(Luận án) Quan hệ giữa nhà nƣớc và giáo hội ở nhật bản từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1995 qua trƣờng hợp soka gakkai

VIỆNHÀNLÂM KHOAHỌCXÃHỘIVIỆT NAM HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI DƯƠNGTHỊKIMOANH QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ GIÁO HỘI Ở NHẬT BẢNTỪ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI ĐẾN NĂM 1995QUATRƯỜNGHỢP SOKAGAKKAI Ng

VIỆNHÀNLÂM KHOAHỌCXÃHỘIVIỆT NAM

HỌCVIỆNKHOAHỌCXÃHỘI

DƯƠNGTHỊKIMOANH

QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ GIÁO HỘI Ở NHẬT BẢNTỪ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI ĐẾN NĂM 1995QUATRƯỜNGHỢP SOKAGAKKAI

Ngành: Lịch sử Thế giớiMã số: 92 29011

TÓMTẮTLUẬN ÁNTIẾNSĨ SỬ HỌC

Hà Nội-2022

Luận án sẽ được bảo vệ tạiHộiđ ồ n g c h ấ m l u ậ n á n

c ấ p H ọ c viện họp tại Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học việnKhoahọcXã hội, vào hồi……… giờ………… ngày tháng

MỞĐẦU

1 Tínhcấpthiết của đềtài

Trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại,tôngiáo xuất hiện sớm và đóng vai trò quan trọng trong xãhội,thiết chế chính trị Mối quan hệ giữa nhà nước và tôngiáo

làmốiquanhệxãhội,chínhtrịphổbiếnvàlâuđời.Đếnthời

kỳ cận – hiện đại, mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hộinhìn chung đã được giải

vàngàycànggópphầnổnđịnhxãhội

Làm ộ t q u ố c g i a h ả i đ ả o ở k h u v ự c Đ ô n g B ắ c Á ,

ở Nhật Bản, mối quan hệ giữa tôn giáo và nhà nước từng songhành theo mô hình “tếchính nhất trí” tức là có sự kết hợpgiữa thần quyền và thếquyền Nguyên nhân khiến Nhật Bảnđi vào con đường củachủ nghĩa quân phiệt, hứng chịu kếtcục thảm bại trongChiến tranh Thế giới thứ hai Sau chiếntranh, dưới cải cáchchiếm đóng, lực lượng quân chiếm đóngđã thực hiện hàng loạt các chínhsách cải cách nhằm thựchiệnphânlitôngiáovớichínhtrịvàtự dotôngiáo.Trong bối cảnh xã hội sau chiến tranh, các tôn giáomớiđã tìm mọi cách để có ảnh hưởng xã hội rộng rãi hơn thôngqua con đường thamgia hoạt động chính trị, điển hìnhlàquanhệSokaGakkaivàđảngchínhtrịKomeito.SokaGakkai đãtrở thành một tôn giáo lớn nổi bật và đạt nhiềuthành côngtrong lĩnh vực chính trị Kinh nghiệm giải quyếtmối quan hệnhà nước – giáo này ở Nhật Bản là một

2thamkhảochoViệtNamtrongkinhnghiệmứngxửvớitôngiáo

đặc biệt là tôn giáo mới Nhằm góp phần làm sáng tỏnhữngvấn đề lý luận và thực tiễn nói trên, nghiên cứu sinhtriểnkhaiđềtàiluậnántiếnsĩ“Quanhệgiữa nhànướcvàgiáohội ở Nhật Bản từ sau kết thúc Chiến tranh Thế giới thứhaiđếnnăm1995quatrườnghợpSokaGakkai”.

