Bài giảng Lý thuyết tài chính - GV. Nguyễn Thanh Hằng

Bài giảng Lý thuyết tài chính

GIẢNG VIÊN: NGUYỄN THANH HẰNG

CHƯƠNG II NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

CHƯƠNG III TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP

CHƯƠNG VI THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH

CHƯƠNG VII

TÀI CHÍNH QUỐC TẾ

Tài chính phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối

các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập

hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng

các nhu cầu khác nhau của các chủ thể

trong xã hội.

Hai đặc trưng của quan hệ tài chính là

a Khái niệm về tài chính

1.1 Những vấn đề chung về tài chính

định hướng tạo điều kiện, tạo hành lang pháp lý và điều tiết sự phát triển của tài chính

2 Tiền đề

Thời kỳ sản xuất

tự cung tự cấp,tài chính cũngchưa ra đời vìchưa có sự tồntại của hàng hóa,chưa có trao đổi

 Tiền đề sản xuất hàng hóa - tiền tệ

Khi nền kinh tế hàng hóa - tiền tệ ra

đời, tiền tệ làm cho các quan hệ phân

phối trở lên linh hoạt, rõ ràng hơn, tiền

đóng vai trò chung gian trong quan hệ

phân phối và trao đổi và được thực hiện

dưới hình thức giá trị Các đặc trưng

của tài chính được được thỏa mãn và

xuất hiện phạm trù tài chính.

Thời kỳ hàng đổi hàng

Nhu cầu sử dụng vật ngang giá

Các quỹ tiền tệ được tạo lập và và sử dụng bởi các tổ chứckinh tế, tổ chức xã hội, cá nhân nhằm tiêu dùng và đầu tư

định hướng tạo điều kiện, tạo hành lang pháp lý và điều tiết sự phát triển của tài chính

2 Tiền đề

- Hoạt động phân phối tài chính là khách quan nhưngchịu sự chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp của nhà nướcthông qua các chính sách được ban hành và áp dụng trong

c Ch ức năng của tài chính

 Chức năng phân phối

- Khái niệm: Là chức năng mà nhờ đó các nguồn tài lực đại diện cho những nguồn lực của cải xã hội được đưa vào các quỹ tiền tệ khác nhau để phục vụ cho những mục đích khác nhau, đảm bảo những nhu cầu, lợi ích khác nhau của đời sống xã hội.

- Đối tượng: Là của cải xã hội dưới hình thức giá trị, tổng thể các nguồn tài chính có trong xã hội.

 Chức năng phân phối

- Chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức

xã hội, hộ gia đình, cá nhân Chủ thể phân phối có thể là:

+ Chủ thể có quyền sở hữu hoặc sử dụng các nguồn lực tài chính

+ Chủ thể có quyền lực chính trị

+ Chủ thể tổ chức quan hệ của các nhóm thành viên trong xã hội.

 Chức năng phân phối

- Đặc điểm:

+ Là sự phân phối chỉ diễn ra dưới hình thức giá trị,

nó không kèm theo sự thay đổi hình thái giá trị;

+ Là sự phân phối luôn luôn gắn liền với sự hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định;

+ Là quá trình phân phối diễn ra một cách thường xuyên, liên tục bao gồm cả phân phối lần đầu và phân phối lại.

- Kết quả: Là sự hình thành ( tạo lập) hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ ở các chủ thể trong xã hội nhằm mục đích đã định.

- Đối tượng: Là các quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ, các quá trình vận động các nguồn

- Kết quả: Phát hiện ra những mặt được và chưa

được của quá trình phân phối, từ đó có hướng điều tiết phù hợp.

