Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học chương sóng cơ và sóng âm lớp 12 trung học phổ thông

Đối tượng

- Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm”

Stt.010.Mssv.BKD002ac.email.ninhd 77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77.77.99.44.45.67.22.55.77.C.37.99.44.45.67.22.55.77t@edu.gmail.com.vn.bkc19134.hmu.edu.vn.Stt.010.Mssv.BKD002ac.email.ninhddtt@edu.gmail.com.vn.bkc19134.hmu.edu.vn

Giả thuyết khoa học

Việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” môn Vật lý 12 góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, giúp học sinh dễ dàng nắm bắt kiến thức phức tạp một cách hệ thống Áp dụng bản đồ tư duy sẽ nâng cao hiệu quả giảng dạy, tạo sự chuyển biến tích cực trong quá trình học tập của học sinh trung học phổ thông Đây là giải pháp tối ưu để nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lý, phát huy khả năng sáng tạo và tư duy phản biện của học sinh.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận

- Về đổi mới phương pháp dạy học

- Lí thuyết về bản đồ tư duy và sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học vật lý.

Nghiên cứu cơ sở thực tiễn

- Nghiên cứu nội dung chương “Sóng cơ và sóng âm” lớp 12 trung học phổ thông

- Tìm hiểu thực trạng dạy học ở trường trung học phổ thông Quận 7 – Tp

- Xây dựng tiến trình dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” với sử dụng bản đồ tư duy.

Thực nghiệm sư phạm

- Thực ngiệm sư phạm ở trường trung học phổ thông Tân Phong, Quận 7,

Tp Hồ Chí Minh thu thập số liệu và xử lí kết quả.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu một số phương pháp dạy học để thiết kế các bản đồ tư duy trong quá trình dạy học

- Nghiên cứu các công trình khác liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa lớp 12 trung học phổ thông.

Nghiên cứu thực nghiệm

- Điều tra thực trạng dạy học vật lí ở trường các trung học phổ thông Tân Phong, Quận 7, Tp Hồ Chí Minh

Trong quá trình thực nghiệm sư phạm, giáo viên tiến hành dạy các bài học theo giáo án đã soạn thảo, đồng thời tham gia trao đổi với các giáo viên trong tổ bộ môn để kiểm tra mức độ tiếp thu của học sinh lớp thực nghiệm Quá trình này giúp thu thập dữ liệu thực tế về khả năng tiếp thu của học sinh, từ đó sử dụng các phương pháp thống kê toán học để phân tích kết quả Dựa trên dữ liệu phân tích, các đề xuất và kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và hiệu quả học tập của học sinh được đưa ra một cách chính xác và có căn cứ.

Đóng góp của luận văn

Về lí luận

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về bản đồ tư duy và sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Vật lí

- Xây dựng được các tiến trình dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” lớp

12 trung học phổ thông với việc sử dụng bản đồ tư duy.

Về ứng dụng

- Thiết kế một số tiến trình và giáo án dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lí 12 qua sử dụng bản đồ tư duy

- Đánh giá khả năng ứng dụng qua thực nghiệm sư phạm.

Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành 3 chương.

Cơ sở lí luận của việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Vật lí

Đổi mới phương pháp dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông

1.1.1 Nội dung và phương hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI nhấn mạnh việc đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, khuyến khích phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức của người học, đồng thời khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều và ghi nhớ máy móc Chiến lược phát triển giáo dục 2001 – 2010 cũng tập trung vào đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục bằng cách chuyển từ hình thức truyền thụ tri thức thụ động sang hướng dẫn người học chủ động tư duy và phát triển năng lực cá nhân, tăng cường tính tự chủ và tự giác trong quá trình học tập Các nội dung này đều nhằm tạo nền tảng để người học tự cập nhật, đổi mới tri thức, kỹ năng và phát triển năng lực một cách toàn diện.

