(Luận án) Tín ngưỡng bà chúa kho ở châu thổ bắc bộ nghiên cứu trường hợp thờ bà chúa kho ở làng cổ mễ, thành phố bắc ninh

Các nghiên cứu này đã cung cấp nhữngnhận thức mới vềnguồn gốc, vị trí, vai trò của tín ngưỡng Bà Chúa Khotrong đời sống đươngđại; góp phần làm sáng tỏ các nguyên nhân biến đổisinh hoạt t

Chuyên ngành: Văn hoá dân

gianMãsố:62220130

TÓMTẮTLUẬNÁNTIẾNSĨVĂNHÓAHỌC

HàNội -2015

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện,

tạiViệnVăn hoáNghệthuậtquốcgiaViệt Nam.

Vào hồi: giờ ngày tháng năm 2015.

Cóthểtìmhiểu luậnántại:

- ThưviệnQuốcgiaViệtNam.

- ThưviệnViệnVănhoáNghệthuậtquốcgia ViệtNam.

MỞĐẦU

1 Lýdochọnđềtài

BàChúaKholàmộttrongnhữngphúcthầncủangườiViệt,chiếmvị trí quan trọngtrong đời sống tâm linh của cộng đồng dân cư châu thổBắc Bộ Nhân dân thờ cúng Bà Chúa Kho

vịthần“ c hủ kh o” , m ột nữ nhân vậ t thờ vố nt ồ nt ạ i từ rấtl â ut r o ngl ị c h sửViệt Nam Việc thờ cúng Bà Chúa Kho là nhằm tôn vinh một vị nữ thánh,một biểu tượng gợi nhắc vềnguồn gốc quá khứ đem đến niềm tự hào củacộng đồng

Trong gần 30 năm trở lại đây, cùng với quá trình đổi mới của đấtnước, việcthờ cúng Bà ChúaKho ởvùng châuthổBắc Bộđãcós ự chuyển biến mạnh mẽ,trở thành một hiện tượng tín ngưỡng dân gian thuhút hàng trăm nghìn lượtkhách hành hương mỗi năm Sự phát triển tínngưỡng Bà Chúa Kho khôngchỉ tác động mạnh mẽ đến đời sống tâm linhcủa người Việt ở châu thổ Bắc

Bộ mà còn ảnh hưởng đến cả phương diệnhoạt động kinh tế, xã hội và vănhóa Do vậy, tín ngưỡng Bà Chúa Kho đãthu hút sự quan tâm của các nhàkhoa học bởi nó thể hiện nhiều khía cạnhvà động năng của mộtxã hộichuyểnđổi

Cho đến nay, có hàng chục công trình nghiên cứu công bố liên quanđến tínngưỡng Bà Chúa Kho Trong đó có 2 nhóm vấn đề được đề cập, đólà: 1/ Tìmhiểu nguồn gốc hình thành tín ngưỡng Bà Chúa Kho; 2/ Mô tảhiện trạng,những vấn đề bất cập và khám phá các nguyên nhân biến đổicủa tín ngưỡng

Bà Chúa Kho đặt trong bối cảnh chuyển đổi kinh tế xã hộiViệt Nam sau giaiđoạn Đổi mới Các nghiên cứu này đã cung cấp nhữngnhận thức mới vềnguồn gốc, vị trí, vai trò của tín ngưỡng Bà Chúa Khotrong đời sống đươngđại; góp phần làm sáng tỏ các nguyên nhân biến đổisinh hoạt tín ngưỡng BàChúa Kho ở bối cảnh sau Đổi mới, cung cấp mộtsố giải pháp giúp các nhàquản lý văn hóa, chính quyền địa phương có cơsở quản lýlễ hộitốthơn.Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chưa đưa ra được một trườnghợp nghiêncứu nào nhằm làm rõ "quá trình sáng tạo truyền thống", quyluật biến đổi tínngưỡng Bà Chúa Kho theo hướng truyền thống biếnđổichophùhợpvớibốicảnhmới;chưađặthiệntượngtínngưỡngBàChúa

Kho trong bối cảnh châu thổ Bắc Bộ để so sánh với các nơi khác thờBàChúaKhonhằmlàmrõhiệntượng“tínngưỡngcósứcthuhútđặcbiệt”này.

Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn về tín ngưỡng Bà Chúa

Kho,chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu:Tín ngưỡng Bà Chúa Kho ở châu thổBắc Bộ: Nghiên cứu trường hợp thờ Bà Chúa Kho ở làngC ổ M ễ ,

t h à n h phố Bắc Ninh; với mong muốn đóng góp một phần kết quả nghiên

cứu vềquy luật biến đổi tín ngưỡng Bà Chúa Kho nói riêng, tín ngưỡngdân gianViệt Nam nói chung Hy vọng rằng đây sẽ là một nghiên cứutrường hợphữu ích để đối thoại với một số nghiên cứu của các tác giảkhác cũng sửdụng cách tiếp cậnnày

2 Mụcđíchnghiêncứu

rõquátrình"sángt ạ o truyềnthống”vớinộihàmsángtạotruyềnthuyết,hệthốngđiệnthờ,nghilễ và cơ cấu tổ chức quản lý gắn với đối tượng tín ngưỡng Bà Chúa Kho ởlàng Cổ Mễ,trong bối cảnh sinh hoạt tín ngưỡng thờ Bà Chúa Kho vùngchâu thổ BắcBộ

3 Đốitƣợngvàphạmvinghiêncứu

3.1 Đốitượngnghiên cứu

- Sinh hoạt tín ngưỡng Bà Chúa Kho ở làng Cổ Mễ, phường VũNinh, thànhphố Bắc Ninh trong bối cảnh các làng thờ Bà Chúa Kho vùngchâu thổBắcBộ

3.2 Phạm vinghiêncứu

- Phạm vi không gian:không gian thờ phụng Bà Chúa Kho ở làngCổ

Mễ, có so sánh với không gian thờ phụng Bà Chúa Kho ở cácđịaphươngvùngchâu thổ BắcBộ

- Phạmvithờigian:từnăm1986đếnnay.

4 Ý nghĩakhoa họcvàthực tiễncủaluận án

Về mặt khoa học, luận án cung cấp những nhận thức mới về vấn đềsáng tạo

và biến đổi văn hóa truyền thống ở châu thổ Bắc Bộ nói riêng vàViệt Namnói chung Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án gópphần phục vụ côngtác quản lý di sản văn hóa trong xây dựng đời sống vănhoáđương đại

5 Nhữngkếtquảvà đónggóp củaluậnán

- Luận án đã khái quát diện mạo và đặc trưng tín ngưỡng BàChúaKho ở các địa phương trong vùng châu thổ Bắc Bộ Trên cơ sở phântíchcác nguyên nhân chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội dẫn đến sự mởrộngvàthayđổichứcnăngthờcúngcủatínngưỡngBàChúaKho,luậnánmôt

ả thực trạng, xu hướng biến đổi tín ngưỡng Bà Chúa Kho ở làng Cổ Mễtrong bối cảnh châu thổ Bắc

Bộ Đó là tiến trình khai thác các giá trị truyềnthống phục vụ cho cuộc sống hiện tại; "sángtạo truyền thống" trong nhữngkhuôn khổvà phạmvimới

- Luận án đã bàn luận và lý giải các kết quả "sáng tạo truyềnthống"tín ngưỡng Bà Chúa Kho ở làng Cổ Mễ; các ảnh hưởng của nó đếnxuhướng thực hành tín ngưỡng hiện nay, đời sống kinh tế, xã hội và vănhóacủa cộng đồng làng Bên cạnh những mặt tích cực, sự thay đổi tínngưỡngBà Chúa Kho cũng có những tác động tiêu cực về một số mặt vănhóa, xãhội, môi trường và an ninh trật tự xã hội Kết quả nghiên cứu gópphần làmsáng tỏ lý thuyết "sáng tạo truyền thống" của Eric Hobsbawm; làm tài liệutham khảo cho cácnhà quản lý văn hóa, chính quyền địa phươngt r o n g việc xây dựng vàban hành cơ chế, chính sách quản lý sinh hoạt tín ngưỡngthờ Bà Chúa Kho nói riêng

và sinh hoạt tín ngưỡng dân gian nói chungtrongvùng châu thổ Bắc Bộ

6 Bốcụcnộidungluậnán

Ngoàip h ầ n M ở đ ầ u ( 9 t r a n g ) , K ế t l u ậ n ( 4 t r a n g ) , T à i l i ệ u t h a m khảo (10 trang) và Phụ lục (106 trang), Nội dung nghiên cứu của luận ánđược trình bày trong 4chương:C h ư ơ n g 1 T ổ n g q u a n , c ơ s ở l ý

t h u y ế t , cácht i ế p c ậ n v à p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u ( 2 4 t r a n g ) ; C h