2 Mụcđíchvànhiệmvụnghiêncứu

2.1 Mụcđíchnghiêncứu

Làm rõ mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội ởNhậtBản từ kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai đến năm1995qua nghiên cứu trường hợp Soka Gakkai, đánh giá tácđộngcủamốiquanhệnàyđốivớixãhộivà chínhsáchtôngiáo

3.2.Phạmvinghiêncứu

6 Ýnghĩalýluậnvàthựctiễncủaluận án

Kết quả nghiên cứu của luận án là một công trìnhtậptrung nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ giữa nhà nướcvàgiáohộiở NhậtBảnsauChiếntranhThếgiớithứhai

Luận án cung cấp thêm tư liệu cho việc nghiên cứuvềtôngiáo

7 Cấutrúccủaluậnán

Ngoài phầnmở đầu và kết luận, luận án sẽb a o

g ồ m bốnchươngvớinộidungcụthểnhư sau :

Chương 2 : Cơ sở lý luận và thực tiễn của mối quanhệgiữa Nhà nước và Giáo hội ở Nhật Bản từ sau ChiếntranhThếgiớithứ haiquatrườnghợpSokaGakkai

Chương 3:Quanhệcủa giáopháiS o k a G a k k a i

v ớ i Nhà nước Nhật Bản thông qua Komeito giai đoạn từ 1945đến1995

Chương 4 : Một số nhận xét đánh giá rút ra từviệcnghiên cứu mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội ởNhậtBản từ sau kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai tớinăm1995quatrườnghợpSokaGakkai

Chương1 TỔNGQUANTÌNH HÌNHNGHIÊN CỨU

Cuốn sách thứ hai tiêu biểu mang tựa đềChính

giáoPhân li, Nhà nước và Giáo hội ở Nhật Bản và Mỹcủa

tác giảYoshiya Abe, nhà xuất bản Simul Công trình làm rõ nộidung của các chínhsách tôn giáo do Lực lượng quân đồngminh chiếm đóng(GHQ) và vấn đề quan hệ giữa chính trị vàtôn giáo ở Nhật Bản ngaysau chiến tranh, giúp tác giả luậnáncó thêmkiếnthứcbổích

Bên cạnh các tác phẩm chính viết về chủ đề trên còn

cómột số tác phẩm tiêu biểu khác như “Tôn giáo và Chính

trịcủaNhậtBản–ThểchếThiênHoàngvàđềnYasukuni” (日

本の政治と宗教 の宗教と社 政 治と宗教 と社 宗 教と社 ― 天 皇 制とヤスクニ と社 ヤ ス ク ニ )

(1981,báoAsahixuấtbản)củatácgiảHikariEiden;“Chínhsác

hchiếmđóng

“Tôngiáov à t h ế g i ớ i t o à n c ầ u ” (グローアルする世界とする宗教の政治性世界とと社

宗教と社)do Trường đại học Soka xuất bản năm 2011.v.v Những tácphẩm này làm rõnét hơn bối cảnh lịch sử nước Nhậtngaytrướcvàsaukhichiếntranh kếtthúc,làmrõbứctranhcủaxãhộiNhậtBảnchotácgiảluậnánthamkhảo

1.1.2 Nhữngc ô n g t r ì n h n g h i ê n c ứ u v ề G i á

o p h á i SokaGakkaivàKomeito

Trong khuôn khổ cho phép, luận án nêu một sốtácphẩmnổibậtnhấtnhưsau

Tác phẩm“Tôn giáo và chính trị ở Nhật Bản đươngđại,

thành viên trẻ của Soka Gakkai và Đảng Công Minh(religion and politics in contemporary Japan : Soka GakkaiYouth and Komeito)”của tác giả người Anh Anne

MetteFisker-Nielsen, tái xuất bản năm 2017 Anne đã giảiđáp lýdo Giáo phái Soka Gakkai chú ý tới chính trị là nguồngốc

từtưtưởngcủaKinhHoasen,khẳngđịnhKomeito( Đ ả n g CôngMinh) là câu trả lời của Soka Gakkai cho tiếnggọiNammôdiệuphápnamhoakinhcủagiáotổNichiren