1.2 Hệ thống tài chính nước ta

1.2.1 Quan niệm về hệ thống tài chính và khâu tài chính

- Hệ thống tài chính: Là tổng thể các hoạt động tài chínhtrong các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế quốc dân,nhưng có quan hệ hữu cơ với nhau về việc hình thành và và

sử dụng các quỹ tiền tệ ở các chủ thể kinh tế - xã hội hoạtđộng trong lĩnh vực đó

- Khâu tài chính: Là nơi hội tụ của các nguồn tài chính, nơidiễn ra việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ gắn liền vớiviệc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chủ thể trong

1.2.1 Quan niệm về hệ thống tài chính và khâu tài chính

- Các tiêu thức chủ yếu của một khâu tài chính:

+ Phải là điểm hội tụ của các nguồn tài chính

+ Các hoạt động tài chính, sự vận động của các nguồn tài chính,việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ luôn gắn liền với mộtchủ thể phân phối cụ thể, xác định

+ Được xếp vào cùng một khâu tài chính nếu các hoạt động tàichính có cùng tính chất, đặc điểm, vai trò, có tính đồng nhất vềhình thức các quan hệ tài chính và mục đích của quỹ tiền tệtrong lĩnh vực hoạt động

1.2.1 Quan niệm về hệ thống tài chính và khâu tài chính

Sơ đồ các khâu tài chính

.

NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

tế - xã hội

Giám đốc các khâu tài chính khác và các hoạt động KT – XH gắn với quá trình thu, chi NS.

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

b Tài chính doanh nghiệp

và có hiệu quả

Phân phốithu nhập vàlợi nhuậncủa doanhnghiệp theođúng quyđịnh của

Kiểm tra mọi quátrình vận độngcủa các nguồn tàichính trong DN

và mọi hoạt độngSXKD gắn liềnvới quá trình đó

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

Vốn nhàn rỗi từcác quỹ bảo hiểm

có thể tham giavào thị trường tàichính, có thể coibảo hiểm như mộtkhâu tài chínhtrung gian

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

Tín dụng là một dịch vụ tài chính mang tính chất thương mại, vì mục đích kinh doanh lấy lợi nhuận, là cầu nối giữa người có khả năng cung ứng và người có nhu

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

có thể tham gia vào thịtrường tài chính thôngqua các quỹ tín dụnghoặc các hình thức khác

1.2.2 Nhiệm vụ của các khâu trong hệ thống tài chính

c Tài chính hộ gia đình (dân cư)

Trong dân cư các quỹ

tiền tệ được hình thành từ

tiền lương, tiền công, thu

nhập của các thành viên

trong gia đình do lao

động hay sản xuất kinh

Quỹ tiền tệ của hộ gia đìnhchủ yếu được sử dụng chomục đích tiêu dùng của giađình, một phần tham gia vàoquỹ Ngân sách NN, thamgia vào quỹ tín dụng, đầu tư

1.2.3 Phân loại hệ thống tài chính

Theo quan hệ sở hữu các nguồn TC

Tài chính Nhà nước

Tài chính phi nhà nước

Theo mục đích

sử dụng

Theo phạm vi Hoạt động TC

Theo tụ điểm

TC

Tài chính Công

Tài chính Tư

Tài chính Nội địa

Tài chính Nhà nước

1.3 Chính sách tài chính Quốc gia

1.3 Chính sách tài chính Quốc gia

1.3.2 Cơ sở để hoạch định chính sách tài chính quốc gia

 Đặc điểm vận động của phạm trù tài chính trong môhình kinh tế tương ứng;

 Lý thuyết về tái sản xuất mở rộng;

 Thực trạng của chính sách tài chính và hoạt động tàichính trong kỳ trước;

 Chính sách phát triển kinh tế xã hội trong thời kỳtương ứng;

 Phân tích và dự đoán về xu hướng phát triển mớitrong điều kiện mở cửa nền kinh tế, hội nhập quốc tế vàkhu vực

1.3 Chính sách tài chính Quốc gia

1.3.3 Nội dung của chính sách tài chính quốc gia

( Sinh viên thảo luận và nghiên cứu)

2.1 Những vấn đề chung về Ngân sách Nhà nước

2.1.1 Khái niệm Ngân sách Nhà nước

- Xét về hình thức: NSNN là một bản dự toán thu – chi

tài chính trong một khoảng thời gian nhất định thường là một năm.