ư ơ n g 2 N h ậ n diện việc thờ phụng Bà Chúa Kho ở vùng châu thổ Bắc Bộ (23 trang);Chương 3 Quátrình "Sáng tạo truyền thống" tín ngưỡng Bà Chúa Kho ởlàng CổMễ(44trang); Chương 4 Tín ngưỡng BàChúaK h o , n h ữ n g

v ấ n đềbànluận(23trang)

Chương1 TỔNG QUAN, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, CÁCH TIẾP

CẬNVÀPHƯƠNGPHÁPNGHIÊNCỨU 1.1 Tổng quantìnhhìnhnghiên cứu

Chođế n n a y , c ó n h i ề u công t r ì n h n g hi ê n c ứ u , b à i vi ết đ ề c ậ p đ ế n vấnđềbi

ến đổi tín ngưỡngBàChúaKho Cóthể chian h ữ n g t à i l i ệ u nghiên cứunày thành hai nhóm cơ bản: 1/ Nhóm tài liệu tập trung mô tảhiện trạng và sựthay đổi hệ thống di tích, truyền thuyết, nghi thức thựchành tín ngưỡng BàChúa Kho tại một không gian và thời gian xác định; 2/Nhóm tài liệu nghiên cứu về ảnhhưởng của biến đổi kinh tế, chính trị, xãhộiViệtNamthờikỳĐổimớiđốivớisinh hoạttínngưỡngBà Chúa Kho

1.1.1 Nghiên cứu hệ thống di tích, truyền thuyết, nghi thức thựchànhtín ngưỡng Bà ChúaKho

- Các nghiên cứu đề cập đến lịch sử di tích, truyền thuyết, nghi thứcthực hành tín ngưỡng Bà Chúa Kho ở làng Cổ Mễ:Truyền thuyết ở Cổ Mễ,Tìm hiểu truyền thuyết Bà Chúa Kho trong bối cảnh văn hoá dân gian HàBắc,Hiện tượng Bà Chúa Kho và tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Ninh, BàChúa Kho trong tục thờ cúng các nữ thần của người Việt, Góp phần tìmhiểu tín ngưỡng thờ Bà Chúa Kho ở đền Cổ Mễ (Bắc Ninh),T í n n g ư ỡ n g BàChúa Kho vàsự biến đổicủaxã hộiViệtNam…

- Các nghiên cứu về di tích, truyền thuyết, nghi thức thực hànhtínngưỡng Bà Chúa Kho ở những địa phương khác, thuộc châu thổ Bắc

Bộ:Các nữ thần Việt Nam,Bà Chúa Kho thành Hoàng làng Giảng Võ,Lý lịchdi tích lịch sử - văn hóa đền Trung Đồng,Lý lịch di tích đền Bà Chúa KhoHưngYên

1.1.2 Nghiên cứu về Bà Chúa Kho trong bối cảnh kinh tế, chínhtrị,xã hộiViệtNamthời kỳ Đổimới

- Các công trình nghiên cứu bao gồm kỷ yếu hội thảo khoa

học:Tínngưỡng Bà Chúa Kho và khu di tích Cổ Mễ,Ngày xuân với tục vay tiền xinlộc Bà Chúa Kho,Hiện tượng Bà Chúa Kho và tín ngưỡng thờ Mẫu ở BắcNinh,Sự tác động của kinh tế thị trường vào lễ hội tín ngưỡng,Vàng mãcho người sống, chuyển hóa tâm linh trong một xã hội mở,Giao dịch vớithần thánh:m ộ t n g h i ê n c ứ u v ề c á i t ô i v à n i ề m t i n

q u a h i ệ n t ư ợ n g B à ChúaKhoởBắcViệtNam…

1.1.3 Nhậnxét vềtìnhhìnhnghiêncứu

1.1.3.1 Cácvấn đề đãđược đề cậptới

Các tác giả đã tập trung tìm hiểu nguồn gốc Bà Chúa Kho thông quahệ thốngtruyền thuyết, di tích; xem xét cơ cấu tổ chức quản lý; nghiêncứusựt á c đ ộn g c ủa ki n ht ế t h ị t r ư ờ n g đ ế n l ễ h ội B à C hú a K h o ; nghi ê n c ứ

u hoạt động thực hành tín ngưỡng Bà Chúa Kho Những nghiên cứucủaNgôĐ ứ c T h ị n h , L ê H ồ n g L ý , N g u y ễ n K i m H i ề n , …

đ ã k h á m p h á t h ự c hành tín ngưỡng củacác nhóm xãhội, coi BàC h ú a K h o

n h ư m ộ t đ ố i tượng giúp họ làm ăn buôn bán; đề cập đến sự thay đổi tổchức quản lý lễhội, quá trình tu bổ di tích… Người đọc thấy được sự biếnđổi tín ngưỡngBà Chúa Kho vùng châu thổ Bắc Bộ một mặt phản ánh cácthay đổi bêntrong nội tại vùng, mặt khác thể hiện những động thái chính trị,kinh tế, xãhộiẩn chứa bên trongquá trình biến đổitín ngưỡngnày

1.1.3.2 Nhữngvấn đềđã đượcđồngthuận

Các tác giả có sự đồng thuận trong cách giải thích tín ngưỡng thờ BàChúa Khonhư là một hiện tượng tín ngưỡng "nóng", là kết quả của cácnguyên nhân thay đổi nhu cầu tínngưỡng của nhân dân, tác động của nềnkinhtếthịtrường,sựđổi mới chủtrương

Trêncơsởcáccôngtrìnhcủacáctácgiảđitrước,chúngtôitiếptụctậptrung nghiên

cứu vềTín ngưỡng Bà Chúa Kho ở châu thổ Bắc Bộ: Nghiêncứut r ư ờ n g h ợ p t h ờ B à C h ú a K h o ở l à n g C ổ M ễ , t h à n h p h ố B

ắ c N i n h

Luận án áp dụng quan điểm lý thuyết “sáng tạo truyền thống” của tác giảEricHobsbawm nhằm làm rõ sự sáng tạo và biến đổi của tín ngưỡng BàChúaKhotrong xã hộihiệnnay.

1.2 Cơ sở lý thuyết, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứucủa luậnán

1.2.1 Một sốkhái niệmcôngcụ

- Hoạt động tín ngưỡnglà hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ

tiên;tưởng niệm và tôn vinh những người có công với nước, với cộngđồng; thờcúng thần, thánh, biểu tượng có tính truyền thống và các hoạt động tínngưỡng dân gian kháctiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, vănhóa, đạođứcxã hội

- Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, còn gọi là tín ngưỡng truyền

thốngViệtNam,làtínngưỡngbảnđịacủacácdântộcsốngtrênlãnhthổViệtNam

- TínngưỡngBàChúa Kh o l à m ột hì nh thứ ct í n ng ư ỡ ng dâ ngi a

ntôn thờ nhân vật Bà Chúa Kho của người Việt Mục đích tôn thờ, cúng lễBà Chúa Kho của nhữngngười thực hành nghi lễ chủ yếu nhằm "vaytiền,xinl ộ c " , c ầ u m o n g s ự c h e c h ở , g i ú p đ ỡ v ề k i n h d o a n h b u ô n b á

n , c ô n g danh,sức khỏe, nuôisinhcon cái

- Châu thổ Bắc Bộlà khái niệm về vùng địa lý - văn hoá châu

thổBắc Bộ Việt Nam Khu vực này bao trùm lên các tỉnh: Hà Nam,HảiDương, Hưng Yên, Thái Bình, Hải Phòng, Hà Nội, Vĩnh Phúc, BắcNinh,Nam Định, Ninh Bình, phần đồng bằng các tỉnh: Phú Thọ, BắcGiang,ThanhHoá, Nghệ An, Hà Tĩnh

- Truyền thống:là niềm tin hoặc hành vi được lưu truyền trong

mộtnhóm hay xã hội có ý nghĩa biểu tượng hoặc có ý nghĩa đặc biệt vớinguồngốc trongquá khứ

1.2.2 Cáclýthuyết

1.2.2.1 Lýthuyết"sángtạotruyềnthống"

"Sáng tạo truyền thống" là một khái niệm do nhà sử học người AnhEric

Hobsbawm và cộng sự T Ranger đề xướng(trongmộtcông trìnhnghiêncứucùngtiêuđề“Sángtạotruyềnthống"(TheInventionofTradition)nă

m 1983 Một số nhà nghiên cứu Việt Nam đã dịch cụm từInvention of Traditionlà "tạo dựng truyền thống", "tạo lập truyền

thống","làmratruyềnthống"khikhôngmuốnsửdụngtừ"sángtạotruyềnthống"

để tránh hiểu lầm là chỉ nhìn thấy những hàm ý tốt hoặc tích cực trongquátrìnhbiếnđổitruyềnthống.

Trongluậnánnàychúngtôidùngcụmtừ"sángtạotruyềnthống"đểthểhiệncùngquanđiểmvớitácgiảEricHobsbawmvàRangervàtránhhiểulầmmộtlýthuyếtkiếntạotruyềnthống(theconstructivisttheoryoftradition)củaRichardHandlervàJocelynLinnekin.Eric Hobsbawm và Ranger cho rằng trên thế giới có nhiều truyềnthống đượccho là có từ lâu đời, nhưng lại có "truyền thống" hoàn toàn cónguồn gốc gầnđây và mới được sáng tạo do một sự kiện nào đó và trongkhoảng một thờigian ngắn Ông định nghĩa truyền thống được sáng tạo làmột tập hợp nhữngthực hành, thường nằm dưới sự chi phối của những luậtlệ thành văn hay bất thành văn, cóbản chất nặng tính nghi thức hoặc hìnhtượng, nhằm khắc sâu các giá trị và tiêu chuẩn hành

vi nhất định vào tâmthức cộng đồng qua hình thức tái diễn, đồng thời ngụ ýmột dòng chảy tiếpnối từ quá khứ Theo ông, khi một biến đổi xã hội diễn ratrong thời gianquá ngắn làm yếu đi hay tiêu hủy hoàn toàn những mô hình

xã hội cũ vốntương thích với các truyền thống cũ, các xã hội sẽ cố gắng tạo

môhìnhm ớ i m à đối vớ i c h ú n g c á c tr uyề nt hống c ũ n ói trênk h ô n g c ò n phùhợp nữa Sự thích nghi với bối cảnh hiện tại được cộng đồng thực hiệnbằngcách sử dụngcácmô hìnhcũchonhững mục đích mới

thuộcnhiềulĩnhv ự c , chuyênngànhđãápdụnglýthuyết"sángtạotruyềnthống"củaEricHobsbawmv à o n g h i ê n c ứ u c ủ a h ọ Q u a n g h i ê n c ứ u c ủ a m ì n h , c

á c n h à khoa học trên đã khám phá sự “sáng tạo truyền thống” trong tín ngưỡngtruyền thống của ViệtNam như tín ngưỡng thờ Hùng Vương, tín ngưỡngthờ Đức Thánh TrầnHưng Đạo, tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở làng xã Lý thuyết "sáng tạotruyền thống" của Eric Hobsbawm và quan điểm củacác nhà khoa học ở ViệtNam như một cơ sở quan trọng của luận án, ở đó,xác lập cơ sở lý thuyết đểphân tích các "sáng tạo truyền thống" tín ngưỡngBàChúa Kho trongbốicảnhsau Đổimới

1.2.2.2 Lýthuyếttiếp biếnvăn hóa

TiếpbiếnvănhóabắtnguồntừkháiniệmtiếngAnhlà"Acculturation",đượcsửdụngđểgiảithíchquátrìnhthayđổivănhóavàbiếnđổitâmlýnhưlàkếtquảcuộcgặpgỡgiữacácnềnvănhóa.Lýthuyếttiếpbiếnvănhóagiảithíchsựthayđổivănhóacủaxãhộilàkếtquảcủasựvaymượntừxãhội

khác Nó có thể xảy ra trong trạng thái xung đột (chiến tranh…) hoặc trạngtháihòa bình (sự truyền bá tư tưởng, tôn giáo; trao đổi văn hóa nghệthuật).Trongluậnánnày,lýthuyếttiếpbiếnvănhóađượcvậndụngnhằmlàmsángtỏquátrìnhthayđổitínngưỡngBàChúaKhovàbiếnđổitâmlýcủanhữngngườiđilễđếnthờcúngnhânvậtthờnàynhưlàkếtquảcuộcgiaolưu,tiếpnhậngiữacáctruyềnthốngvănhóađịaphương;giữacộngđồnglàngthờBàChúa Kho với các cộng đồng lớn hơn (như nhóm dân cư người ViệtvùngchâuthổBắcBộ).

Tiểukếtchương1

Trong chương 1, luận án đã tổng quan tình hình nghiên cứu về tínngưỡng BàChúa Kho vùng châu thổ Bắc Bộ, trong đó nhấn mạnh đến sựđóng góp củacác nhà nghiên cứu về tín ngưỡng Bà Chúa Kho trong bốicảnh kinh tế, chínhtrị, xã hội Việt Nam thời kỳ Đổi mới Nhiều nội dungđánh giá của các tácgiả có sự đồng thuận, nhưng cũng có những vấn đềchưa được đề cập tới.Những vấn đề nghiên cứu còn bỏ trống của các tácgiả đi trước giúp chúngtôi chọn lựa hướng nghiên cứu phù hợp cho luậnán, từ đó có thể đóng gópthêm những thông tin có giá trị về mặt nhận thứckhoahọc và thựctiễn

Để làm rõ vấn đề nghiên cứut r o n g l u ậ n á n , l u ậ n á n c ó d ự a

t r ê n c ơ sở một số khái niệm, lý thuyết, cách tiếp cận và phương pháp

nghiên cứu.Luận án áp dụng lý thuyếtsáng tạo truyền thốngvàtiếp biến văn hóađểgiải thích và làm rõ sự sáng tạo và biến đổi tín ngưỡng Bà Chúa Kho

trongbốic ả n h v ù n g c h â u t h ổ B ắ c B ộ , t ừ s a u Đ ổ i m ớ i ; t i ế p c ậ n p h â

n t í c h ở

ễ, cơ cấu tổ chức quản lýtín ngưỡng, vàkhônggian thờ cúng Bà

Chương2 NHẬN DIỆN VIỆC THỜ PHỤNG BÀ CHÚA

KHOỞ VÙNGCHÂUTHỔBẮCBỘ 2.1 NhânvậttruyềnthuyếtBàChúaKhoởtỉnhBắcNinh,BắcGiang

Kết quả điền dã của chúng tôi năm 2012 cho thấy có ít nhất 6 cộngđồng làngthờ Bà Chúa Kho ở tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, đó là: làng CổMễ, phường

Vũ Ninh; làng Quả Cảm, xã Hoà Long; làng ThượngĐồng,phườngV ạ n A n ; p h ố T h i ê n Đ ứ c , p h ư ờ n g V ệ A n , t h à n h p h ố B ắ

c N i n h ; làng Trung Đồng, xã Vân Trung, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang; làng HạĐồng,xã ViệtĐoàn,huyệnTiên Du, tỉnhBắc Ninh

Theo truyền thuyết ở các làng, nhận vật thờ Bà Chúa Kho có nguồngốc là BàChúa Quả Cảm (Bà Chúa Lẫm), Hoàng phi đệ tam cung của VuaTrần Anh Tông

Lễ hội chính ở các làng đều tổ chức vào ngày 10 thánggiêng và lễ hội ngày 15 tháng 8 âm lịch.Nghi lễ tổ chức ở các làng QuảCảm, Thượng Đồng, Trung Đồng và Hạ

rướckiệu,tròchơidângian:đu,vật,chọigà,kéoco RiêngđềnBàChúaKhoởlàng Cổ Mễ, lễ giỗ chính của Bà ngày 12 tháng Giêng Ngoài lễ hộichính, đền tổ chức cúng lễ quy môtrong cả năm Lễ “vay” và “trả” tiềnvàng, đồ mã với số lượng lớn xuất hiệnsau thập niên 80 thế kỷ trước Cóhàng chục vạn lượt người đi lễ mỗi năm,đặc biệt đông đảo là những ngườilàmnghề kinh doanh, buônbán,cán bộ nhànước