Trong cuốn “Soka Gakkai và Komeito nhất thể

chínhquyền:tạisaothamgiachínhquyền?(創価学会・公

う)”,tácgiảKosakura,nhàxuấtbản Shinnippon (2004), “Tiếp điểm giữa

tôn giáo và chínhtrị”（宗教と政治の接点 ）宗教と社と社政治と宗教の宗教と社接点 ） ）của tác giả

Tamaru Noriyoshi,Nhà xuất bản Seikainippon; “Tôn giáo và

mụctiêucủaSokaGakkaivàKomeito”（宗教と政治の接点 ）日本の政治と宗教における宗教の政治性 宗 教と社

と社 政 治と宗教 、 創 価 学 会 ・ 公 明 党 の宗教と社 目 指すもの す も の宗教と社 ）doTakaseHiroi chủ biên, Nhà xuất bản Zaikaitsushin;

cuốn“TôngiáovàchínhtrịcủaNhậtBảnsauchiếntranh” ( 戦後の宗教と社 日 本の政治と宗教 の宗教と社 宗 教と社 と社 政 治と宗教 ) của Nakano Tsuyoshi, nhà xuất

bảnOmeito, cuốn “Tôn giáo và chính trị - Các tổ chức ủng

hộSokaGakkaicóchỉtríchgì?” củaOgawaKaoru,do nhàxuất

bản Pipuru phát hành năm 1996 Nhìn chung, các tácphẩmtrên đều đề cập đến vấn đề liên quan đến nguyên tắcphântách giữa tôn giáo và chính trị tại Nhật Bản, đối tượngnhắmvào là các nội dung xoay quanh giáo phái tôn giáo mớiSokaGakkaivàđảngchínhtrịriêngcủa tổchứclàKomeito.

- Diễn trình hoạt động chính trị của Soka GakkaithôngquaKomeitoquacácthờikỳ

- Những nhận xét, đánh giá về mối quan hệ giữanhànước và giáo hội ở Nhật Bản, Soka Gakkai và quan hệcủagiáo phái với nhà nước thông qua Komeito, những tácđộngtớixãhộivàchínhsáchtôngiáo

Chương2 CƠSỞLÝLUẬNVÀTHỰC TIỄN CỦA

q u y ề n điều chỉnh cácquan hệ xã hộibằng pháp luật; nhà nướccóquyền ban hành các sắcthuếvà thu thuế Nhà nước đượctổchức thành các cơ quan để thực hiện các nhiệm vụ vàchứcnăng của Nhà nước, đó là hệ thống các cơ quan lậppháp, cơquanhànhphápvàcơquantư pháp

Trong một nhà nước, chính trị là sự tham gia vàocôngviệc của nhà nước; quy định những hình thức, nhiệm

vụ, nộidung của hoạt động nhà nước Chính trị bao hàm cácvấn đềchế độ nhà nước, quản lý nhà nước, lãnh đạo giai cấp,vấn đềđấu tranh đảng phái Nhà nước là trung tâm quyền lực củachínhtrị

2.1.2 Kháiniệmgiáohội

Giáo hội là tổ chức tôn giáo, khái niệm này đượcquyđịnhtrongĐiều89,trongmục1củaĐiều20Hiếnphápvà

theo Luật pháp nhân tôn giáo1của Nhật Bản Giáo hội lànơithực hiện các hoạt động mang tính tôn giáo như tínngưỡng,cúng bái…như một tôn giáo cụ thể Điều kiện cầncho mộtgiáo hội tồn tại đó là có giáo nghĩa, có hoạt độngtruyền giáo,tổ chức các sự kiện lễ nghi, tổ chức hoạt động đào tạo giáohóa cho tín đồ,

có cơ sở cúng bái, có cơ cấu tổ chức Cụ thể,Điều 2 quy địnhnhư sau: “Tổ chức tôn giáo là đoàn thểcómụcđ í c h c h í n h l à t r u y ề n b á g i á o n g h ĩ a c ủ a t ô n g i á o ,

t h ự c hiệncáchoạt độnglễnghivàbồi dưỡnggiáohóachotínđồ

2.1.3 Mốiquan hệgiữaNhànướcvàgiáo hội

Mối quan hệ giữa Nhà nước và Giáo hội đi theodòngchảy riêng ở mỗi nước, kết quả hình thành rất nhiều hệthốngNhà nước- giáo hội khác nhau Các mô hình nhà nước vàgiáo hội phổ biến:

Mô hình nhà nước thần quyền tuyệt đối;Các chế độ hợp tác;

Mô hình thế tục kiểm soát; Các chế độthỏa hiệp; Chế độphân tách nhà nước và giáo hội gọi tắt làphân li chính –giáo.v.v Song hành với mối quan hệ nhànước – giáo hội,cấp độ tự do tôn giáo trong một xã hộicũngchạysongsongvớimốiquanhệnày

1LuậtPhápnhân Tôngiáo( 宗 教と社 法 人 法 , Religious Corporations Law1951.4.3), Luật pháp nhân tôn giáo ra đời vào thời điểm giai đoạn cuốicủa cải cách chiếm đóng Luật này vừa tiếp tục bảo đảm cho nguyên tắc“tự do tôn giáo” và “phân li chính giáo” về mặt pháp luật, vừa bổ sungsửa đổi Lệnh pháp nhân tôn giáo Luật hỗ trợ giới tôn

Vănhóag i ả i q u y ế t c á c v ấ n đ ề c ủ a đ o à n t h ể t ô n g i á o n h ư : p h â n p

h á i , l ợ i dụng đăng ký tư cách pháp nhân của một số tôn giáo để thực hiện hànhvi không trong sáng… Luật cũng tôn trọng các kiến giải của đương cụcquân chiếmđóng

Các chính sách cải cách xã hội Nhật Bản do Bộ tổngtưlệnh quân đồng minh (GHQ) thực hiện bao gồm cả cảicáchchính sách tôn giáo, luật pháp về tôn giáo sau chiếntranh đãtá động mạnh tới sự phát triển của giới tôn giáo vàhoạt độngthamgiachính trịtạiNhậtBản

2.2.3 Nhu cầu mới của tôn giáo trong xu thế vậnđộngpháttriểnxãhội

Quá trình thế tục hóa thể chế và hệ thống xã hộiNhậtBản đã thúc đẩy tôn giáo mới thực hiện cuộc vận độngxãhội,thamgiahoạtđộngchínhtrị

Tiểukếtchương2

Có thể khẳng định rằng trước Chiến tranh Thế giới hai,NhậtBản hoàn toàn đi theo mô hình “tế chính nhất trí” Saukhichiến tranh kết thúc, dưới chế độ ủy trị mô hình nhà

nước thếtục thực thi nguyên tắc “phân tách giữa chính trị và tôn

giáo”(chínhgiáophânli).Trongbốicảnhxãhộisauchiếntranhđãtạocơhộichocáctôngiáo mớiphát triển B

Chương3 QUANHỆCỦASOKAGAKKAIVỚINHÀNƯỚCNHẬT BẢNGIAIĐOẠNTỪ1945ĐÊN1995

Cùng với sự chuyển biến xã hội, Soka Gakkai táihoạtđộng và dần phát triển mạnh Tạo ra sản phẩm đảngchính trịriêng là Komeito Chiến thuật tham chính của Soka Gakkaicũng linh hoạttheo sự vận động không ngừng của xãhội.Trongquátrìnhpháttriển,thamgiachínhtrịcủaSokaGakkai,cót

hể phânchiathànhbagiaiđoạnchính

3.1 GiáopháiSokaGakkaivàđảngchínhtrịKomeito

3.1.1 Giáophái Soka Gakkai

SokaGakkai ( 創 価 学 会 /SángGiáHọcHội) làm ột tôn giáo thành công trongmối quanh ệ g i ữ a t ô n g i á o