- Xét về thực thể: NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và định lượng Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ - quỹ NSNN và các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy.

2.1 Những vấn đề chung về Ngân sách Nhà nước

2.1.1 Khái niệm Ngân sách Nhà nước

- Xét về các quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN: NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền

tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định.

2.1.3 Vai trò của NSNN

- Là công cụ phân bổ nguồn tài chính quốc gia, định

hướng phát triển sản xuất, hình thành cơ cấu kinh tế mới, thúcđẩy tăng trưởng kinh tế ổn định và bền vững;

- Là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả vàkiềm chế lạm phát;

- Là công cụ điều tiết thu nhập, giải quyết các vấn đề XH

- Củng cố, tăng cường sức mạnh của bộ máy nhà nước,bảo vệ đất nước, giữ gìn an ninh, quốc phòng;

- Kiểm tra các hoạt động tài chính khác

Thu NSNN

Chi NSNN

2 Nội dung của NSNN

2.2 Thu ngân sách Nhà nước

2.2.1 Khái niệm

Thu ngân sách Nhà nước là việc Nhà nước dùngquyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tàichính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãncác nhu cầu của Nhà nước

2.2 Thu ngân sách Nhà nước

phạm trù kinh tế

và sự vận độngcủa các phạm trùnhư giá cả, thunhập, lãi suất…

2.2.3 Nội dung thu NSNN

Nội dung thu

NSNN

2

3 1

Thuế, lệ phí, phí

Các khoản thu từ hoạt động

kinh tế của NN

Thu từ các hoạt động sự nghiệp

2.2.4 Ph ân loại thu NSNN

Có 3 cách phân loại phổ biến

Căn cứ vào phạm

vi phát sinh

Căn cứ vào tính chất phát sinh và nội dung kinh tế

Yêu cầu động viên vốn vào NSNN

Phân loại theo phạm vi phát sinh

Thu trong nước Thu ngoài nước

tế, hoạt động sự nghiệp

Từ vay nợ trong nước

và các

khoản thu

khác…

Từ hoạt động xuất khẩu lao động và hợp tác chuyên gia với nước ngoài

Từ vay

nợ, viện trợ nước ngoài

2.2.4 Ph ân loại thu NSNN

Có 3 cách phân loại phổ biến

Căn cứ vào phạm

vi phát sinh

Căn cứ vào tính chất phát sinh và nội dung kinh tế

Yêu cầu động viên vốn vào NSNN

Phân loại theo tính chất và nội dung kinh tế

Thu không thường xuyên

Thu thường xuyên

NN

Từ việc bán hoặc cho thuê TSNN

Từ viện trợ, vay trong, ngoài nước

và các khoản thu khác

Thuế Phí, lệ phí

Thuế Phí, lệ phí

Không thường xuyên

Thuế nguồn thu chủ yếu của NSNN ?

Ý nghĩa: Thấy được sự phát triển, tính hiệu quả của nền kinh

tế và mức độ ổn định vững chắc của nguồn thu NSNN

2.2.4 Ph ân loại thu NSNN

Có 3 cách phân loại phổ biến

Căn cứ vào phạm

vi phát sinh

Căn cứ vào tính chất phát sinh và nội dung kinh tế

Yêu cầu động viên vốn vào NSNN

Phân loại theo yêu cầu động viên vốn vào NS

Thu trong cân

hụt NSNN

Từ hoạt động kinh

tế, sự nghiệp

của NN

Các

khoản thu khác theo luật

Thuế, phí,

lệ phí

Từ việc bán hoặc cho thuê TSNN

Vay trong nước

Vay từ nước ngoài

Ý nghĩa: Đánh giá sự lành mạnh của NSNN và rất có ý

nghĩa trong tổ chức điều hành NSNN

2.2.5 C ác nhân tố ảnh hưởng đến thu NSNN

 Thu nhập GDP bình quân đầu người

Tỷ suất lợi nhuận trong nền kinh tế

 Tiềm năng đất nước về tài nguyên thiên nhiên

 Mức độ trang trải các khoản chi phí của Nhà nước

 Tổ chức bộ máy thu nộp

 Các nhân tố khác …

2.2.7 M ột số khoản thu chủ yếu của NSNN

 Thuế - Nguồn thu chủ yếu của NSNN

- Khái niệm: Thuế là một khoản đóng góp bắt buộccủa các tổ chức, cá nhân cho Nhà nước theo mức độ và thờihạn pháp luật quy định, không mang tính hoàn trả trực tiếpnhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước

- Đặc điểm:

+ Là hình thức động viên mang tính bắt buộc

+ Là khoản đóng góp không hoàn trả trực tiếp cho người nộp

+ Thuế giá trị gia tăng

+ Thuế thu nhập doanh nghiệp

+ Thuế tiêu thụ đặc biệt

+ Thuế xuất khẩu, nhập khẩu

+ Thuế sử dụng đất nông nghiệp

+ Thuế nhà đất

+ Thuế tài nguyên+Thuế thu nhập cá nhân+ Thuế môn bài

+ Ngoài ra còn một số loạithu khác có tính chất nhưthuế như lệ phí trước bạ, lệphí chứng thư, hải quan…

- Hệ thống thuế nước ta:

Hệ thống thuế nước ta bao gồm:

- Phân loại thuế:

Theo tính chất

chuyển giao của thuế

Theo đối tượng đánh thuế

Thuế thu nhập

Thuế tài sản

Thuế tiêu dùng

 Ngu ồn thu từ phí, lệ phí

- Phí, lệ phí: Là các khoản thu chiếm tỷ trọng không lớntrong tổng nguồn thu của NSNN nhưng có ý nghĩa quantrọng vì nó liên quan đến tất cả các lĩnh vực của đời sốngkinh tế xã hội

- Lệ phí: Là khoản thu vừa mang tính bắt buộc vừa mangtính phục vụ cho người nộp lệ phí về việc Nhà nước thựchiện một số thủ tục hành chính nào đó như: Lệ phí tòa án,

lệ phí công chứng…

- Phí: Là khoản thu mang tính chất thuế, bù đắp một phầnchi mà Nhà nước bỏ ra về các dịch vụ công như: Học phí,viện phí, phí cầu đường…

2.2.8 Bồi dưỡng nguồn thu NSNN

Bồi dưỡng nguồn thu NSNN có ý nghĩa quan trọng trongquá trình phát triển và tăng trưởng kinh tế, một số giảipháp tích cực:

-Vừa khai thác, vừa bồi dưỡng tái tạo tài sản, tài nguyênquốc gia;

- Chính sách thuế vừa huy động được vốn cho Nhà nướcvừa khuyến khích tích tụ vốn của doanh nghiệp và dân cư;

2.2.8 Bồi dưỡng nguồn thu NSNN

- Chính sách vay dân để bù đắp thiếu hụt NSNN cần đượcđặt trên cơ sở thu nhập và mức sống của dân

- Dùng vốn NSNN để đầu tư vào những doanh nghiệp kinhdoanh những ngành, lĩnh vực then chốt đồng thời chú trọngđầu tư vào con người, nâng cao dân trí, phát triển khoa học,chăm lo sức khỏe người lao động;

- Ban hành những chính sách tiết kiệm, khuyến khích mọingười tiết kiệm tiêu dùng, dành vốn đầu tư phát triển, tinhgiản bộ máy nhà nước sao cho hoạt động hiệu quả, tiết kiệm

Thu NSNN

Chi NSNN

2 Nội dung của NSNN

2.3 Chi Ng ân sách Nhà nước 2.3.1 Khái niệm

Là quá trình phân phối và sử dụng quỹ Ngân sáchNhà nước nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước vềmọi mặt theo những nguyên tắc nhất định

2.3.2 Đặc điểm:

Gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ mà

Nhà nước đảm nhiệm trong từng thời kỳ;

- Gắn với quyền lực của Nhà nước;

