bài tập tỏi hiện, bài tập nhận thức, bài tập yờu cầu phõn tớch, tổng hợp…

- Dựa vào nội dung dạy học lịch sử cú: bài tập xỏc định khụng gian, thời gian xảy ra sự kiện lịch sử, bài tập xỏc định bản chất của sự kiện lịch sử, bài tập nờu lờn mối quan hệ giữa cỏc sự kiện, hiện tượng lịch sử, bài tập tỡm hiểu nguyờn nhõn, kết quả, bài học lịch sử…

1.1.3.2. Cỏc cỏch phõn loại bài tập

Trên cơ sở nhận thức về bản chất bài tập lịch sử, chúng tôi tiến hành phân loại Việc phân loại bài tập nói chung và bài tập lịch sử nói riêng có vai trò rất quan trọng vì nó giúp chúng ta hiểu đ-ợc vị trí, tác dụng cụ thể của từng loại bài tập để từ đó có cách sử dụng hiệu quả nhất Cũng bởi vì thế, trong các tài liệu giáo dục và dạy học, khi nghiên cứu về bài tập thì việc phân loại bài tập lịch sử cũng rất

đ-ợc chú ý Tuy nhiên do dựa trên nh-ng tiêu chí khác nhau nh-: dựa trên chính bản thân bài tập, bản thân ng-ời giải hay có thể dựa trên chức năng lĩnh hội và vận

dụng tri thức kỹ năng, kỹ xảo của học sinh, nên có nhiều cách phân loại khác nhau

Các nhà giáo dục lịch sử trên cơ sở lí luận chung đó cũng đã có những cách phân loại khác nhau

GS.TS Phan Ngọc Liên đã đ-a ra 4 loại bài tập lịch sử:

+ Bài tập nhận thức lịch sử

+ Bài tập rèn luyện

+ Bài tập thực hành + Bài tập trắc nghiệm

GS.TS Nguyễn Thị Côi cũng chia bài tập lịch sử thành bốn loại:

+ Bài tập nhận thức + Bài tập thực hành + Bài tập trắc nghiệm + Bài tập vận dụng

PGS.TS Trịnh Đình Tùng chia bài tập lịch sử thành ba loại:

+ Bài tập thực hành + Bài tập nhận thức + Bài tập nhận biết

Từ những cách phân loại đó ta có thể thấy trong hệ thống bài tập lịch sử có

ba loại bài tập chủ yếu là bài tập nhận biết, bài tập nhận thức và bài tập thực hành

Thứ nhất là bài tập nhận biết

Đây là nhóm bài tập đòi hỏi học sinh ở trình độ thấp, chủ yếu tái tạo lại hình ảnh quá khứ nhằm rèn luyện khả năng ghi nhớ, tái hiện lại các sự kiện, hiện t-ợng, niên đại, nhân vật, địa danh lịch sử… trong ch-ơng trình, sách giáo khoa

mà các em đã học Đây là loại bài tập đơn giản nhất và ít đòi hỏi t- duy của học sinh Nhóm bài tập này chủ yếu đ-ợc xây dựng d-ới hình thức trắc nghiệm khách quan Nó bao gồm nhiều loại và nhiều dạng khác nhau:

Loại bài tập lựa chọn: Gồm có các dạng: bài tập lựa chọn đúng sai, bài tập lựa chọn câu trả lời đúng nhất, bài tập có nhiều lựa chọn

Loại bài tập xác định mối quan hệ giữa các sự kiện, nhân vật, địa danh, niên

đại lịch sử: Bài tập xác định mối quan hệ giữa sự kiện và nhân vật lịch sử, bài tập xác định mối quan hệ giữa sự kiện và địa danh, bài tập xác định mối quan hệ giữa

sự kiện và niên đại Để tăng độ khó ta có thể tăng dữ kiện vào nh-: Bài tập nêu mối quan hệ giữa sự kiện, nhân vật, niên đại hay sự kiện, niên đại, nhân vật, địa danh

Loại bài tập điền thế

Loại bài tập lựa chọn kết hợp với giải thích ngắn gọn mối quan hệ giữa nội dung kiến thức đ-ợc lựa chọn Đây là dạng bài tập phức tạp nhất trong nhóm bài tập nhận biết vì nó kết hợp bài tập lựa chọn, bài tập xác định mối quan hệ vừa bắt buộc học sinh phải trình bày, lí giải vấn đề Vì thế, loại bài tập này mang tính chất trung gian, vừa mang nội dung nhận biết vừa mang nội dung nhận thức

Thứ hai: Nhóm bài tập nhận thức lịch sử

So với nhóm bài tập nhận biết thì bài tập nhận thức phức tạp hơn, bởi bài tập này đòi hỏi học sinh phải t- duy, tìm tòi, sáng tạo để tìm ra cái mới trên cơ sở những cái cũ đã đ-ợc biết Đây là loại bài tập phù hợp với trình độ cũng nh- điều kiện học tập lịch sử ở THPT Nhóm bài tập nhận thức bao gồm:

Một là: Bài tập xác định đặc tr-ng, bản chất của sự kiện, hiện t-ợng lịch sử gồm:

- Bài tập hình thành khả năng xác định bản chất của sự kiện, hiện t-ợng lịch

sử (tiến bộ, phản động, bản chất giai cấp…)

- Bài tập nêu mối quan hệ nhân quả giữa các sự kiện lịch sử nhằm góp phần phát triển ở học sinh khả năng phân tích, tổng hợp để tìm ra nguyên nhân, ý nghĩa của sự kiện, hiện t-ợng lịch sử, phát hiện ra mối quan hệ t-ơng tác lịch sử để nhìn

rõ bản chất lịch sử của chúng

- Bài tập xác định bản chất của sự kiện, hiện t-ợng mới trên cơ sở sự kiện, hiện t-ợng khác nhằm khêu gợi hứng thú tìm kiếm kiến thức trên cơ sở kiến thức

cũ cho học sinh

- Bài tập nêu lên tính kế thừa giữa các sự kiện, giai đoạn, thời kì lịch sử để giúp học sinh hiểu rõ quá trình phát triển liên tục, thống nhất và tính đa dạng, phong phú của lịch sử

- Bài tập tìm hiểu khuynh h-ớng phát triển của một sự kiện, một thời đại hay một xã hội nói chung giúp học sinh nắm bắt đ-ợc ph-ơng pháp t- duy biện chứng để đoán định sự phát triển t-ơng lai trên cơ sở hiểu rõ quá khứ và hiện tại

- Bài tập xác định mức độ tiến bộ của sự kiện lịch sử

- Bài tập so sánh để rút ra cái chung, cái riêng, giống và khác nhau, tiêu biểu và đặc thù của sự kiện hay thời kì lịch sử

- Bài tập tìm hiểu ý nghĩa của sự kiện, rút ra bài học kinh nghiệm của quá khứ lịch sử đối với ngày nay

- Bài tập xác định mục đích của một sự kiện ở một giai đoạn, thời kì lịch sử Hai là: Bài tập yêu cầu học sinh phân tích, lí giải, nhận xét nhằm hình thành hoạt động đánh giá cho học sinh gồm:

- Đánh giá về sự kiện lịch sử bao gồm việc phân tích, nhận xét nội dung, ý nghĩa, bài học kinh nghịêm của các sự kiện

- Đánh giá về hoạt động sản xuất, vận dụng khoa học, kỹ thuật

Ba là: Bài tập nhằm phát triển năng lực nhận thức lịch sử của học sinh: nh- tri giác, nhớ, hình dung, t-ởng t-ợng, t- duy

Bốn là: Bài tập nhằm rèn luyện khả năng vận dụng những kiến thức đã học

để hiểu kiến thức mới

Thứ ba: Nhóm bài tập thực hành lịch sử

Nhóm bài tập này giúp cho học sinh có thể tự mình biểu t-ợng hoá, hình

ảnh hoá các sự kiện, hiện t-ợng lịch sử làm cho nó trở nên sinh động hơn, trực quan hơn Vì thế, nhóm bài tập này rèn luyện kỹ năng thực hành bộ môn, đồng thời rèn luyện cho học sinh khả năng phân tích, giải thích, chứng minh, nhận xét

về kết quả thực hành của mình Do đó, bài tập này có tác dụng rất lớn trong vấn đề năng cao trình độ t- duy lịch sử của học sinh

Nhóm bài tập thực hành bao gồm:

Bài tập thực hành yêu cầu xây dựng, sử dụng đồ dùng trực quan nh-: bản

đồ, l-ợc đồ, sơ đồ, các loại bảng biểu (niên biểu, so sánh, thống kê), tranh ảnh, hiện vật

Bài tập thực hành s-u tầm: s-u tầm tranh ảnh, tài liệu

độ hiểu biết của học sinh lên một mức độ mới

Nội dung bài tập không phải là lặp lại những việc đã làm trên lớp mà phải phát hiện thêm những khía cạnh mới của vấn đề hoặc mở rộng, bổ sung nội dung kiến thức đã biết sâu sắc hơn Loại bài tập này, th-ờng yêu cầu học sinh phải nghiên cứu hai đến ba bài, một ch-ơng hay một phần lịch sử mới trả lời đ-ợc và

nó th-ờng có các dạng sau đây:

Thứ nhất, câu hỏi thông th-ờng có thể trả lời tự do

Thứ hai, bài tập đặt ra để lí giải một vấn đề đã đ-ợc xác định hoặc bình luận chứng minh câu nói nổi tiếng của nhân vật lịch sử bằng những quan điểm, bằng sự kiện

Thứ ba, bài tập yêu cầu trình bày, so sánh các sự kiện lịch sử cùng loại, xảy

ra ở các thời đại khác nhau để rút ra kết luận…

Tất cả các loại bà i tập nêu trên đều dựa vào nội dung ch-ơng trình sách giáo khoa hiện hành, phù hợp với yêu cầu học tập, trình độ học sinh Tùy theo nội dung của bài học, ch-ơng trình, yêu cầu, trình độ và điều kiện học tập cụ thể mà tiến hành nội dung bài tập sao cho phù hợp Việc đ-a bà i tập lịch sử vào trong dạy học lịch sử ở các tr-ờng THPT là yêu cầu cấp thiết bởi bà i tập đã mở ra những khả năng rộng lớn nhất trong lĩnh vực phát triển t- duy của học sinh và vạch ra bản chất của hiện t-ợng Và mỗi bà i tập có những tính chất đặc biệt của tác động

logic và tác động tâm lí đối với học sinh, có ảnh h-ởng đặc biệt đối việc lĩnh hội kiến thức và sự phát triển năng lực của các em Dĩ nhiên, nó đòi hỏi phải đổi mới

về nhận thức,rèn luyện kỹ năng, thao tác s- phạm, đấu tranh xóa bỏ thói quen cũ trong giảng dạy cũng nh- trong kiểm tra đánh giá, góp phần phát huy tính tích cực của học sinh và nâng cao hơn nữa chất l-ợng giảng dạy bộ môn Lịch sử ở các tr-ờng THPT

Nh- vậy, qua việc phân loại bài tập lịch sử ta thấy: Bài tập lịch sử không phải và không thể hiểu đồng nhất với câu hỏi trong sách giáo khoa mà rất đa dạng, phong phú với những mức độ khác nhau và đ-ợc sử dụng vào các khâu khác nhau trong quá trình dạy học để phù hợp với mục đích, yêu cầu, đối t-ợng khác nhau Tất nhiên, sự phân loại này chỉ mang tính chất t-ơng đối vì các bài tập này vừa có

sự bổ sung vừa có thể chuyển hoá, thay thế cho nhau nhằm hình thành kiến thức, phát triển t- duy, kiểm tra đánh giá đ-ợc linh hoạt, hiệu quả góp phần nâng cao chất l-ợng dạy và học ở tr-ờng phổ thông

1.2 Vai trò, ý nghĩa của bài tập trong dạy học Lịch sử ở tr-ờng THPT

1.2.1 Vai trò của bài tập đối với việc hình thành tri thức cho học sinh

Tri thức lịch sử là kết quả của quá trình nhận thức về hiện thực lịch sử dựa trên cơ sở nghiên cứu các sự kiện riêng rẽ, ở các lĩnh vực khác nhau nhằm tìm ra bản chất, chỉ ra quy luật của hiện thực khách quan Quá trình hình thành tri thức lịch sử diễn ra thông qua nhiều giai đoạn, thể hiện cụ thể ở sơ đồ sau:

Quy luật, bài học lịch sử

Vận dụng vào thực tế cuộc sống

Nh- vậy, việc hình thành tri thức lịch sử cho học sinh trải qua nhiều giai

đoạn khác nhau: từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lí tính và vận dụng tri thức vào thực tiễn cuộc sống

Bài tập lịch sử có vai trò hình thành tri thức cho học sinh thể hiện tr-ớc hết

ở chỗ: thông qua bài tập, học sinh có thể nắm đ-ợc tri thức về sự kiện Hiện nay, việc dạy học môn Lịch sử đang trở thành mối quan tâm của xã hội và vấn đề đặt ra cho bộ môn Lịch sử là làm sao cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản để các em có những hiểu biết nhất định về lịch sử dân tộc nói riêng và thế giới nói chung Với việc sử dụng bài tập nhận biết, giáo viên sẽ cung cấp cho các em những sự kiện cơ bản nhất một cách dễ nhớ, dễ thuộc nhất Tuy nhiên, bài tập không chỉ để ghi nhớ sự kiện mà thông qua quá trình giải quyết bài tập sẽ giúp các

em khôi phục lại đ-ợc toàn bộ bức tranh quá khứ, xây dựng đ-ợc những biểu t-ợng cụ thể - đó chính là cơ sở để học sinh nhận thức lịch sử một cách chân thực

và chính xác nhất Song, quá trình hình thành tri thức lịch sử chỉ có thể có hiệu quả khi giáo viên tổ chức đ-ợc hoạt động nhận thức độc lập cho học sinh chứ không phải là sự truyền đạt kiến thức có sẵn Trong quá trình dạy học, sử dụng bài tập lịch sử sẽ kích thích hoạt động trí tuệ Quá trình hoàn thành bài tập của học sinh gần giống với quá trình nghiên cứu của các nhà sử học, chỉ khác là: học sinh làm bài tập trên cơ sở sách giáo khoa và các tài liệu đã đ-ợc gia công về s- phạm, khám phá lại cái mà các nhà khoa học đã khám phá Trong quá trình t- duy, để hoàn thành bài tập, học sinh sử dụng những hiểu biết của mình về các sự kiện, hiện t-ợng lịch sử nhằm tìm ra cái mới trong bản thân sự kiện, hiện t-ợng lịch sử