2.2 Cácnhânvật đồngdạng

NgoàiBàChúaKhoởtỉnhBắc Ni nh, Bắ c Gi ang,nhân vật thờcótên gọi BàChúa Kho còn xuất hiện ở nhiều nơi như Hà Nội, Nam Định,Hưng Yên, Thái Bình Họ chỉ códanh xưng giống nhau là Bà Chúa Khonhưng vai trò và chức năng thờ cúnghoàn toàn khác nhau Đó là tínngưỡng thờ các Bà: Quản Trưởng Quốc Khố

Lý Thị Châu Nương ở đìnhGiảng Võ, Hà Nội; Bạch Hoa Tiết Liệt AnhPhong Giám Thương CôngChúa ở các di tích miếu thờ Cột cờ, đền NguyênThương, đền Bồng Lai ởthành phố Nam Định; Lê Bạch Nương Thiên PhủChư Tích ở đường ĐiệnBiên III, thành phố Hưng Yên; Bà Chúa Ngừ TrầnThị Dung ở thôn Lại,huyện HưngHà, tỉnh TháiBình

2.3 Mộtsốnhậnxét

2.3.1 SựkhácbiệtvềxuấtthâncủaBàChúaKhotạicácnơithờcúng

- Các nhân vật thờ Bà Chúa Kho ở Hà Nội, Nam Định, Hưng YênvàTháiBìnhlànhânvậtđượclịchsửhóacócôngtrônggiữkholương,vũkhícho đất nước, đượcnhân dân tôn vinh thần thánh hoá sau khi mất BàChúaKhoởlàngCổMễcómộttruyềnthuyếtchorằngnguồngốctêngọinàygắnvớinúiKho,tươngtruyềnlànơicấtcủacải,vũkhícủavuaquannhàLýkhiđánhgiặcTống.Dođó,BàChúaKhocònđượchiểulànữthầntrôngcoinúiKho Nhân vật Bà Chúa Quả Cảm hay Bà Chúa Lẫm ở tỉnh BắcNinh,

BắcGiangcónguồngốckhôngliênquanđếnviệctrôngcoikhotàngnhưngvẫnđượcnhândângọilàBàChúaKho.Têngọinômnàymớixuấthiện

2.3.2 Sự khác nhau về hệ thống điện thần ở các di tích thờ BàChúa Kho

Các đền thờ Bà Chúa Kho vùng Bắc Ninh - Kinh Bắc do nhiềunguyên nhân

đã có sự xáo trộn gian thờ, đồ cúng bị mất mát, hư hỏng Mộtsố ngôi đềnxâyd ự n g m ớ i b a n t h ờ h o à n t o à n N h ữ n g d ấ u ấ n c ủ a

t í n ngưỡng thờ Mẫu, Tứ Phủ đã xuất hiện Các đền thờ Bà Chúa Kho ởlàngCổ Mễ, Vệ An, Quả Cảm, Thượng Đồng đều thờ nữ thần trong tínngưỡngĐạo Mẫu Tại điện thần Bà Chúa Kho ở Cổ Mễ, ngoài ban thờ BàChúaKho còn thờ Tam toà Thánh Mẫu, Tứ phủ công đồng, Đền thờ BàChúaKho ở làng Quả Cảm có thêm sự xâm nhập của Đạo giáo Đền BàChúaKhoởThượngĐồngvàởHạĐồngphốithờtiếnsĩNguyênSuýCaoHiển

- Cao Sơn Đại Vương Tại các đình, đền thờ Bà Chúa Kho ở Hà Nội,NamĐịnh, Hưng Yên và Thái Bình, cách bài trí ban thờ không nhấn mạnhđếnđốitượngthờMẫu.Sựhộinhậptínngư ỡngTứ phủởc á c đề nnà yc hư ađếnmứcsâusắc.Cóhailoạihìnhtínngưỡngcùngtịnhdungtrongmộtđiệnthần của di tích thờ BàChúa Kho ở Bắc Ninh - Kinh Bắc: Tín ngưỡng thờthần và tín ngưỡng thờ Mẫu Tuy các di tích

có cách bài trí điện thần khácnhau nhưng ở đâu Bà Chúa Kho cũng là nhânvật trung tâm cao nhất, vàcácvịthần khác có vịthế thấp hơn