2.2.3 Nội dung chi NSNN

Nội dung chi NSNN 2

quốc phòng

Có 2 cách phân loại phổ biến

Thời hạn và phương thức quản lý Mục đích chi tiêu

2.2.4 Phân loại thu Ngân sách Nhà nước

Theo mục đích chi tiêu

Có 2 cách phân loại phổ biến

Thời hạn và phương thức quản lý Mục đích chi tiêu

2.2.4 Phân loại thu Ngân sách Nhà nước

Chi trả

nợ và viện trợ

Chi dự trữ

2.2.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến chi NSNN

 Chế độ xã hội

 Sự phát triển của lực lượng sản xuất

 Khả năng tích lũy của nền kinh tế

 Mô hình tổ chức bộ máy của Nhà nước và những nhiệm

vụ kinh tế - xã hội mà Nhà nước đảm nhiệm trong từng

thời kỳ

2.2.7 Bội chi NSNN và các giải pháp làm xử lý

a) Khái niệm:

Bội chi NSNN là hiện tượng thu NSNN không đủ để

bù đắp các khoản chi NSNN trong một thời kỳ nhất định

b) Các loại bội chi:

Bội chi cơ cấu: xảy ra do sự thay đổi chính sách thu – chi

của Nhà nước, Nhà nước chủ động phát hành thêm tiền vàolưu thông để chi tiêu nhằm kích thích kinh tế phát triển

- Bội chi chu kỳ: là do sự thay đổi của chu kỳ kinh tế,

c) Các giải pháp xử lý bội chi NSNN

 Nhóm giải pháp tăng thu

- Tăng thuế

- Phát hành thêm tiền giấy

 Nhóm giải pháp giảm chi

- Cắt giảm các khoản chi chưa cấp thiết, các khoản chi phi kinh tế

- Thực hành tiết kiệm, chống tham ô, tham nhũng, lãng phí

 Các giải pháp tạo nguồn thu

- Vay nợ trong và ngoài nước

- Nhận viện trợ

2.2.8 Tổ chức hệ thống NSNN và phân cấp quản lý NSNN a) Kh ái niệm hệ thống NSNN:

Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp Ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp Ngân sách.

Ngân sách Nhà nước

Ngân sách

Trung ương Ngân sách

địa phương

Ngân sách tỉnh và TP trực thuộc TƯ

Ngân sách huyện, quận, thị xã,

TP thuộc tỉnh

b) Phân cấp quản lý Ngân sách Nhà nước

Khái niệm: Phân cấp quản lý NSNN là giải quyết các mốiquan hệ giữa chính quyền Nhà nước Trung ương với các cấpchính quyền địa phương trong việc xử lý các vấn đề của hoạtđộng NSNN

Nội dung:

- Giải quyết các mối quan hệ quyền lực giữa các cấp chính

quyền trong việc ban hành các chính sách, chế độ thu chi, chế

2.2.9 Chu trình quản lý NSNN

a) Năm ngân sách: Ở nước ta, năm ngân sách trùng vớinăm dương lịch, thời điểm bắt đầu là ngày 01/01 và thời điểmkết thúc là ngày 31/12 hàng năm Giữa các nước, mốc tínhnăm ngân sách là không giống nhau, song nói chung nămngân sách vẫn là 12 tháng

b) Chu trình quản lý NSNN:

Chu trình

Quyết toán NSNN

L ập NSNN

Chỉ tiêu phát triển kinh tế,

xã hội của Nhà nước trong niên độ

Hệ thống các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức thu chi của NSNN

a) Nguyên tắc lập NSNN

 Chấp hành ngân sách Nhà nước

Tổ chức chấp hành dự toán thu:

+ Xác lập hệ thống chính sách, chế độ động viên thích hợp

+ Tăng cường tuyên truyền chính sách, chế độ thu

+ Kiện toàn bộ máy tổ chức thu thống nhất, gọn nhẹ, hiệu quả+ Đổi mới và hoàn thiện công tác quản lý thu các khâu

+ Tăng cường công tác bồi dưỡng, nâng cao nghiệp vụ củacán bộ quản lý thu