đó và mối liên hệ với sự kiện, hiện t-ợng lịch sử khác Nhờ vậy, học sinh nắm

đ-ợc các đặc điểm, mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện t-ợng lịch sử, từ đó sẽ tạo nên đ-ợc những biểu t-ợng cụ thể, hình thành vững chắc khái niệm và nắm đ-ợc quy luật, bài học lịch sử “B¯i tập nó mở ra kh° năng rộng lớn nhất trong lĩnh vực phát triển học sinh và vạch ra bản chất của hiện t-ợng Mỗi bài tập có tính chất

đặc biệt của tác động logic và tác động tâm lý đối với học sinh, có ảnh h-ởng đặc

biệt đối với việc hình thành, lĩnh hội kiến thức và sự phát triển năng lực của các em” [40.tr284] Bài tập không chỉ làm cho học sinh phát hiện ra bản chất hiện t-ợng mà thông qua bài tập, học sinh còn biết cách vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống Bởi “ph²t hiện một c²ch tứ lập b°n chất cða hiện tượng đó l¯ một quá trình gắn chặt một cách hữu cơ với việc vận dúng kiến thữc” [16.tr261]

I Ia Lecne trong cuốn “B¯i tập nhận thữc trong gi°ng d³y lịch sử” đ± x²c

định các bài tập lịch sử có nhiệm vụ dạy cho học sinh vận dụng kiến thức ở các mức độ khác nhau: vận dụng kiến thức theo mẫu đã đ-ợc đ-a ra; học sinh đ-ợc thông báo một quan niệm nào đó và phải vận dụng quan điểm đó để giải thích hay phân tích tình huống mới cụ thể; hoặc học sinh phải giải thích và phân tích tình huống bằng cách sử dụng một hoặc một số hiểu biết trong số rất nhiều kiến thức

đã lĩnh hội; hoặc là học sinh phải tìm ra ph-ơng thức mới và nhờ ph-ơng thức đó khai thác đ-ợc những kiến thức mới bằng cách sử dụng những ph-ơng thức đã biết

từ tr-ớc Đặc biệt thông qua quá trình sử dụng và làm các bài tập, học sinh còn biết cách vận dụng bài học quá khứ vào cuộc sống hiện tại

Tóm lại, bài tập lịch sử là một ph-ơng tiện có hiệu quả trong việc hình thành, củng cố vững chắc kiến thức mới cho học sinh trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông Vì thế, trong tổ chức dạy học ở tr-ờng phổ thông, giáo viên cần chú trọng cho học sinh làm việc th-ờng xuyên với bài tập

1.2.2 Bài tập lịch sử góp phần giáo dục t- t-ởng, tình cảm, nhân cách cho học sinh

ý nghĩa giáo dục của bài tập lịch sử thể hiện tr-ớc hết trong bản thân nội dung của bài tập So với các môn học khác ở nhà tr-ờng phổ thông, bộ môn Lịch

sử có -u thế và sở tr-ờng trong giáo dục nhân cách học sinh Bởi vì lịch sử là những sự việc, con ng-ời thật nên nó có sức thuyết phục lớn Nội dung giáo dục

mà môn Lịch sử cần hình thành cho học sinh rất phong phú và đa dạng: đó là giáo dục lòng yêu n-ớc, tinh thần tự hào dân tộc chủ yếu là truyền thống dân tộc - văn hoá lao động, giáo dục phẩm chất công dân, tôn trọng giá trị văn hoá của dân tộc

Đó là giáo dục niềm tin với chế độ chủ nghĩa xã hội, giáo dục tinh thần tôn trọng

và bảo vệ giá trị văn hoá của nhân loại, giáo dục thế giới quan

Nội dung giáo dục còn nằm trong chính bản thân quá trình giải quyết bài tập Đây là nét khác biệt mà các ph-ơng tiện khác không có đ-ợc Sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử góp phần tích cực vào việc bồi d-ỡng t- duy độc lập và sáng tạo cho học sinh Đứng tr-ớc tình huống do bài tập lịch sử đặt ra, học sinh phải nổ lực cố gắng khắc phục khó khăn, vận dụng kiến thức và kinh nghiệm của mình để nhận thức và giải quyết những mâu thuẫn của tình huống có vấn đề Điều đó yêu cầu học sinh phải kiên trì, nhẫn nại cho đến khi hoàn thành xong bài tập Do đó, ý chí và hành động của các em có điều kiện phát triển Từ chỗ tự bản thân học sinh giải quyết và phát hiện ra vấn đề mới, quan điểm của cá nhân đ-ợc củng cố

“nhửng kiến thữc được tiếp thu một c²ch tích cức, trong khi được ph²t triển, sẽ chuyển thành niềm tin của học sinh và trở thành vũ khí của t- duy, của hoạt động thực tiễn của các em” Bài tập lịch sử là ph-ơng tiện có hiệu quả nhằm biến tri thức thành niềm tin Trong quá trình học sinh vận dụng những quan điểm quan trọng về giáo dục, trong quá trình tìm tòi để giải quyết bài tập, các em sẽ có sự tin t-ởng vững chắc vào tính hiệu quả và chân thực của những quan niệm này Khi đó, những quan niệm đã trở thành tài sản riêng, thành niềm tin của học sinh, bởi

“trong qu² trình gi°i b¯i tập, nhửng quan niệm đó dường như biến th¯nh hậu qu° của hoạt động tìm tòi riêng của các em, thành kết quả của sự suy nghĩ của bản thân các em Khi đã thuyết phục học sinh về tầm quan trọng, về hiệu quả của một

số quan niệm quan trọng, chúng ta giúp cho niềm tin vững chắc đó lan rộng ra những quan niệm khác ch-a đ-ợc đặt làm đối tượng cða c²c b¯i tập”

Vai trò của bài tập còn thể hiện ở chỗ: học sinh biết vận dụng sáng tạo những kiến thức lịch sử để giải quyết những vấn đề đặt ra, giúp các em tiếp cận

đ-ợc với chân lý hiện thực, vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Qua bài tập, các em biết phân tích, đánh giá sự kiện lịch sử theo quan điểm khoa học, hiểu

đ-ợc quy luật lịch sử, biết cách rút ra những kết luận, bài học từ quy luật lịch sử,

hiểu đ-ợc thời đại ngày nay và tiền đề phát triển tiến lên của xã hội loài ng-ời, của dân tộc

1.2.3 Bài tập lịch sử góp phần phát triển t- duy học sinh

Sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử có tác dụng rất lớn để phát triển học sinh trên nhiều mặt, trong đó quan trọng nhất là phát triển hứng thú học tập, phát triển t- duy và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn

Tr-ớc hết: Bài tập lịch sử phát triển hứng thú cho học sinh Hứng thú là sự phản ánh thái độ (mối quan hệ) của chủ thể đối với thực tiễn khách quan Đây là

sứ ph°n ²nh có chọn lọc “Hững thũ - đó là nhu cầu nhuốm màu sắc xúc cảm, đi tr-ớc giai đoạn động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính hấp dẫn” Thực tiễn cuộc sống rất rộng lớn và đa dạng, song con ng-ời chỉ có hứng thú với những gì cần thiết, quan trọng, gắn liền với kinh nghiệm và sự phát triển t-ơng lai của họ Hứng thú trong học tập không phải là hiện t-ợng bẩm sinh của một số học sinh mà nó đ-ợc hình thành thông qua quá trình học tập và đặc biệt là thông qua quá trình giảng dạy của giáo viên Tất nhiên, nếu nội dung bài giảng nghèo nàn, giáo viên chỉ chủ yếu cho học sinh chép đọc thì sẽ không gây đ-ợc hứng thú cho học sinh Muốn kích thích hững thũ cho học sinh thì điều quan trọng l¯ “ph°i nắm

đ-ợc khả năng, nhu cầu, nguyện vọng và định h-ớng gi² trị cða học sinh”

Và trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử thì việc vận dụng bài tập là ph-ơng tiện đắc lực và có hiệu qu° nhất nh´m t³o hững thũ cho học sinh “sai lầm lớn nhất của ng-ời học thiếu tập trung và những lớp học buồn tẻ là do sự thiếu hụt của việc đào tạo giáo viên một cách có bài bản về c²ch đặt câu hỏi hiệu qu°” Với bài tập, các em thực sự có nhu cầu sử dụng những hiểu biết của mình hay có nhu cầu cần giáo viên cung cấp cho mình những kiến thức cơ bản để giải quyết mâu thuẫn, khám phá những nốt thắt trong t- duy Giờ học nếu sử dụng bài tập lịch sử

sẽ có tác dụng rất tốt nhằm tạo cho lớp học không khí thoải mái, sôi nổi, vì ở đó việc lĩnh hội kiến thức do đòi hỏi của chính bản thân các em chứ không phải là sự

²p đặt cða gi²o viên Vì thế, tất yếu giờ học sẽ có chất lượng cao hơn vì “sứ ph²t triển tính tích cực và những năng lực nhận thức của học sinh diễn ra trong quá

trình tìm kiếm lời giải đáp cho những câu hỏi này mở ra trong óc các em, khi các

em tìm cách giải quyết những nhiệm vụ nào đó, xuất hiện trong quá trình dạy học

ở đây việc khái quát hoá các sự kiện, các hiện t-ợng và các kết luận riêng rẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Sự căng thẳng trí tuệ, sự khắc phục khó khăn sẽ giúp phát triển t- duy, nâng cao hứng thú học tập, tạo ra ở học sinh một tâm trạng xúc c°m tích cức” [35.tr145]