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được định hướng với các nội dung cụ thể:

1 Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh (HS)

2 Bồi dưỡng phương pháp tự học

3 Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

4 Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS Trong đó, hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của HS là cơ bản, chủ yếu, chi phối đến ba hướng sau Những định hướng này phù hợp với những quan điểm hiện đại và tiến bộ về giáo dục trong phạm vi quốc tế, trong đó có mục tiêu đào tạo con người phát triển toàn diện cũng như định hướng gắn giáo dục với thực tiễn cuộc sống, gắn lý thuyết với thực tiễn, phát triển động cơ, hứng thú học học, phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh

Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của học sinh, đồng thời bồi dưỡng kỹ năng tự học và vận dụng kiến thức vào thực tiễn Đây chính là xu thế chung của các trường trên thế giới trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục Cốt lõi của đổi mới dạy và học tập trung vào thúc đẩy hoạt động học tập chủ động, đẩy lùi thói quen học tập thụ động của học sinh Để thành công trong việc vận dụng các phương pháp dạy học mới, cần nắm vững các mối quan hệ giữa các yếu tố trong quá trình giảng dạy và học tập.

Quan hệ giữa dạy và học là yếu tố cốt lõi trong quá trình giáo dục, bao gồm cả phương pháp giảng dạy của giáo viên và cách thức học tập của học sinh Trong hoạt động dạy học, giáo viên giữ vai trò hướng dẫn, chỉ đạo nhằm truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả, trong khi học sinh đóng vai trò chủ động, tích cực tham gia vào quá trình tiếp thu bài học Sự phối hợp hài hòa giữa phương pháp dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh đảm bảo hiệu quả giáo dục cao, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

* Quan hệ giữa mặt bên ngoài và mặt bên trong của phương pháp dạy học

Trong quá trình giảng dạy, mặt bên ngoài thể hiện trình tự hợp lý các thao tác của giáo viên và học sinh: giáo viên giảng giải, đặt câu hỏi, biểu diễn thí nghiệm, trong khi học sinh nghe, quan sát và trả lời Điều này giúp đảm bảo quá trình giảng dạy rõ ràng, mạch lạc và nâng cao hiệu quả học tập.

- Mặt bên trong là cách thức hoạt động nhận thức của HS, là con đường

GV dẫn dắt HS lĩnh hội nội dung dạy học

Mặt bên trong của quá trình dạy học phụ thuộc chủ yếu vào nội dung giảng dạy và trình độ phát triển tư duy của học sinh, đảm bảo tính phù hợp và hiệu quả Trong khi đó, mặt bên ngoài chịu ảnh hưởng của kinh nghiệm sư phạm của giáo viên cũng như các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Sự kết hợp giữa nội dung phù hợp và phương pháp giảng dạy tối ưu là yếu tố quyết định thành công trong quá trình giảng dạy và học tập.

Trong quá trình giảng dạy, cần phân biệt rõ mặt bên trong và mặt bên ngoài của phương pháp dạy học Để phát triển tư duy học sinh hiệu quả, giáo viên nên chú trọng vào mặt bên trong của phương pháp, tức là nội dung và cách tổ chức dạy học nhằm kích thích tư duy và sáng tạo của học sinh Việc quan tâm đến mặt bên trong sẽ tạo nền tảng vững chắc để nâng cao chất lượng giáo dục và đạt được mục tiêu phát triển toàn diện cho học sinh.

* Quan hệ giữa phương pháp dạy học và các thành tố khác của quá trình dạy học

Trong hệ thống tiếp cận, quá trình dạy học gồm 6 thành tố cơ bản gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức và đánh giá, chúng tương tác với nhau thành một chỉnh thể vận hành trong môi trường giáo dục và xã hội Việc lựa chọn, sử dụng và đổi mới phương pháp dạy học cần phải liên hệ chặt chẽ với các thành tố này, đặc biệt là mục tiêu và nội dung, nhằm đảm bảo hiệu quả và phù hợp với yêu cầu của quá trình giáo dục hiện đại.

Vì thế việc đổi mới phương pháp dạy học cần chú ý đến những vấn đề sau đây:

- Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông

- Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể

- Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh

- Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường

- Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy - học

Việc kết hợp giữa việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc các phương pháp dạy học tiên tiến, hiện đại giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy, đồng thời khai thác tối đa những yếu tố tích cực của phương pháp dạy học truyền thống This approach đảm bảo sự cân bằng giữa đổi mới và giữ gìn những giá trị truyền thống trong quá trình giảng dạy và học tập.

- Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học, thiết bị dạy học, đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin

Trong thực hiện đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, việc tổ chức dạy học theo phương pháp tích cực ngày càng được chú trọng, nhằm phát huy tối đa hoạt động tự lực và tích cực của học sinh Phương pháp dạy học tích cực giúp nâng cao khả năng tự học, sáng tạo và chủ động của học sinh trong quá trình học tập Điều này góp phần tạo ra môi trường giáo dục năng động, thúc đẩy học sinh tự khám phá và phát triển toàn diện.

