(Luận án) Thế giới nghệ thuật của nguyên hồng thời kỳ trƣớc năm 1945

Như đã biết,“Thế giới nghệ thuật” là chỉnh thể của hìnhthức văn học”Trần Đình Sử, 1998, “Thế giới nghệ thuật là kháiniệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật một tác phẩm, mộtloại

BỘGIÁO DỤCVÀĐÀO TẠO

DANH MỤC BÀI BÁO, CÔNG

2 Đào Thị Lý (2011), "Một số đặc điểm về nghệ thuật

xâydựng nhân vật phụ nữ trong sáng tác của Nguyên Hồng",Tạp chíDiễnđànvăn nghệ ViệtNam,tháng12 năm2011, tr.17 -21.

3 Đào Thị Lý (2013), "Nghệ thuật tạo dựng hoàn cảnh,tìnhhuống trong sáng tác của Nguyên Hồng trước Cách mạng tháng

Támnăm 1945",Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam,số 277, tháng

12,năm2013, tr.30-34

4 ĐàoThịLý(2014),“KhônggiannghệthuậttrongsángtáccủaNguyê

n Hồng thời kỳ trước năm 1945”,Tạp chí Khoa học và CôngnghệĐạihọcTháiNguyên,tập129,số15,năm2014,tr.51-58.

vớin g h ề v ă n khá sớm và đã thành công ngay từ tác phẩm đầu tay:Bỉ vỏ(1937).Nguyên

Hồng có sức viết phi thường, viết với tất cả sự đam mêvànhiệth u y ế t c ủ a m ì n h H ơ n b ố n m ư ơ i n ă m c ầ m b ú t , ô n g đ ã đ

ể l ạ i gần bốn mươi tác phẩm, trong đó có những sáng tác đặc sắc và cónhững tác phẩm đượcđánh giá là một trong những tác phẩm bềthếnhấtcủatiểuthuyếtViệtNamhiệnđại

1.2 Như đã biết,“Thế giới nghệ thuật” là chỉnh thể của

hìnhthức văn học”(Trần Đình Sử, 1998), “Thế giới nghệ thuật là kháiniệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, mộtloại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giớinghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lýriêng, cóq u a n h ệ x ã h ộ i r i ê n g , q u a n n i ệ m đ ạ o

đ ứ c , t h a n g b ậ c g i á trị riêng”(Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, 2000) TrongThế giới nghệ thuậtcủa Nguyên

Hồng, ở mọi phương diệnnghệ thuật như: đề tài, chủ đề, nhân vật,không gian, thời gian, ngônngữ nghệ thuật, đều được thống nhấttrong một chỉnh thể nghệthuật, giúp người đọc dễ hình dung ra

nhữngđónggópcụthểtrongquátrìnhsángtạokhôngngừngcủanhàvăn.Với một số lượng tác phẩm khá lớn ở nhiều thể loại (tiểuthuyết,truyện ngắn, bút ký, thơ ) qua hai giai đoạn sáng tác, trước và saunăm 1945, NguyênHồng đã phản ánh một cách chân thực, cảm độngcuộc sống với những

số phận cụ thể của những người lao động nghèokhổ và quá trình đổi đời nhờ Đảng,

viếtvềvấnđềnày,NguyênHồngđãthểhiệnđượccáinhìnhiệnthựcsâu

sắc và tấm lòng nhân đạo thiết tha của nhà văn đối với những

conngười lao động Vì vậy, khi đặt vấn đề nghiên cứu:Thế giới nghệthuật của Nguyên Hồng thời kỳ trước năm 1945cũng có nghĩa

làđã đi vào nghiên cứu về những đặc điểm nổi bật trong nội dungvànghệ thuật của các tác phẩm, khẳng định giá trị hiện thực sâu sắcvàgiá trị nhân đạo cao cả trong sáng tác của nhà văn hiện thực xuấtsắcnàytrongmộtgiaiđoạnsángtác cụthể của ông

1.3 Theo khảo sát của chúng tôi, cho tới nay đã có khoảng

hơn50 công trình viết về Nguyên Hồng và riêng việc nghiên cứu

vềThếgiới nghệ thuậtcủaông đãcó trên20 bài (đềcập

đếnnhiềuk h í a cạnh, ví dụ như:Chủ đề, đề tàis á n g t á c , c ả m

h ứ n g s á n g t ạ o , c h ủ nghĩa nhân đạo, cảm quan tôn giáo, lờivăn nghệ thuật, trong sángtác của nhà văn) Trong các công trìnhnghiên cứu này, các tác giả đãchú ý đề cập đến giai đoạn sáng táctrước Cách mạng tháng 8/1945của Nguyên Hồng, trong đó đã có sự

khảo sát, đề cập đến một sốphương diện trongThế giới nghệ thuậtcủa

ông như: đề tài, chủ đềnhân vật, không gian và thời gian, lời vănnghệ thuật nhưng chúngtôi nhận thấy rằng, phần lớn đây là nhữngnhận xét, nhận định mangtính khái quát; hoặc đó có thể là những

khảo sát, phân tích khá cụ thểở một số phương diện trongThế giới nghệ thuậtchứ chưa phải toànbộThế giới nghệ thuậtcủa Nguyên

Hồng Do đó, vẫn rất cần phải cómột công trình chuyên biệt nghiên

cứu một cách khá hệ thống và toàndiện vềThế giới nghệ thuậtc ủ a

n h à v ă n N g u y ê n H ồ n g T h ự c h i ệ n đề tài nghiên

cứu này, chúng tôi muốn góp phần nhìn nhận một cáchtương đối

toàn diện, hệ thống vềThế giới nghệ thuậtcủa NguyênHồng trong

một giai đoạn sáng tác cụ thể- g i a i đ o ạ n t r ư ớ c

C á c h mạng tháng Tám năm 1945, để chỉ ra những đặc điểm riêng,

nhữngsáng tạo riêng trongThế giới nghệ thuậtcủa nhà văn; đồng thời

quađókhẳ ng địnhnhữ ng đónggó p đá ng trânt r ọng củaôngđốivớisự vận động và phát triển của trào lưu văn học hiện thực phê phán nóiriêng, của nền văn xuôiViệt Nam hiện đại nói chung một cách cụ thểvà đầyđủ hơn

1.4 Hiện nay, một số tác phẩm tiêu biểu của Nguyên Hồng

đãđượcđưavàotrong chương trình giáodục ởbậcphổ thông vàđ ạ i học.Nếu đề tài này được thực hiện thành công, đây sẽ là cuốn tàiliệuthamkhảocóýnghĩađốivớihọcsinh,sinhviên,giáoviêncáccấpv

à những ai quan tâm đến nhà văn hiện thực xuất sắc suốt đời nặnglòngvớinhữngngườinghèokhổ này

2 Mục đích vànhiệm vụnghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu vềThế giới nghệ

thuậtcủa nhà văn Nguyên Hồng, luận án góp phần khẳng định: Trong quátrình sáng tác của mình, Nguyên Hồng đã tạo ra mộtThế giới nghệthuật riêngđộc đáo và đặc sắc; và qua đó ghi nhận những

đóng gópquan trọng của ông đối với quá trình phát triển của văn họchiện thựcphê phán Việt Nam nói riêng và văn xuôi Việt Nam hiệnđạig i a i đoạn đầu thế kỷXXđếnnăm1945nóichung

2.2 Nhiệm vụnghiêncứu:Nghiêncứun h ữ n g p h ư ơ n g

d i ệ n quan trọng củaThế giới nghệ thuậttrong sáng tác của Nguyên

Hồnggiai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhằm chỉ

ranhữngđặc điểm cơ bản trongThế giới nghệ thuậtcủa nhà văn (nghệ thuậtxây

dựng nhân vật; không gian, thời gian nghệ thuật và ngôn ngữnghệthuật) Qua đó khẳng định những giá trị nghệ thuật và giá trịhiệnthực sâu sắc, giá trị nhân đạo cao cả trong những sáng táccủaNguyên Hồng - “nhà văn của những người khốn khổ” Việt Namgiaiđoạn trước năm1945

3 Đốitƣợngnghiêncứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án là những sáng táccủaNguyênHồnggiaiđoạntrước1945.Tuynhiên,trongquát r ì n h nghiêncứu, những sáng tác sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 củaông cũngđượcchúng tôi quantâm khảosát,nhằm sos á n h l à m r õ hơn những

đặc điểm riêng trongThế giới nghệ thuậtcủa NguyênHồng thời kỳ

trước năm 1945, cũng nhưm ộ t s ố đ ặ c đ i ể m

c h u n g trongquátrìnhsángtáccủanhàvăn saucáchmạng

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tiến hành khảo sát một số tácphẩmtiêu biểu của các tác giả cùng khuynh hướng, cùng thời với ông để sosánh, đối chiếu nhằm chỉ ra những nét

riêng, nét độc đáo trongThếgiớinghệthuậtcủa Nguyên Hồng.

4 Giới hạn,phạmvi nghiêncứu

Như đã biết,Thế giới nghệ thuậtbao gồm nhiều phương

diệnnhư:đ ề t à i , c h ủ đ ề , n h â n v ậ t , n g h ệ t h u ậ t x â y d ự n g n h â n v

ậ t , t h ờ i gian, không gian nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật Tuy nhiên,trong khuônkhổ luận

án của mình,c h ú n g t ô i x á c đ ị n h p h ạ m v i nghiên cứu cụ

thể là đi sâu vào nghiên cứu một số phương diện cơbản củaThế giới nghệ thuậtnhư: thế giới nhân vật và nghệ thuật xâydựng nhân vật, thời

gian, không gian nghệ thuật và ngôn ngữ nghệthuật trong các sáng táccủa nhà văn Nguyên Hồng giai đoạn trướcCách mạng tháng Tám năm

1945 - vì đây là giai đoạn sáng tác nhiều,tiêu biểu và thành công nhất

của Nguyên Hồng Còn một số phươngdiện khác như:đề tài, chủ đề, lời văn nghệ thuật, giọng điệu nghệthuật cũng đã được một số tác giả

đề cập đến khá rõ trong cácchuyên luận và bài báo của mình, nênchúng tôi không chủ trương đisâuvào nghiên cứu

5 Phươngphápnghiêncứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã sử dụng các phương

phápnghiên cứu sau:Phương pháp phân tích, tổng hợp; Phương phápthống kê, phân loại; Phương pháp so sánh, đối chiếu; và có vận dụnglýthuyếtvề thi pháp họcđểphụcvụ trongquá trìnhnghiêncứu.

6 Dựkiến đóng gópmớicủa đề tài

6.1 Đây làcông trình chuyênbiệtđầu tiênn g h i ê n

c ứ u m ộ t cách khá toàn diện vàhệ thống vềT h ế g i ớ i n g h ệ

s á n g táccủaNguyênHồngthờikỳtrước1945.Luậnánđisâ uvà

okhảo

sát, nghiên cứu các sáng tác của Nguyên Hồng nhằmc h ỉ r a

n h ữ n g đặc điểm nổibật trongT h ế g i ớ i n g h ệ t h u ậ t c ủ a

6.2 Kết quả nghiên cứu trên là cơ sở để khẳng định những

đónggópqu a nt r ọn g c ủa Ng uy ê n H ồ n g và oq uá t r ì n h phátt r i ể n tràolư uvănhọchiệnthựcphêphángiaiđoạn1930-

1945nóiriêngvàđốivớinềnvănxuôiViệtNamhiệnđạinóichung

6.3 Nếu luận án này thành công, hy vọng đây sẽ là một tài

liệutham khảo hữu ích cho học sinh, sinh viên và những người quantâmđếntácgiảNguyênHồngnóiriêngvàvănxuôiViệtNamthờikỳhiệnđạigiaiđoạntrướcCáchmạngthángTámnóichung

Chương1 TỔNGQUANVẤNĐỀNGHIÊNCỨU Tìnhhình nghiêncứu chungvề NguyênHồng

Gần¾thế kỷ trôi qua kể từ khi cuốn tiểu thuyếtBỉ vỏcủaNguyên

Hồng ra đời và được nhậnGiải thưởngcủa Tự lực văn đoàn(1937), đã

có rất nhiều bài viết, những công trình nghiên cứu về cuộcđời và sựnghiệp của nhà văn Cho đến nay, việc nghiên cứu vềNguyên Hồngcũng vẫn đang được tiếp tục và đã đạt được nhiềuthành tựu đáng trântrọng Đã có trên 50 công trình, bài viếtnghiêncứuvềNguyênHồng,cónhiềucuộcHộithảolớn,nhỏvềcuộcđờivà sự nghiệp của nhà văn, có hàng chục luận văn, luận án nghiên cứuvề tác giả Khi ông qua

đời, đã có hơn 20 bài viết về nhữngHồi ức vàkỷ niệm về nhà văn.Tất cả những

điều đó chứng tỏ: sức sống của tácphẩm Nguyên Hồng rất bền vữngtrong lòng người đọc nhiều thế hệvà theo thời gian những giá trị đặcbiệt của nó ngày càng được pháthiện,được khẳngđịnh mộtcáchtrântrọng

Theokhả osát c ủa c húng tôi, t r o n g khoảnghơn 50c ô ng trình,bài viết nghiên cứu chung về Nguyên Hồng, có khoảng 20 bài nghiêncứu có liên quan trực tiếp đến phương

diệnThế giới nghệ thuậtcủanhà văn, ví dụ như:Lời văn nghệ thuật, phong cách nghệ thuật, cảmquan tôn giáo trong sáng tác của Nguyên Hồng Tuy nhiên, cũngtheo khảo sát, chúng tôi nhận thấy:

những nhà nghiên cứu mới chỉdừng lại ở những nhận định chungnhất, hoặc đi sâu vào một sốphương diện như: nhân vật, ngôn ngữnghệ thuật, phong cách nghệthuật mà chưa có một công trình

chuyên biệt nào nghiên cứu toàndiện, hệ thống vềThế giới nghệ thuậtcủa Nguyên Hồng trước 1945.Vì thế, việc nghiên cứuThế giới nghệ thuật của Nguyên Hồng thời kỳtrướcnăm1945làrấtcầnthiết.

c h ỉ n h thểcủasángtácnghệthuật(mộttácp h ẩ m , m ộ t l o ạ i h ì n h

t á c phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật cókhônggianriêng,thờigianriêng,cóquyl u ậ t t â m l ý r i ê n g , c ó q uanhệxãhộiriêng,quanniệmđạođức,thangbậcgiátrịriêng”(L êBáHán, Trần Đình Sử, Nguyễn KhắcPhi, 2000) Từnhữngquan niệm trên, cho phép ta hiểuThế giới nghệ thuậtchính là “sựthống nhất của mọi yếu tố đa dạng trong tác phẩm”(Trần Đình Sử,1998),đólàcácyếutố:Đềtài,chủđề,n h â n v ậ t , t h ờ i g i a n v à kh

ông gian, ngôn từ và giọng điệun g h ệ t h u ậ t t ấ t c ả t ạ o

n ê n m ộ t Thế giới nghệ thuậttrong sáng tác của nhà văn Và cũng

từ nhữngquan niệm vềThế giới nghệ thuậtnhư trên,c h ú n g t ô i

c h ọ n q u a n niệmc ó t í n h k h á i q u á t h ơ n c ả l à q u a n n i ệ m c ủ a c

á c t á c g i ả c u ố n Từđiể n thuậtn g ữ vănhọc V à đ â y sẽl à c ơs ở lý

thuyết,lýluậ nđể chúng tôi tiến hành nghiên cứuThế giới nghệ thuậtcủa nhà

vănNguyênHồng

2.2 NhữngcơsởhìnhthànhnênThếgiớinghệthuậtcủaNguyênHồng 2.2.1 Hoàncảnhlịchsử-xãhội

NguyênH ồ n g s i n h r a v à l ớ n l ê n t r o n g h o à n

c ả n h x ã h ộ i c ó nhiều sự kiện đặc biệt: Đất nước bịt h ự c

d â n P h á p x â m l ư ợ c , n h â n dân ta phảisống trongcảnhmấtn ư ớ c đ ó i k h ổ , b ầ n c ù n g X ã h ộ i Việt Nam có

sự chuyển biến toàn diện và sâu sắct h e o h ư ớ n g

t h ự c dânp h o n g k i ế n C á c m â u t h u ẫ n t r o n g x ã h ộ i n g à y c à n

g n h i ề u v à

trở nên quyết liệt hơn Phong trào cách mạng, đặc biệt từ khiĐảngcộng sảnĐông Dương rađờingày càng phátt r i ể n

m ạ n h m ẽ T ừ cuốithếkỷXIXđầuthếkỷXX,vănhóaViệtNamnóichung,vănhọcnói riêng dần dần thoát khỏi ảnh hưởng của nền văn hóa, văn họcphong kiến Trung Hoa,bắt đầu tiếp xúc và ảnh hưởng của văn hóa,văn học phương Tây, đặcbiệt là văn hóa, văn học Pháp Những tưtưởng tiến bộ hiện đại đượctiếp nhận vào Việt Nam đã làm thay đổinhận thức của nhiều tầng lớpnhân dân, đặc biệt là lớp thanh niên

tríthức.Đặcbiệt,khicuốnĐềcươngvềVănhóaViệtNam(1943)rađờiđã giúp nhiều

văn nghệ sĩ tìm được con đường đi đúng đắn cho mình(trong đó có nhà văn NguyênHồng), giúp họ thoát ra khỏi tình trạngbế tắc về tư tưởng và hướng đi

củaNguyênHồngvượtquaphạmtrùphảnánhcủakhuynhhướngvănhọchiện thựcphê phán, tiếp cận với cách phản ánh hiện thực của khuynhhướngvănhọccáchmạng

2.2.2 Hoànc ả n h g i a đ ì n h , m ô i t r ư ờ n g s ố n g v à h o ạ t đ ộ

n g v ă n họccủaNguyênHồng

NguyênHồngtênthậtlàN g u y ễ n N g u y ê n H ồ n g , s i n h 0 5 tháng 11 năm 1918 tại Nam Định Sinh trưởng trong một giađìnhtheođạoThiênchúađãcómộtthờik h á g i ả , n h ư n g đ ế n k h i NguyênHồng rađờithìcảnh nhàdầnsas ú t , k h ó k h ă n N ă m

i P h ò n g đ ể kiếm sống trong xóm chợ nghèo, sống va chạm với đủ hạng ngườitrong xã hội

Cả cuộc đời Nguyên Hồng gắn bó với mảnh đấtHảiPhòngcầnlao.Đi ề u đóđãgiúpnhàvănam hiểumộtcác hsâusắcđờisốngxãhộiđươngthời,cót h ê m v ố n s ố n g p h o n g p h ú v ề nhữ

ng cuộcđờitối tăm,lam lũc ủ a n h ữ n g n g ư ờ i l a o đ ộ n g

s ố n g dướiđ á y x ã h ộ i , n h ư n g v ẫ n l u ôn c ón i ề m tinv à o b ả n c h ấ t t

ốt đ ẹ p của những người lao động nghèo khổ Từ hoàn cảnh riêng đặcbiệtcùngvớimôitrườngsốngkhắcnghiệt đãtạonêncốtcáchvàbảnlĩnh

Nguyên Hồng, đã định hướng thị hiếu thẩm mĩ của ông, đưaNguyênHồng đến với văn học như một sự thôi thúc tự bên trong.Nhàv ă n viếtvềnhữ ng conngườinghèo khổdướiđáyxãhội,để“v

sáng tạo.Ông là một nhà văn hiện thực đã tạo cho mình mộtThế giới nghệthuật riêng,độc đáo và đầyýnghĩa.

Tómlại,hoàncảnhxãhội,hoàncảnhgiađìnhvàcátính,tàinăngvăn học của nhàvăn cùng với những trải nghiệm khắc nghiệt củabảnthântrongcuộcsốngcủanhữngngườilaođộngnghèokhổdướiđáyxãhội - đã trở thành

đưaNguyênHồngđếnvớivănchương,đãtạonênmộtNHÀVĂNNGUYÊNH

ỒNG.Đólànhàvăncủanhữngngườikhốnkhổ,nhàvăncủalòngnhânđạo

-mộttrongnhữngtêntuổilớncủatràolưuvănhọchiệnthựcphêphánthờikỳtrướcCáchmạngthángTámnăm1945nóiriêng,củanềnvănhọcViệtNamhiệnđạinóichung

Chương3 THẾGIỚINHÂNVẬT 3.1 Một thế giới nhân vật phong phú, phức tạp thuộc tầng lớp thịdânvàlaođộngnghèokhổdưới đáyxã hội

đượcthể hiện ở 25/38 sáng tác) Đó là những người phụ nữ vất vả,

tảo tầnkiếm sống (như nhân vật: Mũn(Đây, bóng tối),Vịnh(Hàng cơmđêm)…; là những người phụ nữ bị chà đạp - trở nên nhẫn nhục camchịu (như các nhân vật mụ Mão(Người mẹ không con),nhân vậtngười vợ lão Đen( B ố c o n l ã o Đ e n ) …, hay đó còn là

những ngườiphụ nữ không có hạnh phúc gia đình, không đượchưởng hạnh phúclàm mẹ (như các nhân vật: bà mẹ của bé

Hồng(Những ngày thơ ấu),mợ Du(Mợ Du)… Thứ hai, họ lànhững

người phụ nữ bất hạnh,nghèo khổ bị xã hội dồn đẩy vào tận chân tường, cùng đường, bế tắcnên đã có những phản ứng cực đoan, nổi loạn trở thành những kẻgianghồ,lưumanh,thahóa… (đặcđiểmnàytậptrungở9/38sángtácvàcórảiráctrongnhiềutácphẩmkhác);Họb ấthạnhvìnhânphẩmvàthể xác đều bị chà đạp thảm khốc,bị đẩy vào bước đường

cùng, vàoranh giới giữa sự sống và cái chết (như các nhân vật: Bảy

…;haybịđẩyvàonhàchứanhưcácnhânvật:

TámBính,HaiLiên(Bỉvỏ) Nhưngcó

mộtđiểmđángquýlà:chodùphảichịubaonỗibấthạnh,thìnhânvậtphụnữcủaNguyênHồng vẫn ánh lên những nét đẹp truyền thống của người phụ nữ ViệtNam Khi viết vềnhân vật người phụ nữ, Nguyên Hồng đã vô tìnhchạmtớimộtvấnđềlớnmangtínhnhânloạivàthờiđại-

đólàvấnđềvềGiới(vấnđềgiađình,vấnđềtìnhyêuvàhônnhân,vấnđ

ềhạnh