Bài tập lịch sử từ việc tạo hứng thú sẽ là tiền đề để phát triển t- duy của học sinh một c²ch tích cức nhất “Tư duy luôn bắt đầu tụ một vấn đề hoặc một câu hỏi,

từ sự ngạc nhiên hay nổi băn khoăn, thắc mắc Sự lôi cuốn cá nhân vào quá trình t- duy đ-ợc xác định bởi tình huống có vấn đề Quy trình này luôn luôn h-ớng tới giải quyết một nhiệm vú n¯o đó” T- duy lịch sử là một giai đoạn phát triển trong nhận thức lý tính nhằm tìm hiểu mối quan hệ, quy luật, bản chất bên trong của sự kiện, hiện t-ợng lịch sử Đây đ-ợc xem là kết quả của việc tiếp xúc những t- liệu

cụ thể và là kết quả của việc khái quát hoá, trừu t-ợng hoá để tìm ra bản chất bên trong Mặt khác, bài tập là một hình thức cơ bản giúp học sinh tự làm việc với tài liệu trong học tập Khi giải quyết bài tập, nhất là bài tập nhận thức, học sinh sử dụng các thao tác t- duy nh-: phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp, diễn dịch… Hơn nữa, để giải quyết các bài tập nhận thức học sinh phải nắm vững kiến thức, có ph-ơng pháp xác đáng, và việc vận dụng đó đ-ợc tiến hành lặp đi lặp lại nhiều lần

sẽ trở thành kỹ năng của học sinh trong quá trình giải bài tập T- duy đ-ợc biểu hiện ra ngoài thông qua ngôn ngữ Thông qua việc trình bày cách giải quyết bài tập của mình tr-ớc lớp, t- duy của các em trở nên linh hoạt và logic hơn Mỗi bài tập có một thuộc tính riêng biệt, vì thế có tác động nhất định vào sự phát triển tâm

lý và để lại dấu ấn đặc biệt đối với việc lĩnh hội kiến thức và phát triển năng lực nhận thức của học sinh

1.2.4 Bài tập lịch sử góp phần rèn luyện kỹ năng bộ môn cho học sinh

Rèn luyện kỹ năng bộ môn là một nhiệm vụ quan trọng của việc dạy học Lịch sử ở tr-ờng phổ thông Đây là một trong những biện pháp cần thiết để tăng

c-ờng hoạt động nhận thức độc lập, sáng tạo của học sinh góp phần nâng cao năng lực trí tuệ, thực hiện nguyên lý giáo dục của đảng "Học đi đôi với hành "

Tùy theo đặc tr-ng, nội dung, chức năng, nhiệm vụ và ph-ơng pháp cơ bản của từng cấp học ở từng bộ môn mà nội dung và yêu cầu rèn luyện kỹ năng có sự khác nhau Đối với bộ môn Lịch sử ở Tr-ờng THPT, theo chúng tôi cần phải rèn luyện cho học sinh các loại kỹ năng sau đây:

1 Kỹ năng nắm vững các sự kiện lịch sử điển hình một cách có hệ thống (ghi nhớ, miêu tả, t-ờng thuật…)

2 Kỹ năng nắm bản chất sự kiện, hiện t-ợng lịch sử (phân tích rút ra nhận xét, hình thành khái niệm lịch sử, xác định nguyên nhân, tính chất, ý nghĩa )

3 Kỹ năng sử dụng các đồ dùng, ph-ơng tiện dạy học (tài liệu tham khảo, sách giáo khoa, bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh, bảng biểu )

4 Kỹ năng hoạt động ngoại khoá bộ môn (dạ hội, tổ chức trò chơi, s-u tầm, nghiên cứu…)

5 Kỹ năng vận dụng kiến thức đã học, tiếp thu kiến thức và hành động trong đời sống

Rèn luyện kỹ năng bộ môn là rèn luyện những ph-ơng pháp học tập thích hợp nhất, phù hợp với quy luật nhận thức, làm cho học sinh tích cực hoạt động tại lớp, biết ph-ơng h-ớng và ph-ơng pháp hoạt động tự lập để chủ động tiếp thu bài, lĩnh hội các kiến thức sâu sắc và vận dụng vào cuộc sông thực tế Vì vậy rèn luyện

kỹ năng học tập và thực hành bộ môn Lịch sử cho học sinh là một công việc cần

đ-ợc quan tâm và tiến hành th-ờng xuyên mà đến nay ch-a đ-ợc chú ý đúng mức

Có nhiều hình thức, biện pháp khác nhau để thực hiện rèn luyện kỹ năng bộ môn cho học sinh qua dạy học lịch sử, trong đó sử dụng bài tập là một trong nhứng biện pháp chủ yếu và mang lại hiệu quả cao nhất Qua các bài tập lịch sử học sinh phải vận dụng các kỹ năng khác nhau để giải quyết những vấn đề nêu ra Chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm s- phạm ở Tr-ờng THPT để khảo sát về hiệu quả của các loại bài tập rèn luyện kỹ năng phát triển của học sinh Ví nh-, nhằm rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm "nguyên nhân thắng lợi hay thất bại" của một cuộc cách mạng, một cuộc khởi nghĩa hay một cuộc chiến tranh

Thông qua việc giúp học sinh làm bài tập, rèn luyện kỹ năng làm bài tập giáo viên giúp các em tìm đ-ợc một cách nhanh nhất, đúng nhất yêu cầu nội dung của đề bài và ph-ơng pháp làm bài đạt hiệu quả cao nhất

Tóm lại, bài tập trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một trong những ph-ơng tiện rất quan trọng góp phần hoàn chỉnh những nhiệm vụ, mục tiêu của môn học và nhằm năng cao chất l-ợng dạy học ở tr-ờng phổ thông

Nó có vai trò rất lớn trong việc hình thành, củng cố tri thức, giáo dục t- t-ởng, tình cảm, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh Sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử biến học sinh từ đối t-ợng của những tác động giáo dục trở thành chủ thể của giáo dục Nhờ vậy, nó góp phần mở rộng tầm nhận thức, hình thành t- duy logic, độc lập, sáng tạo và qua đó phát triển lòng tin của học sinh vào khả năng cða b°n thân “bồi dưỡng một c²ch có hiệu quả các phẩm chất còn thiếu của ng-ời lao động mới theo yêu cầu ph²t triển đất nước” Đồng thời, bài tập lịch sử còn là công cụ của giáo viên để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, sự tiến bộ trong nhận thức của học sinh Do đó, để đổi mới ph-ơng pháp dạy học theo hướng “tích cức ho² ho³t động nhận thữc” hay “ho³t động d³y học lấy học sinh l¯m trung tâm”, thì trong dạy học lịch sử, việc thiết kế và sử dụng bài tập có hiệu quả là yêu cầu rất cần thiết

1.3 Thực trạng sử dụng bài tập ở tr-ờng THPT

Để có đ-ợc những kết quả nhận xét khách quan, khoa học cụ thể về thực trạng tình hình sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở các tr-ờng THPT làm cơ

sở thực tiễn cho việc nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đã tiến hành điều tra khảo sát ở một số tr-ờng THPT Thông qua việc điều tra đã giúp chúng tôi nắm đ-ợc thực trạng thiết kế và sử dụng bài tập lịch sử trong dạy học bộ môn, từ đó tìm ra những biện pháp thiết kế và sử dụng bài tập lịch sử phù hợp với trình độ học sinh Ph-ơng pháp điều tra, khảo sát đ-ợc tuân theo những nguyên tắc điều tra xã hội học bằng các hình thức nh-: điều tra, khảo sát thông qua quan sát, dự giờ, phiếu thăm dò, xử lý những số liệu, tài liệu thống kê Để tiến hành điều tra chúng tôi đã trực tiếp đến lớp 12A1, 12A2 của Tr-ờng THPT Cửa Lò Qua quan sát, dự giờ, trao đổi và tiếp xúc với 5 giáo viên và 90 học sinh chúng tôi có những kết luận

b-ớc đầu về thực trạng tình hình sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử hiện nay Chúng tôi phát các phiếu theo mẫu để thăm dò ý kiến giáo viên và học sinh Từ đó một mặt xem xét thực trạng tình hình sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử, một mặt nắm bắt một số đề xuất, nguyện vọng của giáo viên và học sinh

Để tìm hiểu và có những nhận xét khách quan, khoa học về việc thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT, chúng tôi tiến hành điều tra, khảo sát 5 giáo viên và 42 học sinh ở Tr-ờng THPT Cửa Lò - tỉnh Nghệ An và đã thu nhập đ-ợc những nguồn thông tin quý giá làm căn cứ cho việc nghiên cứu luận văn

1.3.1 Đối với giáo viên:

Chúng tôi đ-a ra một số câu hỏi để biết đ-ợc quan niệm của họ về việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở các tr-ờng THPT, những thuận lợi và khó khăn trong việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử, thực trạng sử dụng và đề xuất của họ

Về mặt lý thuyết cũng nh- qua thực tế cho thấy nếu giáo viên sử dụng bài tập một cách hợp lý, vừa sức các dạng BT thì kết quả đem lại rất khả quan, góp phần phát huy tính tích cực học tập của học sinh Nó giúp các em nắm vững và củng cố kiến thức đã học, làm sinh động hơn kiến thức bộ môn Đồng thời qua việc làm các dạng bài tập, nó sẽ có tác dụng giáo dục và phát triển đối với học sinh về mặt nhận thức và kỹ năng Việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử, tr-ớc hết liên quan tới những ng-ời giáo viên trực tiếp đứng lớp

Qua điều tra, thăm dò ý kiến đối với một số giáo viên ở tr-ờng THPT Cửa

Lò bằng mẫu phiếu điều tra (phụ lục 2) Chúng tôi nhận thấy đa số các giáo viên ý thức rất rõ về ý nghĩa và tầm quan trọng của việc thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử, 100% giáo viên đồng ý với ý kiến: Thiết kế và sử dụng bài tập kết hợp với các biện pháp s- phạm thích hợp sẽ phát huy tính tích cực học tập của học sinh Nó sẽ gây hứng thú và đem lại hiệu quả tốt cho giờ học

Về mức độ sử dụng bài tập: 3/8 giáo viên đ-ợc hỏi trả lời th-ờng xuyên sử

dụng bài tập trong dạy học lịch sử; 5/8 giáo viên trả lời sử dụng ở mức vừa phải

Tất cả các BT đ-a ra đều đ-ợc dựa hoàn toàn trên năng lực nhận thức thực tế học tập của các học sinh, phù hợp với trình độ nhận thức, lứa tuổi của các em