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực 1.1.2.1 Khái niệm dạy học tích cực [7]

Dạy học tích cực là một quá trình phức hợp gồm nhiều hoạt động có cấu trúc đan xen chặt chẽ, nhằm hướng dẫn và hỗ trợ người học mọi hoạt động, nguồn lực cần thiết để biến họ thành trung tâm của quá trình học tập Quá trình này bao gồm truyền đạt, tổ chức quản lý và điều khiển việc tiếp nhận thông tin thông qua giao tiếp hiệu quả Mục tiêu chính là chuyển đổi vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang người tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập.

* Các đặc điểm tính tích cực của học sinh

Tính tích cực của HS có mặt tự phát và mặt tự giác:

Tính tự phát của tính tích cực thể hiện qua các yếu tố tiềm ẩn như sự tò mò, hiếu kỳ, hiếu động, linh hoạt và sôi nổi trong hành vi, với mức độ khác nhau Việc nhận thức và nuôi dưỡng tính tự phát này đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục, góp phần phát triển khả năng tự nhiên và tích cực của học sinh Đẩy mạnh phát triển tính tự phát trong dạy học giúp tạo môi trường học tập sáng tạo, kích thích sự ham học hỏi và nâng cao hiệu quả giáo dục.

Mặt tự giác của tính tích cực là trạng thái tâm lý tích cực có mục đích rõ ràng và đối tượng cụ thể, yêu cầu hoạt động để chiếm lĩnh và khám phá đối tượng đó Tính tích cực tự giác thể hiện qua khả năng quan sát sắc bén, tư duy phê phán và trí tò mò khoa học, góp phần nâng cao hiệu quả học tập và sáng tạo.

Trong quá trình dạy học, tính tích cực nhận thức thể hiện qua những dấu hiệu rõ ràng như học sinh hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, chủ động bổ sung các câu trả lời của bạn, và thích phát biểu ý kiến của mình trước các vấn đề được nêu ra.

Thuật ngữ “tích cực học tập” thể hiện rõ ý nghĩa của quá trình học tập, phản ánh những hoạt động bên trong của người học Quá trình này đặc trưng bởi khát vọng hiểu biết, sự cố gắng trí tuệ và nỗ lực cao trong việc chiếm lĩnh kiến thức Học tập tích cực không chỉ đơn thuần là tiếp nhận kiến thức mà còn là quá trình chủ động, tích cực của người học trong việc thúc đẩy sự phát triển cá nhân và nâng cao kỹ năng.

Dạy học sử dụng bản đồ tư duy

Tư duy là quá trình nhận thức phản ánh những thuộc tính bản chất và các mối liên hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng mà trước đó chúng ta chưa biết Quá trình này giúp con người hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh, phát triển kiến thức và nâng cao khả năng giải quyết vấn đề Tư duy phản ánh bản chất sự vật, đồng thời mở ra cơ hội khám phá những mối liên hệ mới trong tự nhiên và xã hội.

Tư duy là một hành động liên tục, bắt đầu từ việc nhận thức và xác định vấn đề, đến quá trình giải quyết vấn đề đó trong thực tiễn Quá trình tư duy gồm nhiều giai đoạn liên tiếp, từ việc gặp phải tình huống vấn đề cho đến khi tìm ra giải pháp, và có thể phát sinh vấn đề mới sau mỗi lần giải quyết Một quá trình tư duy hoàn chỉnh gồm ba giai đoạn chính: nhận diện vấn đề, phân tích và xử lý thông tin, sau đó đưa ra quyết định hoặc giải pháp phù hợp.

Tư duy bắt nguồn từ việc nhận diện các hoàn cảnh có vấn đề, những điều chúng ta chưa hiểu rõ, cũng như các mâu thuẫn giữa thực tế và kinh nghiệm cá nhân Quá trình này đòi hỏi chúng ta phải phản ánh và tìm kiếm giải pháp để vượt qua những thách thức, từ đó phát triển khả năng tư duy logic và sáng tạo.

