Lịch sử vấn đề
"Thần thánh và bướm bướm là một tiểu thuyết hiện đại phản ánh đa dạng các vấn đề về cuộc sống, đặc biệt là nông thôn và người nông dân Việt Nam trong giai đoạn tiếp xúc với phương Tây để thúc đẩy công nghiệp hóa và hiện đại hóa." "Với giá trị nội tại vượt trội, tác phẩm đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu và bàn luận từ nhiều góc độ khác nhau." "Tiểu thuyết mang tinh thần hiện đại, tập trung khai thác những thay đổi của xã hội Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, thể hiện cuộc sống của nông dân trước những ảnh hưởng của quá trình hội nhập quốc tế."
Vào ngày 25/11/2011, tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam, đã diễn ra buổi tọa đàm về tiểu thuyết "Thần thánh và bươm bướm" dưới sự chủ trì của nhà thơ Hữu Thỉnh Buổi gặp mặt có sự góp mặt của các nhà văn Nguyễn Trí Huân, Nguyễn Khắc Trường cùng các nhà phê bình như Phong Lê, Phương Lựu, Trần Đình Sử, Lưu Khánh Thơ và đông đảo độc giả yêu thích tác phẩm Hầu hết các ý kiến trao đổi đều đánh giá cao nội dung và nghệ thuật của "Thần thánh và bươm bướm," tuy nhiên, đó chỉ mới là những nhận định ban đầu, mang tính khai phá.
Năm 2012, Phan Huy Dũng đã công bố bài viết “Món nộm văn hoá Việt hiện nay dưới con mắt Đỗ Minh Tuấn (Đọc tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm)” trên Tạp chí Văn hoá Nghệ An, phân tích sự tiếp cận văn hoá đối với thực tại cuộc sống Bài viết nhấn mạnh việc giải thích sự hỗn loạn, đổ vỡ của hiện thực đời sống dựa trên các yếu tố văn hoá như nền tảng văn hoá, hằng số văn hoá, khát vọng văn hoá và mặc cảm văn hoá Phan Huy Dũng ví hiện thực văn hoá như một nồi lẩu, một món nộm với đủ loại nguyên liệu, mùi vị pha trộn, thể hiện sự hỗn độn trong xã hội nơi trần tục và thiêng liêng, ác quỷ và thiên thần, vị kỷ và vị tha, cạnh tranh và hòa hợp tồn tại song song.
Lê Thị Hồng trong luận văn thạc sĩ về thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Thần thánh và Bươm Bướm của Đỗ Minh Tuấn (2012) đã phân tích sâu sắc cách xử lý chất liệu hiện thực và xây dựng nhân vật độc đáo, riêng biệt trong dòng tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 Mặc dù không đề cập đến yếu tố sinh thái, nhưng những quan điểm về cách xử lý hiện thực và sáng tạo nhân vật của luận văn giúp làm rõ hơn vấn đề nghiên cứu của chúng tôi.
Năm 2013, luận văn thạc sĩ của Phan Thị Ngọc Hà về "Nông thôn thời kỳ đổi mới trong tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn" đã phân tích sâu sắc các vấn đề của đời sống nông thôn Việt Nam trước những biến động của quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường Tác giả đã làm rõ hình tượng người nông dân với nét mặt nhếch nhác, méo mó và sự cả tin trước khát vọng đổi đời mù quáng, phản ánh chân thực thực trạng xã hội thời kỳ này Luận văn góp phần mở rộng suy nghĩ về sinh thái xã hội và văn hóa của làng quê trong bối cảnh mở cửa, từ đó làm nền tảng phát triển đề tài nghiên cứu về hình ảnh người nông dân Việt Nam trong các tác phẩm văn học.
Ngoài các công trình đã đề cập, tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm còn được sử dụng làm cứ liệu trong một số bài báo và nghiên cứu về nông thôn Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang trải qua những thay đổi về văn hóa và cách ứng xử với tự nhiên, con người Tuy nhiên, các bài viết này chưa đưa ra những phân tích hay đánh giá toàn diện và sâu sắc về vấn đề sinh thái trong tác phẩm.
