Tiểu luận: Thực trạng hợp đồng kỳ hạn tại Việt Nam

Tiểu luận: Thực trạng hợp đồng kỳ hạn tại Việt Nam

TIỂU LUẬN

THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG NGOẠI

TỆ KỲ HẠN TẠI VIỆT NAM

I GIỚI THIỆU CHUNG

1 Lịch sử hình thành và phát triển của thị trường hợp đồng kỳ hạn

Nhiều tài liệu đã chứng minh rằng, giao dịch kỳ hạn trên thế giới đã xuất hiện

từ rất lâu, ngay từ thời Trung cổ ở Châu Âu Từ thời đó, để tránh tình trạng giá cả biến động theo mùa vụ, những người nông dân và thương nhân đã gặp nhau trước mỗi vụ mùa để thỏa thuận trước giá cả, sau khi thu hoạch, hàng hóa sẽ được giao cho thương nhân theo giá cả đã thỏa thuận đó

Tuy nhiên, thị trường giao sau chính thức chỉ xuất hiện vào thập niên 40 của thế kỷ thứ 19 ở Chicago khi trung tâm giao dịch The Chicago Board of Trade được thành lập Tính đến nay, thị trường kỳ hạn của thế giới cũng đã hơn 160 năm hình thành và phát triển

Còn tại Việt Nam, có thể nói rằng, văn bản đầu tiên của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đề cập đến việc mua bán ngoại tệ kỳ hạn là Quyết định số 203/QĐ-NH13 ngày 20/9/1994 Theo đó, tại điều 9 có đề cập đến hình thức mua bán ngoại tệ như

sau: “Trước mắt thị trường thực hiện các nghiệp vụ mua, bán trao ngay (SPOT),

ngoài hình thức mua, bán trao ngay các thành viên có thể thực hiện các nghiệp vụ mua, bán có k ỳ hạn (FORWARD)”

Theo báo cáo của NHNN về tình hình thực hiện chính sách tiền tệ năm 1997 và định hướng giải pháp điều hành chính sách tiền tệ năm 1998 (tức 4 năm sau ngày ban hành quyết định số 203/QĐ-NH13) tại Hội nghị giám đốc NHNN tháng 01/1998 thì “Còn thiếu các công cụ nghiệp vụ cho thị trường ngoại tệ liên ngân hàng, làm cho thị trường kém sôi động và chưa thông suốt”, do đó phần giải pháp cho chính sách tiền tệ năm 1998 đã xác định “Đưa thêm các nghiệp vụ mới trong giao dịch ngoại hối như nghiệp vụ mua bán ngoại tệ có kỳ hạn, nghiệp vụ

SWAP…” Như vậy, rõ ràng dù đã được đề cập trước đó tương đối lâu, song trên thực tế nghiệp vụ mua bán ngoại tệ có kỳ hạn trên thị trường liên ngân hàng vẫn chưa được triển khai Một phần là do thị trường liên ngân hàng ở VN chưa phát triển, một phần do những hạn chế vốn có của nó trong việc phòng chống rủi ro tỉ giá và những hạn chế của NHNN

Ngày 26/3/1999, NHNN ban hành Quyết định số 101/1999/QĐ-NHNN13 để thay thế cho Quyết định số 203/QĐ-NH13 về việc ban hành qui chế tổ chức và hoạt động của Thị trường ngoại tệ liên ngân hàng Kể từ khi có quyết định này, các giao dịch kỳ hạn mới bắt đầu được triển khai, đầu tiên là ở các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt nam song doanh số vẫn còn rất hạn chế Các giao dịch kỳ hạn chỉ chiếm khoảng 5-7% khối lượng giao dịch của thị trường ngoại tệ liên ngân hàng

Cho đến nay, đã hơn 10 năm hình thành và phát triển, tất nhiên không thể so sánh với thị trường kỳ hạn của thế giới, giao dịch mua bán ngoại tệ kỳ hạn đã hình thành ở Việt Nam, nhưng còn rất nhỏ bé và chưa phổ biến Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là do mức độ phát triển của thị trường tiền tệ, thị trường vốn còn thấp dưới “tầm” tác động của các cơn gió lớn hay cơn bão tài chính quốc tế