Tư duy diễn biến qua các thao tác như phân tích, so sánh, tổng hợp, trừu tượng hóa và khái quát hóa nhằm giải quyết các tình huống đặt ra một cách hiệu quả Quá trình này giúp tư duy phát triển theo hướng logic và sáng tạo, góp phần nâng cao khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề Các bước trong diễn biến tư duy này là nền tảng quan trọng để hình thành các ý tưởng sáng tạo và đưa ra những quyết định chính xác trong mọi lĩnh vực.

- Kết thúc quá trình tư duy sẽ cho ra những khái niệm mới, những suy lí, phán đoán mới

1.2.1.2 Các thao tác tư duy a Phân tích và tổng hợp

Phân tích là quá trình sử dụng tư duy để chia các đối tượng nhận thức thành các bộ phận và thành phần độc lập, giúp hiểu rõ và sâu sắc hơn về đối tượng Quá trình này diễn ra trong tâm trí, tách các đối tượng tư duy thành các thuộc tính, bộ phận, mối liên hệ nhằm nâng cao khả năng nhận thức và xử lý thông tin hiệu quả.

Tổng hợp là quá trình dùng trí óc để hợp nhất các phần đã được phân tách trong quá trình phân tích thành một chỉnh thể thống nhất và hoàn chỉnh Đây là thao tác trí tuệ, giúp chủ thể tư duy kết hợp thuộc tính và thành phần phân tích để hình thành một tổng thể rõ ràng hơn Quá trình tổng hợp giúp nhận thức toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề, nâng cao khả năng hiểu biết và phân tích trong quá trình tư duy.

Phân tích và tổng hợp là hai quá trình liên kết chặt chẽ, bổ sung lẫn nhau trong quá trình tư duy logic Phân tích cung cấp nền tảng cho tổng hợp, giúp phân chia và làm rõ các bộ phận cấu thành vấn đề Ngược lại, tổng hợp dựa trên kết quả của phân tích để tổ chức lại các yếu tố thành một tổng thể thống nhất Không có quá trình phân tích, việc tổng hợp không thể diễn ra, và ngược lại, phân tích mà không đi kèm với tổng hợp sẽ làm cho quá trình nhận thức trở nên vô nghĩa.

Khái quát hóa là hoạt động tư duy quan trọng giúp tách biệt các thuộc tính chung và mối liên hệ chung của sự vật hiện tượng, từ đó tạo ra nhận thức mới dưới dạng khái niệm, định luật, quy tắc Quá trình này giúp mở rộng hiểu biết và nâng cao khả năng phân tích, tổng hợp thông tin trong nghiên cứu và học tập Có hai mức độ khái quát hóa chính, phù hợp với từng mục đích và phạm vi nhận thức khác nhau, góp phần làm phong phú hệ thống kiến thức của con người.

Khái quát hóa cảm tính: diễn ra trong hoàn cảnh trực quan, thể hiện ở trình độ sơ đẳng

Khái quát hóa hình tượng và khái niệm là quá trình tổng hợp những tri thức mang tính khái niệm, giúp làm rõ bản chất của sự vật, hiện tượng hoặc các mối quan hệ không bản chất, thông qua việc sử dụng các hình tượng trực quan hoặc biểu tượng Quá trình này giúp chuyển đổi các kiến thức trừu tượng thành các hình thức trực quan, dễ hiểu hơn, từ đó nâng cao khả năng nhận diện và ghi nhớ các khái niệm phức tạp Việc khái quát hóa hình tượng còn góp phần làm rõ bản chất của các đối tượng nghiên cứu, tạo nền tảng để phát triển các lý thuyết và kiến thức khoa học vững chắc hơn.

Tư duy khái quát hóa là hoạt động tư duy có chất lượng cao, vì kết quả của khái quát hóa tạo nền tảng cho lý luận khoa học chính xác và chính thống Ngoài ra, tư duy mở rộng giúp phát triển khả năng phân tích và tổng hợp thông tin, mở ra nhiều khả năng sáng tạo và ứng dụng trong các lĩnh vực khác nhau Đây là quá trình cần thiết để nâng cao năng lực tư duy phản biện và giải quyết vấn đề một cách toàn diện.

Mỗi mẩu thông tin truyền đến não – bao gồm cảm giác, ký ức, suy nghĩ, lời nói, chữ số, đường nét, màu sắc, nhịp điệu và cấu trúc – được biểu thị như một quả cầu trung tâm từ đó lan tỏa ra hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng triệu mốc nối Các mốc nối này tượng trưng cho các mức liên kết khác nhau, giúp não bộ hình thành mạng lưới liên kết phức tạp Nhờ hệ thống xử lý và lưu giữ thông tin đa trục, với nhiều mốc nối đa dạng, não bộ có khả năng lưu trữ và xử lý khối lượng lớn dữ liệu, thúc đẩy tư duy sáng tạo vượt bậc.

Tư duy sáng tạo hay còn gọi là tư duy ngoại biên là lĩnh vực nghiên cứu mới nhằm khám phá các phương án phù hợp để kích hoạt khả năng sáng tạo của cá nhân hoặc tập thể Chủ đề này tập trung vào việc đào sâu khả năng tư duy và tìm ra các giải pháp sáng tạo hiệu quả Ứng dụng chính của tư duy sáng tạo là giúp cá nhân hoặc nhóm làm việc tìm ra các phương án và lời giải cho các vấn đề từ phần đến toàn bộ, góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề.

Tư duy sáng tạo là loại tư duy linh hoạt, không bị ràng buộc bởi nguyên tắc cố định, giúp con người ứng dụng trực giác và khả năng tưởng tượng để phát triển ý tưởng mới Loại tư duy này đặc biệt quan trọng trong việc kích thích sự liên hợp các ý tưởng, từ đó thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo trong mọi lĩnh vực.

1.2.2 Khái niệm bản đồ tư duy [5] [17]

Bản đồ tư duy là phương pháp ghi chép giúp mở rộng và đào sâu các ý tưởng, đồng thời tóm tắt những ý chính của nội dung một cách trực quan và sáng tạo Phương pháp này sử dụng hình ảnh, màu sắc, đường nét và chữ viết để hệ thống hóa chủ đề một cách rõ ràng, dễ hiểu Đây là dạng sơ đồ mở, cho phép người dùng thiết kế theo mạch tư duy cá nhân, giúp tối ưu quá trình ghi nhớ và suy nghĩ sáng tạo.

Việc ghi chép truyền thống theo từng hàng chữ có thể gây khó khăn trong việc hình dung tổng thể nội dung, dẫn đến bỏ lỡ ý chính hoặc hiểu nhầm ý của thông tin Trong khi đó, sơ đồ tư duy giúp rèn luyện kỹ năng xác định chủ đề rõ ràng, phát triển ý chính và các ý phụ một cách logic, góp phần nâng cao khả năng ghi nhớ và tổ chức thông tin hiệu quả hơn.

Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” lớp 12 trung học phổ thông

Vị trí – mục tiêu của chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lí 12 Cơ bản

Đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trung học phổ thông với quan điểm phát triển chương trình môn Vật lí như sau:

Chương trình học tập chủ yếu tập trung vào kiến thức vật lý cổ điển, bao gồm các kiến thức phổ thông và cơ bản, giúp học sinh hiểu đúng các hiện tượng tự nhiên, ứng dụng vào cuộc sống hàng ngày và nâng cao kỹ năng lao động trong các ngành kỹ thuật.

Cần lựa chọn và tích hợp vào chương trình các kiến thức của Vật lý học hiện đại, đặc biệt là các dụng cụ và thiết bị kỹ thuật phổ biến trong cuộc sống và sản xuất ngày nay Điều này giúp nâng cao hiểu biết của học sinh về các công nghệ tiên tiến, ứng dụng thực tiễn của vật lý trong đời sống hàng ngày và ngành công nghiệp.

Chương trình môn Vật lý cần được trình bày một cách tinh giản, trọng tâm vào những kiến thức cốt lõi để đảm bảo hiệu quả tiếp thu của học sinh Thời lượng giảng dạy và học tập môn Vật lý phải phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh, giúp nâng cao hiệu quả học tập và phát huy năng lực của từng em Việc tổ chức nội dung rõ ràng, dễ hiểu sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Vật lý trong nhà trường.

Khối lượng kiến thức và kỹ năng của mỗi tiết học cần được lựa chọn phù hợp để đảm bảo hiệu quả trong việc thực hiện các nhiệm vụ dạy học vật lý Đặc biệt, việc tổ chức các hoạt động học tập tích cực, khuyến khích tự học và đa dạng hóa phương pháp giảng dạy đóng vai trò quan trọng trong nâng cao năng lực học sinh.

Chương trình Vật lý được tổ chức theo hệ thống xoáy ốc, trong đó kiến thức của từng phân môn được sắp xếp hợp lý để phù hợp với từng cấp học, đảm bảo không trùng lặp mà vẫn kế thừa và phát triển từ lớp dưới lên lớp trên, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các môn học khác Ở lớp 6 và 7, kiến thức chính chủ yếu được trình bày thông qua phương pháp khảo sát hiện tượng luân, giúp học sinh làm quen với các hiện tượng vật lý qua quan sát cụ thể Từ lớp 8 trở lên, nội dung được mở rộng thêm bằng cách trình bày theo quan điểm năng lượng và cơ chế vi mô, giúp học sinh nắm bắt sâu hơn các nguyên lý cơ bản của khoa học vật lý.

2.1.2 Vị trí – mục tiêu của chương “ Sóng cơ và sóng âm”

Trong chương trình Vật lí 12 THPT có 8 chương và 41 bài học, 4 bài đọc thêm, trong đó có 38 bài lý thuyết và 3 bài thực hành

Chương “ Sóng cơ và sóng âm” mở đầu cho kiến thức về “sóng” tiếp theo như: Sóng điện từ, sóng ánh sáng …

Sơ đồ 2.1 Vị trí của chương “Sóng cơ và sóng âm” trong cấu trúc chương trình VLPT

TỪ VI MÔ ĐẾN VĨ MÔ

SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM

Mục tiêu chính của chương:

 Hiểu được các khái niêm, đại lượng đặc trưng của sóng

- Khái niệm sóng cơ, sóng âm, siêu âm, hạ âm

- Các đặc trưng của sóng hình sin: Biên độ sóng, Chu kỳ ( hoặc tần số) của sóng, Tốc độ truyền sóng, Bước sóng, Năng lượng sóng

Các đặc trưng của sóng âm gồm có tần số âm, cường độ âm, mức cường độ âm, đồ thị dao động của âm, độ cao, độ to, và âm sắc, đều đóng vai trò quan trọng trong việc mô tả đặc điểm của âm thanh Tần số âm xác định độ cao của âm, trong khi cường độ âm và mức cường độ âm liên quan đến cường độ và độ to của âm Đồ thị dao động giúp hình dung sự biến động của sóng âm, còn âm sắc tạo nên sự phân biệt giữa các loại âm khác nhau Mối liên hệ giữa các đặc trưng này góp phần vào việc phân tích và cảm nhận âm thanh một cách chính xác hơn.

 Hiểu được hiện tượng giao thoa sóng và hiện tượng sóng dừng

 Viết được phương trình sóng tại điểm M khi biết khoảng cách OM và tốc độ truyền sóng

 Xác định được vị trí các điểm cực đại, cực tiểu khi có hiện tượng giao thoa sóng

 Có thể giải được một số dạng bài tập về sóng, giao thoa sóng, sóng dừng

Nội dung – cấu trúc logic của chương “Sóng cơ và sóng âm” Vật lí 12 Cơ bản

Chương “Sóng cơ và sóng âm” tập trung vào kiến thức định tính về các loại sóng này, giúp người học hiểu rõ đặc điểm và sự khác biệt giữa chúng Nội dung của chương được trình bày ngắn gọn, cô đọng, mang tính trừu tượng nhằm làm nổi bật các khái niệm chính Chương gồm hai phần chính, đều mang ý nghĩa quan trọng trong việc nắm vững kiến thức về sóng cơ và sóng âm, phù hợp cho các mục tiêu học tập và nghiên cứu về vật lý sóng.

 Nội dung thứ nhất chủ yếu nghiên cứu về sóng cơ, các đặc trưng sóng cơ và hiện tượng giao thoa

Sơ đồ 2.2 Logic nội dung chính thứ nhất

 Nội dung thứ hai giới thiệu về sóng âm

Sơ đồ 2.3 Logic nội dung chính thứ hai

2.2.2 Nội dung chương “Sóng cơ và sóng âm”

Năm học 2008 – 2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai thay sách giáo khoa lớp 12, Bộ môn Vật lí 12 thực hiện theo hướng dẫn sau:

(áp dụng cho chương trình Cơ bản)

Chủ đề Mức độ cần đạt Ghi chú

Sóng cơ và sóng âm a Khái niêm sóng cơ Sóng ngang

 Phát biểu được các định nghĩa về sóng cơ, sóng dọc và nêu được ví dụ về sóng ngang, sóng dọc

Các đặc trưng của sóng Giao thoa sóng

Phân loại Đặc trưng Đặc trưng Vật lí Đặc trưng Sinh lí Âm thanh Siêu âm

Hạ âm là các âm có tần số thấp, đặc trưng bởi các đặc điểm quan trọng như tốc độ truyền sóng, bước sóng, tần số sóng, biên độ sóng và năng lượng sóng Phương trình sóng mô tả cách sóng di chuyển và tương tác trong môi trường Sóng âm là dạng sóng truyền qua không khí hoặc các chất rắn dạng khí, chất lỏng, có đặc điểm nhận biết bởi độ cao của âm, âm sắc, và cường độ âm, phản ánh mức độ to nhỏ của âm thanh.

Mức cường độ âm Độ to của âm e Giao thoa của hai sóng cơ Sóng dừng cộng hưởng âm

 Phát biểu được định nghĩa về tốc độ truyền sóng, bước sóng, tần số sóng, biên độ sóng và năng lượng sóng

 Nêu được sóng âm, âm thanh, hạ âm, siêu âm là gì

 Nêu được cường độ âm và mức cường độ âm là gì, đơn vị đo mức cường độ âm

 Nêu được các ví dụ minh họa cho khái niệm âm sắc Trình bày được sơ lược về âm cơ bản, các họa âm

Âm thanh có các đặc trưng sinh lý như độ cao, độ to và âm sắc, giúp phân biệt các loại âm khác nhau Ngoài ra, các đặc điểm vật lý của âm gồm tần số, mức cường độ âm và các họa âm đóng vai trò quan trọng trong nhận biết và phân tích âm thanh Những yếu tố này đều ảnh hưởng đến chất lượng và đặc điểm của âm, thể hiện rõ qua các đặc trưng sinh lý và vật lý của nó.

 Mô tả được hiện tượng giao thoa của hai sóng mặt nước và nêu được các điều kiện để có giao thoa của hai sóng

 Mô tả được hiện tượng sóng dừng trên một sợi dây và nêu được điều kiện để có sóng dừng khi đó

 Nêu được tác dụng của hộp cộng

Mức cường độ âm là:

Không yêu cầu Học sinh dùng phương trình sóng để giải thích hiện tượng sóng dừng

The provided content appears to be a string of technical identifiers, email addresses, and numerical data that lacks coherent meaning or context To create an SEO-friendly paragraph, it is important to focus on clarity and relevance Based on the available information, here is a reconstructed paragraph:"This article addresses the importance of secure email communication and accurate data management within educational institutions Ensuring the confidentiality of student and staff information, such as email addresses and identification numbers, is critical for maintaining privacy and compliance with data protection standards Proper handling of digital credentials and secure transmission of data help prevent unauthorized access and protect sensitive information."If you can provide the original article in a clearer format or specify the key topics, I can craft more precise, SEO-optimized sentences accordingly.

 Viết được phương trình sóng

 Giải được bài tập đơn giản về giao thoa sóng và sóng dừng

 Giải thích được sơ lược hiện tượng sóng dừng trên sợi dây

 Xác định được bước sóng hoặc tốc độ truyền âm bằng phương pháp sóng dừng

2.2.3 Xây dựng các bản đồ tư duy dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm”

BẢN ĐỒ TƯ DUY TỔNG KẾT CHƯƠNG II

BẢN ĐỒ TƯ DUY GIẢI BÀI TẬP SÓNG CƠ VÀ SỰ TRUYỀN SÓNG CƠ

BẢN ĐỒ TƯ DUY GIẢI BÀI TẬP GIAO THOA SÓNG

BẢN ĐỒ TƯ DUY GIẢI BÀI TẬP SÓNG DỪNG

Thực nghiệm sư phạm

Tiêu đề	Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học chương sóng cơ và sóng âm lớp 12 trung học phổ thông
Tác giả	Võ Thị Mộng Trinh
Người hướng dẫn	PGS.TS Hà Văn Hùng
Trường học	Trường Đại học Vinh
Chuyên ngành	Giáo dục và Đào tạo
Thể loại	Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
Năm xuất bản	2016
Thành phố	Nghệ An

Định dạng
Số trang	95
Dung lượng	3,35 MB