2.3.3 Sựkhácnhautrongthựchànhnghilễthờcúngởcácđịaphương

Ở 4 làng thờ Bà Chúa Kho (Quả Cảm, Thượng Đồng, Trung Đồng,Hạ Đồng),việc chọn thời gian tổ chức lễ hội về cơ bản là giống nhau(ngày10thánggiêngvà15-8).LễhộiBàChúaKhoởHàNội,NamĐịnh,Hưng

Yên, Thái Bình cũng tổ chức vào ngày sinh và ngày hóa của các Bà Lễ hộiởcác làng này diễn ra theo nghi lễ cổ truyền cór ư ớ c k i ệ u , l ễ t ế , c á c t r ò chơi dângian, trò diễn Đây là sinh hoạt lễ hội ở trong phạm vi một số làng tôn thờ vị thầnbảo hộ cộng đồng Khác với các lễ hội trên, lễ hội đền BàChúa Kho ở Cổ Mễ kéo dài suốt cả năm.Người đi lễ tới vay “tiền” BàChúa Kho đầu năm về làm ăn hay xin “lộc rơilộc vãi” và cuối năm đi lễ tạ“trả” tiền vayc ủ a B à V ớ i m ụ c đ í c h

c h í n h c ủ a n g ư ờ i đ i l ễ l à v a y t i ề n v à xinlộc, nên lễhộiởđâynghiêngvề phần lễnhiềuhơnhội

Tiểukếtchương2

Trong chương 2, luận án đã nhận diện các nhân vật truyền thuyếtBàChúaKhoởvùngchâuthổBắcBộ;môtảditích,truyềnthuyếtvànghilễthờcúngBàChúaKhoởtỉnhBắcNinhvàtỉnhBắcGiang,cũngnhưcácnhânvậtđồngdạng.Các“BàChúaKho”đượcthờcúngcónguồngốcvàvaitròkhácnhau Quá trình tu bổ tôn tạo di tích và tái lập nghi lễ truyềnthống sau thờikỳ Đổi mới không còn giữ được “nguyên gốc” so với trước kia Cácđiệnthần có xu hướng mở rộng, tích hợp những loại hình tín ngưỡng thờMẫu,Tứ Phủ Việc tổ chức lễ hội thay đổi về thời gian, không gian và nghilễthực hành Có lễ hội diễn ra trong vài ba ngày, nhưng cũng có khi kéodàinhiềutháng;cótrườnghợpchỉdiễnratrongphạmvimộtvàilàng,nhưngcónơilễhộithuhútkháchthậpphươngcủacảvùng,cảnướcthamdự

Ở chương tiếp theo, chúng tôi sẽ bàn luận về “sự sáng tạo truyềnthống" vàbiến đổi tín ngưỡng thờ Bà Chúa Kho ở làngC ổ M ễ đ ể t h ấ y đượccách thức sáng tạo của cộng đồng địa phương và đóng góp của họ đốivớisinhhoạttín ngưỡngnày

Chương3 QUÁ TRÌNH "SÁNG TẠO TRUYỀN THỐNG"TÍNNGƯỠNGBÀCHÚAKHOỞ LÀNGC

ỔMỄ 3.1 Quátrìnhtạo dựng ditíchđềnBàChúaKholàng Cổ Mễ

3.1.1.Đặc điểm đềnBàChúaKholàngCổMễtrướcthờikỳĐổimới

Đền Bà Chúa Kho tọa lạc trên núi Kho, tương truyền là nơi đặt khoquânlương của triều đình nhà Lý trong cuộc kháng chiến chống giặc TốngphươngBắc (năm 1077) Ban đầu đền chỉ là một ngôi miếu nhỏ ĐếnthờiLê,miếuđượcbansắcvàphongthầnchủlà"Chủkhốlinhtừ".ThờiTựĐức,làngCổMễtrùngtuđềnvàhoànthànhvàonăm1859.Trongkhángchiến