-v à chínhtrịtronglịchsử -vănhóaNhật Bản

Giaiđoạn tiềnthâncủaSokaGakkai

GiaiđoạnđầutiêncủaSokaGakkaigắnliềnvớicuộcđời và tư tưởng, đường lối lãnh đạo của người sáng lập làMakiguchiTsunesaburo

Giaiđoạntáithiết ổnđịnhvàpháttriển

Giai đoạn tái thiết giáo phái Soka Gakkai gắn liền vớithời gian dẫn dắt, tư tưởng, đường lối chiến lược lãnh đạocủa vị chủ tịch thứ hai là Toda Josei.Todađã đặt nền móngchosự

táisinh,pháttriểncủaSokaGakkai

Giaiđoạn thamchínhvàpháttriểntoàncầu

Giai đoạn này gắn liền với cuộc đời và sự dẫn dắt lãnhđạo, chiến lược hoạt động của chủ tịch thứ ba của SokaGakkai-

DaisakuIkeda.Bêncạnhviệcpháttriển mạnglướirộng khắp cho Soka Gakkai, Ikeda đã mạnh mẽ thúc đẩy tổchứckếthợpgiữachínhtrịvàtôn giáo

3.2 Giai đoạn khởiđầuthamchính(1945-1963)

Giai đoạn đầu tính từ sau Chiến tranh Thế giới thứhaikếtthúcđếntrướcnăm1964:thờikỳgiáopháikhôiphụcsauchiếntranh, ổn định và tập trung vào công tác chuẩn bịchocáchoạtđộngbầucử,huyđộngtínđồcủamìnhtrởthànhđộiquânchiviện,ủnghộcácứngviêntranhcửnghịsĩ

3.3 Giai đoạn cao trào đảng chính trị - tôn giáo tớikhiKomeitolykhaiSokaGakkai(1964-1972)

Giai đoạn thứ hai tính từ sau năm 1964 tới năm1972,ngay sau khi Soka Gakkai cải tổ “liên minh chính trị”thànhđảng chínhtrị, lấytên làKomeito(ĐảngCôngMinh).Ởthời

kỳ này, dưới sự chỉ huy của chủ tịch thứ ba là Ikeda,SokaGakkai hoạt động chính trị mạnh mẽ nhất Tổ chức liêntụccạnh tranh áp đảo, thậm chí dùng nhiều thủ đoạn mánhlới đểđạt được mục đích chính trị, dẫn tới mức họ bị xã hội liêntiếp lên án “vi phạmnguyên tắc phân li chính giáo” Giaiđoạn tiếp theo tính từkhi Komeito tách ly với Soka Gakkaibởi vướng phải dư luậncho rằng Soka Gakkai – Komeito làthực thể “tế chính nhấttrí” Đây là giai đoạn Soka Gakkai vàKomeito phân chia bộ máy hoạtđộng độc lập trên phươngdiệnpháplýnhưngvẫn hỗtrợlẫnnhau.

3.4 Giaiđ o ạ n K o m e i t o k h ẳ n g đ ị n h v ị

t h ế c h o t ớ i khitanrã(1972-1995)

Đây là thời kỳ đảng chính trị Komeito có sự côngtácvới các đảng chính trị quyền lực tại Nhật Bản, đồngthờiKomeito đã khẳng định và giành được vị trí cao tronggiớichính trị Nhật Bản Komeito từng xếp vị trí đảng đốilậpđứng thứ 4 trong giới chính trị Giai đoạn này kéo dàichođến khi Komeito lâm vào suy thoái, biến mất tên khỏigiớichínhtrịnăm1995

TiểukếtChương3

Tóm lại, Soka Gakkai là một tôn giáo lớn, có tầmảnhhưởng mạnh ở Nhật Bản Soka Gakkai đã rất thànhcôngtrong việc tham gia chính trị ở Nhật Bản thông quacách làmđó là xây dựng đảng chính trị riêng lấy tênKomeito Quátrình Soka Gakkai tham gia vào nghị trường

kếtquaba g i a i đ oạn T ừ s a u Ch iến tranh Th ế g i ớ i t hứ h a i

đế n

năm1963: g i á o p h á i t ậ p t r u n g v à o c ô n g v i ệc ch uẩ n b ị c h

o cáchoạt độngbầucử.Hoạtđộng chí nh trịthờikỳnàycònrời rạc, tự phát, chưa hệ thống Những năm 1964 tới1972,Soka Gakkai đã có một bước tiến dài Thành tựu nổi