Tư duy kinh doanh truyền thống còn phổ biến, trong thực tế, những biến động về

tỷ giá, lãi s uất được dự báo khá “chắc chắn” và giống nhau giữa các “nhà” có mặt trên thị trường tài chính và những “sai lệch” dễ dự báo đó được các bên “cân đối” ngay vào giá của sản phẩm chính như lãi s uất, tỷ giá, chứng khoán Ngoài ra, tham gia thị trường tài chính Việt nam còn thiếu các nhà đầu tư am hiểu về lợi ích cũng như kỹ thuật tính toán lợi nhuận từ nghiệp vụ này Các nhà môi giới chuyên nghiệp, các trung gian tài chính đủ năng lực tổ chức thị trường phái sinh còn quá ít trên thị trường tiền tệ, thị trường tín dụng, thị trường chứng khoán Việt nam để thúc đẩy các nhà đầu tư tham gia mạnh mẽ vào thị trường này Bản thân các khách hàng nói chung, các doanh nghiệp Việt nam nói riêng còn dè dặt áp dụng công cụ phái sinh, trong đó có hợp đồng kỳ hạn (HĐKH)

2 Các qui định của NHNN Việt Nam liên quan đến HĐKH

Nhằm tạo thuận lợi cho công tác quản lý, đồng thời đảm bảo lợi ích của DN và

sự an toàn của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM), NHNN Việt Nam trong những năm qua đã tích cực nghiên cứu, ban hành các quy định cụ thể có điều chỉnh hợp lý trong từng thời kỳ về giới hạn phạm vi, thời hạn, tỷ giá giao dịch đối với các giao dịch này tại các văn bản khác nhau Trên cơ sở các quy định pháp lý, thị trường ngoại tệ kỳ hạn ở Việt Nam trong những năm qua đã từng bước phát triển và đi vào hoạt động có hiệu quả, góp phần giảm tình trạng căng thẳng ngoại

tệ trên thị trường giao ngay, tạo thêm công cụ để các doanh nghiệp phòng ngừa rủi

ro tỷ giá, đồng thời giúp thị trường ngoại hối Việt Nam từng bước làm quen với các nghiệp vụ kinh doanh ngoại tệ mới của thị trường quốc tế

Quyết định số 203/QĐ-NH13 ngày 20/9/1994 về Ban hành quy chế tổ chức và hoạt động của thị trường ngoại tệ liên ngân hàng là văn bản đầu tiên của NHNN có

đề cập đến nghiệp vụ kỳ hạn trong mua bán ngoại tệ ở Việt Nam Các thành viên chủ yếu tham gia thị trường này là các doanh nghiệp (các tổ chức kinh tế) có nguồn thu hoặc nhu cầu ngoại tệ hợp pháp có mong muốn bảo hiểm rủi ro về tỷ giá, lãi s uất và các tổ chức tín dụng (TCTD) được phép kinh doanh ngoại tệ thực hiện giao dịch với mục đích phục vụ nhu cầu của khách hàng, bảo hiểm rủi ro về

tỷ giá và kinh doanh s inh lời

Và văn bản mới nhất còn hiệu lực về tổ chức và hoạt động của thị trường ngoại

tệ liên ngân hàng là quyết định số 101/1999/QĐ-NHNN13 ngày 26/3/1999, có hiệu lực từ ngày 10/4/1999 Trong văn bản này, nghiệp vụ mua bán kỳ hạn đã

được đề cập một cách chính thức, cụ thể tại điều 8 – Các hình thức giao dịch đã ghi rõ “Các tổ chức tín dụng là thành viên Thị trường được tiến hành các giao

dịch giao ngay (SPOT), có k ỳ hạn (FORWARD), hoán đổi (SWAP), và các loại hình giao dịch k hác theo qui định của NHNN”

Bên cạnh những qui định chung về các hình thức giao dịch trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng, NHNN còn ban hành nhiều văn bản nhằm hướng dẫn và qui định cho giao dịch ngoại tệ nói chung và nghiệp vụ kỳ hạn nói riêng liên quan

đến k ỳ hạn giao dịch và tỷ giá giao dịch được áp dụng trong giao dịch kỳ hạn, tuy

vậy những qui định này khá chậm và không đáp ứng được yêu cầu hướng dẫn cho một nghiệp vụ mới đang hình thành trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng Việt nam, cụ thể như sau:

10 ngày sau sự ra đời Quyết định 203/QĐ-NH13 có đề cập đến giao dịch kỳ hạn, NHNN ban hành Quyết định số 245/QĐ-NH7 ngày 03/10/1994 về việc qui định tỷ giá mua bán ngoại tệ liên ngân hàng, NHNN không đề cập gì đến tỷ giá và

kỳ hạn trong hợp đồng mua bán kỳ hạn Các văn bản trước đó như quyết định số 177QĐ-NH7 ngày 27/8/1994, 146QĐ-NH7 ngày 02/7/1994 đều không đề cập đến

kỳ hạn và tỷ giá của HĐKH

Điều này có nghĩa là kể từ sau khi loại hình giao dịch kỳ hạn được đề cập một cách chính thức trong một văn bản của NHNN thì các TCTD tham gia thị trường mua, bán ngoại tệ liên ngân hàng được tự quyền quyết định tỷ giá kỳ hạn, cũng như thời hạn tối đa có thể có của các HĐKH mà không bị bất cứ ràng buộc nào Kết quả là hầu như không có giao dịch mua, bán ngoại tệ kỳ hạn nào diễn ra trong giai đoạn này tại Việt nam

Mãi đến quyết định số 342/QĐ-NH7 ngày 13/10/1997, NHNN mới bắt đầu đề cập đến tỷ giá mua bán ngoại tệ đối với các TCTD tham gia thị trường ngoại tệ

liên ngân hàng Theo đó “Cho phép Tổng Giám đốc (Giám đốc) các tổ TCTD

được phép k inh doanh ngoại tệ được ấn định tỷ giá mua, bán ngoại tệ - k ể cả mua bán ngoại tệ có k ỳ hạn (FORWARD) trong phạm vi biên độ 10% (mười phần trăm) so với tỷ giá chính thức do Thống đốc NHNN công bố hàng ngày”

Ngày 10/01/1998, NHNN ban hành quyết định số 16/1998/QĐ-NHNN7 về việc qui định nguyên tắc ấn định tỷ giá mua bán ngoại tệ kỳ hạn của các TCTD

được phép hoạt động giao dịch hối đoái kỳ hạn Có thể nói đây là lần đầu tiên NHNN có một văn bản riêng qui định về hoạt động giao dịch kỳ hạn tại Việt Nam, theo đó NHNN cho phép các TCTD ấn định tỷ giá mua, bán kỳ hạn giữa VNĐ và USD không được vượt quá giới hạn tối đa của tỷ giá giao ngay tại thời điểm giao dịch cộng với từng tỷ lệ phần trăm cụ thể như sau:

Kỳ hạn dưới 1 tháng: 1% Từ 4 đến 5 tháng: 2.5%

Từ 1 đến 2 tháng: 1.5% Từ 5 đến 6 tháng: 3.5%

Từ 2 đến 3 tháng: 2%

Như vậy, theo văn bản này thì các TCTD được phép chỉ thực hiện được các hợp đồng mua bán ngoại tệ kỳ hạn tối đa là 6 tháng và tỷ giá kỳ hạn không được vượt quá tỷ giá giao ngay tối đa cộng với các tỷ lệ phần trăm như trên

Biên độ tỷ giá này sau đó tiếp tục có những điều chỉnh khác nhau, thể hiện qua các quyết định số 88/1998/QĐ-NHNN7 ngày 28/02/1998, 267/1998/QĐ-NHNN7 ngày 06/8/1998, 289/1998/QĐ-NHNN7 ngày 26/8/1998, 65/1999/QĐ-NHNN7 ngày 25/2/1999, 1198/2001/QĐ-NHNN ngày 18/9/2001 và nhiều văn bản khác Tuy nhiên, sau bốn năm ra đời và đi vào hoạt động, thị trường ngoại tệ kỳ hạn ở Việt Nam đã bộc lộ một số hạn chế nhất định như doanh số giao dịch còn nhỏ; tập trung chủ yếu vào các kỳ hạn ngắn (7 - 60 ngày); cơ cấu giao bất hợp lý, bán ngoại

tệ là chủ yếu, doanh số bán thường gấp 3 - 6 lần doanh s ố mua; đối tượng giao dịch tập trung nhiều vào khối các ngân hàng nước ngoài

Nắm bắt được đòi hỏi cấp thiết này của thị trường, nhằm khắc phục những bất cập nói trên, tạo thuận lợi hơn nữa cho việc phát triển và mở rộng của thị trường ngoại tệ kỳ hạn, ngày 28/5/2004, Thống đốc NHNN Việt Nam đã ký ban hành Quyết định số 648/2004/QĐ-NHNN về việc sửa đổi bổ sung Quyết định số 679/2002/QĐ-NHNN liên quan đến giao dịch ngoại tệ của các TCTD được phép kinh doanh ngoại tệ

Theo Quyết định mới này, giới hạn về thời hạn giao dịch ngoại tệ kỳ hạn đã được gỡ bỏ đối với các giao dịch giữa các loại ngoại tệ với nhau và cho phép thực hiện theo thông lệ quốc tế, đồng thời mở rộng từ mức 7 - 180 ngày như trước đây lên mức 3 - 365 ngày đối với các giao dịch giữa đồng Việt Nam và các loại ngoại

tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu đa dạng của doanh nghiệp và ngân hàng, khuyến khích thị trường ngoại hối Việt Nam phát triển Đồng thời, tỷ giá kỳ hạn giữa VNĐ và USD không còn bị khống chế bằng việc quy định mức trần cứng áp dụng cho từng kỳ hạn trên cơ sở tỷ lệ % gia tăng so với trần tỷ giá giao ngay theo tính toán chủ quan của NHNN trong từng thời kỳ như trước đây mà cho phép TCTD và

DN tự do xác định và thoả thuận trong phạm vi mức tỷ giá kỳ hạn được tính theo thông lệ quốc tế, trên cơ sở chênh lệch giữa hai mức lãi s uất hiện hành của hai đồng tiền giao dịch là đồng Việt Nam và đôla Mỹ

Hiện nay, văn bản điều chỉnh thời hạn và tỷ giá của giao dịch ngoại tệ kỳ hạn liên ngân hàng còn hiệu lực là quyết định số 2554/QĐ-NHNN ngày 31/12/2006, theo quyết định này thì NHNN đã không còn hạn chế với thời hạn và tỷ giá của các giao dịch kỳ hạn Các TCTD được phép tự quyết định giá mua, bán và thời hạn của các giao dịch kỳ hạn trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng

II THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG NGOẠI TỆ KỲ HẠN TẠI VIỆT

NAM

1 Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện HĐKH tại Việt Nam

1.1 Thuận lợi

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, chính s ách ngoại hối đóng vai trò rất quan trọng, làm sao để vừa tranh thủ được các nguồn vốn quốc tế, thúc đẩy hoạt động thương mại, đầu tư, du lịch, kiều hối, nhưng lại phải đảm bảo được chủ quyền của đồng Việt Nam, thực hiện được mục tiêu của chính sách tiền tệ

Trong thời gian qua, chính sách ngoại hối đã có những thay đổi quan trọng, một số quy định đã thông thoáng hơn, mở ra nhiều nghiệp vụ mới, đặc biệt là các nghiệp vụ phái sinh ngoại hối

1.2 Khó khăn

Cho đến nay, ở Việt Nam các nghiệp vụ phái sinh vẫn còn sơ khai, kém phát triển, thể hiện ở doanh số giao dịch thấp, thậm chí ở một số NHTM mặc dù đã triển khai nghiệp vụ phái sinh nhưng không có giao dịch Mặc dù trên thế giới, các nghiệp vụ phái sinh đã được sử dụng phổ biến để bảo hiểm rủi ro tỷ giá nhưng tại Việt Nam đang gặp nhiều khó khăn Nguyên nhân chủ yếu là do:

 Thiếu nhu cầu thực sự từ phía khách hàng Vì trước đây tỷ giá

USD/VND thường xuyên ổn định tại mức trần so với giá NHNN công bố, khách hàng không quan tâm tới vấn đề bảo hiểm rủi ro tỷ giá Tuy nhiên, sang năm 2007 và đầu năm 2008, thị trường chứng kiến sự biến động và đảo chiều mạnh

 Thiếu cơ sở pháp lý: Trong vài năm trở lại đây, NHNN đã cho phép các

NHTM được thực hiện nhiều nghiệp vụ , tuy nhiên cơ sở pháp lý cho nghiệp vụ phái sinh còn chưa đầy đủ

 Thiếu kiến thức, hiểu biết về công cụ phái sinh: Sản phẩm phái sinh

trong phòng chống rủi ro là một sản phẩm khá mới và phức tạp đối với thị

trường Việt Nam Đòi hỏi các doanh nghiệp cũng như các NHTM phải có

hệ thống thông tin dự báo tỷ giá quốc tế nhanh, chính xác, cập nhật liên tục;

phải có công cụ đo lường và cảnh báo rủi ro tỷ giá, lãi s uất; đội ngũ các nhà

quản lý, các giao dịch viên chuyên nghiệp Thực tế, đối với các doanh

nghiệp thì việc hiểu biết các công cụ phái sinh để phòng chống rủi ro còn

nhiều hạn chế

2 Giao dịch HĐKH tại Eximbank

2.1 Quy trình giao dịch HĐKH tại Eximbank

2.1.1 Quy định chung

Giao dịch hối đoái kỳ hạn là giao dịch hai bên cam kết sẽ mua, bán với nhau

một lượng ngoại tệ theo một mức tỷ giá xác định và việc thanh toán sẽ được thực

hiện tại một thời điểm xác định trong tương lai

Eximbank thực hiện giao dịch ngoại tệ kỳ hạn với NHNN Việt Nam, các tổ

chức kinh tế, các TCTD được phép, các tổ chức khác và cá nhân

Mức tỷ giá kỳ hạn giữa hai đồng tiền được Eximbank và khách hàng trong

nước thỏa thuận trên cơ sở tham chiếu mức tỷ giá giao ngay vào ngày ký hợp đồng

kỳ hạn, chênh lệch giữa hai mức lãi suất hiện hành của hai đồng tiền, kỳ hạn của

hợp đồng và phù hợp với quy định của NHNN

Kỳ hạn của các giao dịch kỳ hạn giữa đồng Việt Nam với các ngoại tệ khác

theo quy định của NHNN trong từng thời kỳ Kỳ hạn của các giao dịch kỳ hạn

giữa các ngoại tệ với nhau do Eximbank và khách hàng tự thỏa thuận theo thông lệ

quốc tế

Khi sử dụng đồng Việt Nam để mua ngoại tệ, khách hàng phải xuất trình

chứng từ để cung cấp đầy đủ thông tin về mục đích sử dụng, số lượng, loại ngoại

tệ, thời điểm thanh toán

Các biện pháp đảm bảo thực hiện hợp đồng giao dịch: ký quỹ, thẻ tiết kiệm, kỳ

phiếu, số dư trên tài khoản… tùy vào đối tượng khách hàng và loại hình giao dịch

2.1.2 Quy trình giao dịch HĐKH tại Eximbank

Bước 1:

 Giao dịch viên tìm hiểu nhu cầu của khách hàng: số lượng, loại ngoại tệ, ngày thanh toán

 Kiểm tra hạn mức, thông báo cho khách hàng mức ký quỹ và đề nghị khách hàng ký quỹ để đảm bảo thực hiện hợp đồng trong trường hợp vượt hạn mức

 Kiểm tra các chứng từ thanh toán theo quy định của NHNN về quản lý ngoại hối

 Thương lượng tỷ giá với khách hàng (căn cứ tính giá thương lượng: khung giá thương lượng USD/VND do lãnh đạo bộ phận đưa ra, giá quốc

tế tại từng thời điểm, giá tham khảo từ Hội sở Eximbank)

Bước 2: Khi khách hàng đồng ý giao dịch

 Giao dịch viên cân đối các giao dịch mua bán, nhập vào hệ thống các giao dịch thành công, sau đó in phiếu giao dịch

Bước 3: Người có thẩm quyền duyệt, ký các giao dịch đã thực hiện

Bước 4: Giao dịch viên chuyển các phiếu giao dịch cho bộ phận kế toán Bước 5: Thanh toán viên nhận Phiếu giao dịch sẽ tiến hành kiểm tra hạn mức

giao dịch, đối chiếu các chi tiết trên Phiếu giao dịch với giao dịch đã nhập

 Nếu có chi tiết không phù hợp hoặc vượt hạn mức giao dịch được phép thì sẽ chuyển trả lại cho bộ phận giao dịch

 Nếu các chi tiết khớp đúng nhau, các giao dịch trong hạn mức cho phép thì xác nhận bàn giao trên hệ thống