1.3.2 Đối với học sinh:

Chúng tôi đ-a ra mẫu phiếu điều tra (phụ lục 1), để kiểm tra trình độ nhận thức lịch sử chung của các em và phản ánh tình hình dạy học lịch sử ở các tr-ờng THPT, về việc giáo viên có chú ý đến việc đ-a ra các dạng bài tập cho học sinh làm hay không? Những kiến nghị của học sinh về thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở các tr-ờng THPT có thực sự phát huy đ-ợc tính tích cực học tập Chúng tôi đã trực tiếp xuống tận tr-ờng THPT Cửa Lò để trao đổi, thu thập ý kiến của các em về tình hình giảng dạy lịch sử của các giáo viên, thăm dò thái độ, tính tích cực của các em về việc giải quyết các bài tập mà giáo viên đ-a ra trong giờ học lịch sử Kết quả điều tra chúng tôi tổng hợp cụ thể ở bảng sau:

Số h/s

Tích cực làm bài tập

(33,3%)

10 (23,8%)

18 (42,9%)

42

Chất l-ợng bài tập giáo viên

đặt ra

Lý thú Bình th-ờng Nhàm chán

20 (47,6%)

17 (40,5%)

5 (11,9%)

42

Mức độ sử dụng bài tập của giáo viên

Th-ờng xuyên Vừa phải Rất ít

14 (33,3%)

16 (38,1%)

12 (28,6%)

Từ kết quả điều tra trên cho chúng tôi thấy có đến 28,6% giáo viên ít khi sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử, chất l-ợng các bài tập giáo viên đặt ra có đến 11,9% gây ra sự nhàm chán tuy rằng có 33,3% học sinh tích cực đối với việc làm các bài tập

Cũng xuất phát từ kết quả điều tra, cộng với việc quan sát thực tế, chúng ta

có thể đ-a ra một vài kết luận Đó là trong dạy học lịch sử, hầu hết các giáo viên

đã tiếp cận quan điểm đổi mới ph-ơng pháp giảng dạy, biết sử dụng các dạng bài tập nh- là ph-ơng tiện phát huy tính tích cực của học sinh Song để thực hiện thành công nó trong thực tế giảng dạy còn phù thuộc vào nhiều yếu tố s- phạm khác và đối t-ợng học sinh cũng góp một phần không nhỏ vào việc đó Vấn đề thiết kế và sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử có tác dụng to lớn Song việc sử dụng nó là một vấn đề khoa học đòi hỏi cần phải có nghệ thuật và ph-ơng pháp thích hợp

Tính tích cực của học sinh đối với bộ môn không phải là không có nh- chúng ta vẫn th-ờng quan niệm, song để tính tích cực đó không bị bào mòn đi theo thời gian thì một phần trách nhiệm không nhỏ thuộc về giáo viên, những ng-ời đang ngày ngày trực tiếp truyền đạt những tri thức lịch sử cho các em Ng-ời giáo viên ngoài việc phải nâng cao năng lực chuyên môn, năng lực s- phạm thì còn phải biết kết hợp khéo léo các ph-ơng pháp s- phạm, chú trọng xoáy sâu trọng tâm bài học, sao cho có thể mang lại hiệu quả giáo dục tốt Tuy nhiên, đó không phải là biện pháp duy nhất vì không phải cứ đ-a ra thật nhiều bài tập cho học sinh làm mới phát triển đ-ợc tính tích cực học tập của các em Thực tế cho thấy, sử dụng bài tập chỉ đạt kết quả trên cơ sở các ph-ơng pháp làm nền khác nh- ph-ơng pháp dùng lời, ph-ơng pháp sử dụng đồ dùng trực quan và đặc biệt hơn nữa là nó phải phù hợp với đối t-ợng học sinh của các tr-ờng THPT … Trên cơ sở truyền đạt tốt về mặt nội dung, vận dụng các ph-ơng pháp một các phù hợp thì

đ-a vào các bài tập nhằm khơi gợi tính tích cực, giúp học sinh nắm vững bài học

là một điều rất cần thiết Nh- vậy, đối với giáo viên và học sinh, sử dụng bài tập lịch sử vẫn ch-a th-ờng xuyên và đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến chất l-ợng dạy học môn Lịch sử ch-a cao Để từng b-ớc khắc phục tình trạng trên, để nâng cao chất l-ợng giáo dục bộ môn Lịch sử, thiết nghĩ các nhà nghiên cứu ph-ơng pháp dạy học cần tập trung nghiên cứu để xây dựng hệ thống bài tập lịch sử Trong hệ thống

đó có đầy đủ các loại bài tập cho từng mục, từng ch-ơng, từng bài học hay từng phần cụ thể Đồng thời trong phân phối ch-ơng trình cần bố trí số giờ làm bài tập thích hợp để giáo viên h-ớng dẫn các em làm bài tập