1964,SokaGakkaithànhcôngtrongviệct h à n h l ậ p đảngchính trị Komeito và đảng trở thành đảng chính trị - tôngiáogiữ quyền lực thứ ba tại Nhật Bản Tuy nhiên, mối quanhệnày chùng xuống vì bị hàng loạt trích từ xã hội, năm1972,Komeito đã tách li khỏi giáo phái mẹ Cuối cùng, Mặc dùSoka Gakkai vàKomeito đã hoạt động độc lập, song vẫn hỗtrợ cho nhau Câuchuyện đảng tôn giáo – chính trị tạm khéplại

Chương4 MỘT SỐNHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ RÚT RA TỪ VIỆCNGHIÊNCỨUMỐIQUANHỆGIỮANHÀNƯỚCVÀ

GIÁOHỘIỞNHẬT BẢNTỪ SAUKẾTTHÚCCHIẾNTRANH THẾ GIỚI THỨ HAI TỚI NĂM

1995 QUATRƯỜNGHỢPSOKAGAKKAI

4.1 Một số nhận xét về quan hệ giữa nhà nước vàgiáo hội ở Nhật Bản từ sau kết thúc Chiến tranh Thế giớithứhaitớinăm1995quatrườnghợpSokaGakkai

4.1.1 Phong trào tham chính thông qua hình thứcbầu cử của cáctôngiáo làhiện tượng đặcbiệt tạiN h ậ t Bản

Mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội ở NhậtBảnsau ChiếntranhThếgiới lầnthứhai,m ặ c d ù đ ư ợ c

đ i ề u chỉnh bởi chính- giáo phân li song thực tế việc cáctôn giáoquay trở lại, có mục tiêu tham chính, tham gia vào

cơ quannhà nước vẫn là một hiện tượng rất đáng chú ý, tiêubiểu làgiáo phái Chân lí giáo Aum, Khoa học Hạnh phúc, vàđạtnhiều thành công nhất là Soka Gakkai Điều đặc biệttrongcon đường tham chính của các tôn giáo, nhất là các tôngiáomới như Soka Gakkai đều có điểm chung là thông quahìnhthức bầu cử đại diện vào các vị trí trọng yếu trong bộmáychínhquyềncáccấp

4.1.2 Chính giáo phân li là nguyên tắc chủ

đạoxuyênsuốtquanhệgiữanhànướcvàgiáo hộiởNhật

Bảnsauchiếntranh

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, thể chế nhànướcChính giáo phân li giữ vai trò chủ đạo trong phươngdiệnquản lý đời sống tôn giáo ở Nhật Bản Chính giáo phânli,tách bạch tôn giáo với nhà nước được đưa vào Hiếnpháp,Luật Pháp nhân Tôn giáo và áp dụng trong thực tế tạiNhậtBản Xoay quanh vấn đề nguyên tắc chính giáo phân li,xãhội Nhật Bản thường xảy ra những vụ kiện giải quyết vấnđềvi phạm hay không vi phạm Hiến pháp ở nguyên tắcchínhgiáophânlinày

4.2 Một số đánh giá rút ra từ nghiên cứu mối quanhệg i ữ a n h à n ƣ ớ c v à g i á o h ộ i ở N h ậ t B ả n s

s o n g với Chính giáo phân li, tự do tôn giáo là chính sáchtương hỗcho chính sách tôn giáo chủ đạo Thứ hai, quy định về cấmnhà trường giáodục tôn giáo và yêu cầu tôn giáo rútkhỏitrườnghọccônglàchothấysựtiếnbộởNhậtBản.Thứba,