Tiểu thuyết Thần Thánh và Bươm Bướm đã thu hút sự quan tâm của nhiều độc giả và nhà nghiên cứu qua thời gian, được khám phá từ nhiều góc độ khác nhau Các giá trị cốt lõi của diễn ngôn trong tác phẩm này đã phần nào được làm rõ, giúp hiểu sâu hơn về nội dung và ý nghĩa của nó Tuy nhiên, nghiên cứu về Thần Thánh và Bươm Bướm dưới góc nhìn phê bình sinh thái vẫn còn tồn tại những khoảng trống, mở ra cơ hội để mở rộng kiến thức và phân tích của các nhà nghiên cứu Những ý kiến đóng góp này sẽ là những gợi ý quý báu trong quá trình phân tích và giải mã tác phẩm.
3 Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi tƣ liệu khảo sát
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tiểu thuyết "Thần thánh và bươm bướm" của Đỗ Minh Tuấn, được phân tích từ góc nhìn phê bình sinh thái Nghiên cứu tập trung vào việc khai thác các yếu tố sinh thái trong tác phẩm để làm rõ những giá trị nhân văn và môi trường, góp phần nâng cao ý thức về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong văn học Việt Nam Đây là một hướng tiếp cận mới, giúp nhận diện các vấn đề môi trường qua lăng kính sáng tạo của nhà văn Đỗ Minh Tuấn.
3.2 Phạm vi tƣ liệu khảo sát
Dựa trên đối tượng nghiên cứu đã xác định, phạm vi tư liệu khảo sát chính của chúng tôi là tiểu thuyết "Thần thánh và bươm bướm" (2009) của tác giả Đỗ Minh Tuấn, do Nhà xuất bản Văn học phát hành tại Hà Nội.
Ngoài ra, chúng tôi còn khảo sát thêm:
Bộ ba truyện ngắn "Kiến và người" (1990), "Mối và người" (1992), và "Nhện và người" (2012) thể hiện sự đa dạng trong tác phẩm của Nguyễn Thị Tịnh Thy, phản ánh những mối quan hệ giữa con người và tự nhiên Các tác phẩm này được in lại trong phần phụ lục của cuốn sách "Rừng khô, suối cạn, biển độc… và văn chương của Nguyễn Thị Tịnh Thy" do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp về sự hòa quyện và xung đột giữa nhân vật và môi trường tự nhiên, qua ngôn ngữ đầy chất thơ và sâu sắc Các truyện ngắn này góp phần khẳng định phong cách sáng tạo độc đáo và góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.
Hà Nội) và tiểu thuyết Trăm năm còn lại (1996), Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí
Minh của Trần Duy Phiên
- Tiểu thuyết Thập giá giữa rừng sâu (2002) của Nguyễn Khắc Phê, Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí Minh
- Tiểu thuyết Gia phả của đất (2013) của Hoàng Minh Tường, Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội
- Làng quê đang biến mất (Bình luận xã hội) (2014) của Tạ Duy Anh, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội
- Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu
- Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp
- Truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư
Và sáng tác của một số tác giả khác
4.1 Chỉ ra được những cơ sở lý luận để nghiên cứu Thần thánh và bươm bướm từ góc nhìn phê bình sinh thái
4.2 Khảo sát và phân tích những nội dung cơ bản của diễn ngôn sinh thái trong Thần thánh và bươm bướm
4.3 Khảo sát và phân tích những đặc điểm cơ bản của hình thức diễn ngôn sinh thái trong Thần thánh và bươm bướm
5 Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp hệ thống - cấu trúc
- Phương pháp so sánh - đối chiếu
- Phương pháp phân tích - tổng hợp
6 Đóng góp của luận văn
- Ứng dụng một lí thuyết còn khá mới mẻ để tiếp cận một tác phẩm văn học một cách hệ thống
- Chỉ rõ những vấn đề của diễn ngôn sinh thái trong Thần thánh và bươm bướm, bổ sung những nhận thức về giá trị của tác phẩm này
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai trong ba chương:
Chương 1 giới thiệu cơ sở lý luận về Thần thánh và bươm bướm từ góc độ phê bình sinh thái, làm nổi bật mối liên hệ giữa các yếu tố văn hóa và môi trường xuyên suốt tác phẩm Chương 2 tập trung phân tích các nội dung chính của diễn ngôn sinh thái trong Thần thánh và bươm bướm, nhấn mạnh cách mà các yếu tố sinh thái được thể hiện và phản ánh qua các yếu tố nghệ thuật và nội dung câu chuyện.
