Bố cục của đề tài
Dân ca ví - giặm xứ Nghệ
Trong cuộc sống, người có tính cách thẳng thắn, bộc trực thường thể hiện rõ cảm xúc của mình, từ việc thể hiện tình cảm chân thành như "đã thương thì thương cho chắc" đến việc thẳng thắn đối mặt với vấn đề nếu gặp trục trặc, "đã trục trặc thì trục trặc cho luôn." Họ không ngần ngại thể hiện cảm xúc và quan điểm, khác với những người sống dè dặt, nhút nhát như "con thỏ đứng đầu truông," luôn e ngại, không dám thể hiện rõ ý kiến Tuy nhiên, khi vui đùa, họ thoải mái, vô tư như lúc chơi bóng "khi vui giỡn bóng," giúp tạo nên những mối quan hệ chân thật và gần gũi hơn trong cuộc sống.
Dân ca xứ Nghệ, gồm hát ví và giặm, là nét đặc trưng mang đậm “khí chất” của người Nghệ, thể hiện tinh thần và bản sắc độc đáo của vùng đất hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Nội dung và phong cách dân ca xứ Nghệ kết hợp phần đa cảm xúc như sự đa tình của Quan họ, sự bâng khuâng của Ca Huế, vẻ sâu lắng của Ca trù, cùng sức khỏe, rắn rỏi và chất phác đặc trưng của dân ca Nam Bộ Những làn điệu dân ca này là “đặc sản” tinh thần, phản ánh rõ nét tính cách và tâm hồn của người dân địa phương.
Dân ca xứ Nghệ là thể loại dân ca do chính những người lao động Nghệ Tĩnh sáng tác và truyền lại qua nhiều thế hệ, thể hiện đặc trưng văn hóa địa phương của Nghệ Tĩnh (Nghệ An và Hà Tĩnh) Thể loại này được lưu truyền chủ yếu bằng phương thức truyền miệng, ghi chép, góp phần giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất này Dân ca xứ Nghệ phản ánh đời sống, tình cảm và đặc điểm đặc trưng của người Nghệ, trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của khu vực.
1.2.1 Về tên gọi dân ca xứ Nghệ
Xứ Nghệ là tên gọi của vùng Châu Hoan cũ (bao gồm cả Nghệ An và
Vùng đất Hà Tĩnh đã có lịch sử từ thời nhà Hậu Lê Năm 1490, vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức thứ 21, đã đổi tên từ Nghệ An Thừa Tuyền thành xứ Nghệ, góp phần khẳng định vùng đất này trong lịch sử Việt Nam.
Xứ Nghệ, còn gọi là vùng đất xứ Nghệ, đồng thời cùng với các đơn vị hành chính truyền thống như xứ Kinh Bắc, xứ Sơn Nam, xứ Đông, xứ Đoài, xứ Thanh, xứ Lạng và xứ Huế, đóng vai trò quan trọng trong lịch sử và văn hoá Việt Nam.
Nghệ An và Hà Tĩnh, hai tỉnh miền Trung Việt Nam, đã trải qua nhiều lần tách rời và hợp nhất trong lịch sử Tuy nhiên, dù hiện nay là hai đơn vị hành chính riêng biệt, cả hai vẫn chia sẻ một nền văn hóa chung gọi là văn hóa Nghệ Tĩnh Văn hóa này gắn kết cộng đồng qua những phong tục tập quán, lễ hội và nét đặc trưng truyền thống, phản ánh sự thống nhất về tâm hồn và lịch sử của hai tỉnh miền Trung Chính vì vậy, Nghệ An và Hà Tĩnh được xem là những vùng đất có chung di sản văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam.
Lam Hồng là biểu tượng gắn liền với núi Hồng và sông Lam, trong đó núi Hồng Lĩnh nằm trọn trong đất Hà Tĩnh còn sông Lam nằm ở ranh giới giữa Nghệ An và Hà Tĩnh Trung tâm của văn minh xứ Nghệ tập trung tại hai bên dòng sông Lam, bao gồm phủ Đức Quang và phủ Anh Đô xưa, tương ứng với các huyện Hương Sơn, Đức Thọ, Can Lộc, Nghi Xuân, thị xã Hồng Lĩnh của Hà Tĩnh và các huyện Thanh Chương, Nghi Lộc, thành phố Vinh, Hưng Nguyên, Nam Đàn, Đô Lương, Anh Sơn của Nghệ An ngày nay.
Hiện nay, khái niệm “xứ Nghệ” đã vượt ra khỏi giới hạn hành chính để thể hiện đặc trưng văn hóa của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Điều này làm nổi bật giá trị của di sản dân ca ví, giặm – một kho tàng âm nhạc dân gian vô giá, thể hiện nét đẹp văn hóa đặc trưng của người dân xứ Nghệ Dân ca ví, giặm không chỉ là nghệ thuật truyền thống mà còn là biểu tượng tinh thần, góp phần nâng cao bản sắc văn hóa của hai tỉnh miền Trung Việt Nam.
1.2.2 Cơ sở để hình thành dân ca ví - giặm xứ Nghệ
Người Việt Nam yêu thích thơ ca, hát hò và kể chuyện, thể hiện qua việc từ khi còn nhỏ đã nghe bà, mẹ ru và ca dao, đồng dao Khi trưởng thành, các bài hát lao động và "tiếng hát át tiếng bom" trong chiến tranh thể hiện tinh thần bất khuất của người Việt Trong thời bình, tiếng hát ngành y, giáo dục, văn hóa và giao thông vận tải phản ánh sự đa dạng và phong phú trong văn hóa Việt Nam Đặc biệt, người Nghệ có truyền thống hát ca, thể hiện niềm đam mê âm nhạc và văn hóa đặc trưng của vùng miền.
Nghệ Tĩnh là vùng đất cổ của non sông đất nước, có vai trò lịch sử lâu đời từ thời vua Hùng dựng nước với tên gọi Văn Lang Trải qua nhiều giai đoạn thay đổi tên gọi hành chính như phủ, châu, trại, thừa tuyên, Nghệ Tĩnh vẫn duy trì nét đặc trưng riêng biệt của mình, từ khe Nước Lạnh đến đèo Ngang Đây là vùng đất để lại nhiều ấn tượng đặc biệt và góp phần làm nên bản sắc văn hóa đa dạng của Việt Nam Xứ Nghệ nổi bật với nét đẹp riêng và sắc thái đặc trưng, phản ánh sự đa dạng và phong phú của từng địa phương trong cả nước.
Nghệ Tĩnh là một vùng đồng bằng trung du rộng lớn, xen lẫn với núi non trùng điệp, tạo nên cảnh quan phong phú và đa dạng Theo sách Đại Nam nhất thống chí, vùng đất này còn được gọi là “đất tứ tắc”, thể hiện địa hình hiểm trở và phong phú của bốn bề Hệ thống núi non, sông biển chằng chịt khiến Nghệ An và Hà Tĩnh trở thành một vùng đất đẹp như tranh thủy mặc, đồng thời cũng góp phần tạo nên nét đẹp gân guốc, rắn rỏi cho thiên nhiên và con người nơi đây.
Khu vực xứ Nghệ nổi bật với khí hậu khắc nghiệt, đặc trưng bởi nắng gắt, rét đậm và các hiện tượng thiên nhiên như hạn hán, lũ lụt thường xuyên xảy ra Những điều kiện thời tiết khắc nghiệt này đặt ra nhiều thử thách cho cuộc sống của người dân, buộc họ phải vượt qua nhiều khó khăn và vất vả để tồn tại.
Gió mưa chi lắm hỡi trời Lúa mùa toan gặt lại trôi đầy đồng Con đau vợ đói nhìn chồng
Khóc thảm, khóc thiết đỏ tròng con ngươi [48,125]
Về mặt dân tộc và ngôn ngữ, xứ Nghệ là vùng đất đáng chú ý với sự đa dạng của nhiều tộc người sinh sống Dù đã trải qua hàng nghìn năm tiến hóa và biến đổi, nền văn hóa và ngôn ngữ nơi đây vẫn còn lưu giữ nhiều dấu ấn cổ xưa, phản ánh rõ nét nét đặc trưng truyền thống của khu vực.
Người dân xứ Nghệ nổi bật với tính cách phác hậu, chân thật và cẩn trọng trong từng hành động, do ảnh hưởng của hoàn cảnh đặc thù Theo tác giả Bùi Dương Lịch, người Nghệ An có khí chất đôn hậu, chậm chạp, ít sắc sảo nhưng làm việc bền bỉ, giữ gìn cẩn thận và ít bị dao động bởi lợi ích trước mắt Tính cách tiêu biểu của người Nghệ là gan góc, mưu trí, bền bỉ vượt qua thử thách, sẵn sàng quên mình vì nghĩa lớn, đồng thời thể hiện sự khảng khái, trung thực và giàu tình cảm Những đặc điểm này giúp họ thích nghi và phát triển trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, thể hiện nét đặc trưng về nhân cách của xứ Nghệ.
Nghệ Tĩnh là nơi tụ hội của các làng nghề truyền thống như dệt vải, đan lát, đan lưới và hái củi, thể hiện sự đa dạng và tài năng của địa phương Bên cạnh đó, vùng đất này còn nổi bật với hàng nghìn di tích lịch sử, danh thắng như đình, đền, chùa, góp phần nâng cao giá trị văn hóa và du lịch của khu vực.