Chương 3: Những đặc điểm cơ bản của hình thức diễn ngôn sinh thái trong
Thần thánh và bươm bướm
CƠ Ở ĐỂ NGHIÊN CỨU THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM
TỪ GÓC NHÌN CỦA PHÊ BÌNH SINH THÁI
1.1 Một số vấn đề về phê bình sinh thái
1.1.1 Khái niệm phê bình sinh thái
Phê bình sinh thái (Ecocricism) còn được biết đến với nhiều thuật ngữ khác như Nghiên cứu văn học và môi trường, Sinh thái học văn học, Thi pháp sinh thái, Phê bình văn học môi trường, Phê bình xanh hay Phê bình văn hóa xanh Các nhà nghiên cứu đã tranh luận về tên gọi của thuật ngữ này, đặc biệt là giữa Phê bình sinh thái và Nghiên cứu văn học và môi trường, với nhiều người ưu tiên sử dụng Ecocricism vì tính ngắn gọn và dễ vận dụng Theo Giáo sư Cheryll Glotfelty, lý do các học giả thích dùng thuật ngữ Ecocricism là vì nó dễ phát sinh các dạng từ như ecocritical và ecocritie, đồng thời tiền tố “eco-” (sinh thái) hướng tới cộng đồng các sinh vật phụ thuộc lẫn nhau trong hệ thống, khác với “enviro-” (môi trường) mang ý nghĩa trung tâm con người và tư duy nhị nguyên.
Vậy thế nào là Phê bình sinh thái?
Các học giả trên thế giới đã đưa ra nhiều khái niệm về phê bình sinh thái, giúp hiểu rõ mối quan hệ giữa văn học và môi trường Tuy nhiên, để tránh đi lạc vào trận đồ lý thuyết phức tạp, bài viết tập trung vào quan điểm của ba học giả tiêu biểu: Jame S Hans, Cheryll Glotfelty và Vương Nặc Những phân tích của họ góp phần làm rõ các khía cạnh chính của phê bình sinh thái, từ đó giúp độc giả dễ hiểu hơn về mối liên hệ giữa văn học và vấn đề môi trường.
1.1.1.1 Phê bình sinh thái theo quan điểm của Jame S Hans
Trong công trình “Những giá trị của văn học” (The Value(s) of Literature) xuất bản năm 1990, Jame S Hans định nghĩa phê bình sinh thái là nghiên cứu văn học và các ngành nghệ thuật khác trong bối cảnh xã hội và địa cầu, nhấn mạnh rằng văn học không tồn tại cô lập mà liên kết chặt chẽ với thế giới bên ngoài Ông cho rằng nếu chỉ tập trung vào nội dung và hình thức của văn học, sẽ bỏ qua mối liên hệ quan trọng giữa văn học và các hệ thống xã hội, tự nhiên, qua đó thể hiện rõ sự khác biệt so với phê bình hiện đại chỉ chú ý vào bản văn Định nghĩa này mở rộng phạm vi khảo sát, nhấn mạnh mối quan hệ giữa sinh thái trên trái đất và con người, đồng thời phản ánh cách thức biểu đạt và cắt nghĩa các giá trị trong phê bình sinh thái Hơn nữa, Jame S Hans không tách biệt sinh thái và xã hội mà nhận thức rõ tác dụng quyết định của văn hóa xã hội đối với mối quan hệ con người và tự nhiên, thể hiện tầm quan trọng của việc xem xét các yếu tố này trong phân tích văn học.
Định nghĩa về phê bình sinh thái còn tồn tại những thiếu sót về mặt lý thuyết, chưa rõ ràng trong tư tưởng và tiêu chí nghiên cứu, đặc biệt là chưa xác định rõ quan niệm giá trị mà nó hướng tới, liệu đó là giá trị của chủ nghĩa sinh thái hay chủ nghĩa môi trường Ngoài ra, định nghĩa này còn thiếu sự đề cập đến quan niệm mỹ học và tiêu chuẩn mỹ học trong phê bình sinh thái, khiến cho chưa thể làm rõ đặc trưng bản chất và sự khác biệt căn bản giữa phê bình sinh thái và phê bình truyền thống Khuynh hướng của Hans trong phê bình sinh thái thể hiện mong muốn làm suy yếu vai trò của con người trước giá trị môi trường, nhưng luận điểm này dường như thiếu thuyết phục hoặc chưa rõ ràng trong việc phân định rõ ràng chủ nghĩa sinh thái.
1.1.1.2 Phê bình sinh thái theo quan điểm của Cheryll Glotfelty
Năm 1996, trong lời giới thiệu cho Tuyển tập phê bình sinh thái: các mốc quan trọng trong Sinh thái văn học (The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary