LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC: RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH Ở LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC: RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH Ở LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ. Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp giảng dạy bộ môn Toán

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HUYỀN CHÂM

RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH,

HỆ PHƯƠNG TRÌNH Ở LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2022

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HUYỀN CHÂM

RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH,

HỆ PHƯƠNG TRÌNH Ở LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp giảng dạy bộ môn Toán

Mã số: 8.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Danh Nam

THÁI NGUYÊN - 2022

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên là Vũ Huyền Châm, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán, Trường Đại học sư phạm – Đại học Thái Nguyên, khoá học 2020 – 2022 Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS

TS Nguyễn Danh Nam

Các số liệu có nguồn gốc rõ ràng, tuân thủ đúng nguyên tắc và kết quả trình bày trong luận văn được thu thập trong quá trình nghiên cứu là trung thực, chưa

từng được công bố trước đây

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Xác nhận của

Khoa chuyên môn

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2022

Tác giả luận văn

Vũ Huyền Châm Xác nhận của GV hướng dẫn

PGS TS Nguyễn Danh Nam

ii

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Danh Nam đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Toán, khoa sau đại học trường Đại học sư phạm- đại học Thái Nguyên cùng các thầy cô giáo đã tạo fđiều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập nghiên cứu tại trường Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ và động viên khuyến khích tôi trong suốt quá trình nghiêm cứu và hoàn thành khoá học này Tôi xin chân

thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2022

Tác giả luận văn

Vũ Huyền Châm

iii

M ỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC BẢNG viii

DANH MỤC HÌNH ix

DANH MỤC BIỂU ĐỒ x

MỞ ĐẦU 11

1 Lý do chọn đề tài 11

2 Mục đích nghiên cứu 13

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 13

4 Khách thể, đối tượng nghiên cứu 13

5 Vấn đề nghiên cứu 13

6 Giả thuyết khoa học 13

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 14

8 Phương pháp nghiên cứu 14

9 Cấu trúc của luận văn 14

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄNError! Bookmark not defined

1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined

1.1.1 Một số định hướng về đổi mới chương trình môn toán trong

chương trình giáo dục phổ thông 2018 Error! Bookmark not defined 1.2 Dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.1 Cơ sở triết học, tâm lý học, giáo dục học của dạy học GQVĐ

Error! Bookmark not defined 1.2.2 Những khái niệm cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

iv

1.2.3 Đặc điểm của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.4 Các mức độ của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.5 Các bước tổ chức dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.6 Vai trò của dạy học giải quyết vấn đề trong hình thành và phát

triển năng lực học sinh Error! Bookmark not defined 1.3 Kỹ năng Error! Bookmark not defined

1.5 Một số kỹ năng GQVĐ cho học sinh trong quá trình dạy học môn Toán

Error! Bookmark not defined 1.5.1 Khái niệm kỹ năng GQVĐ Error! Bookmark not defined 1.5.2 Kỹ năng xác định các yếu tố Error! Bookmark not defined 1.5.3 Kỹ năng nhận biết các câu hỏi Error! Bookmark not defined

1.5.4 Kỹ năng tổ chức thể hiện các dữ kiện (biểu đồ, đồ thị, mệnh đề)

Error! Bookmark not defined 1.5.5 Kỹ năng phân tích, tổng hợp Error! Bookmark not defined 1.5.6 Kỹ năng nhìn bài toán dưới nhiều góc độ khác nhau Error! Bookmark not defined

1.5.7 Kỹ năng suy luận logic Error! Bookmark not defined 1.5.8 Kỹ năng tính toán Error! Bookmark not defined 1.5.9 Kỹ năng ước lượng, phỏng đoán Error! Bookmark not defined 1.5.10 Kỹ năng tương tự hóa, đặc biệt hoá, khái quát hoá Error! Bookmark not defined

1.5.11 Kỹ năng trình bày lời giải Error! Bookmark not defined 1.5.12 Kỹ năng đánh giá Error! Bookmark not defined 1.5.13 Kỹ năng sáng tạo bài toán mới Error! Bookmark not defined

v

1.6 Xây dựng hệ thống các kỹ năng trong từng giai đoạn của dạy học GQVĐ

trong dạy học chủ đề phương trình, hệ phương trình ở lớp 9 THCS Error! Bookmark not defined

1.6.1 Một số kỹ năng trong giai đoạn tìm hiểu và phát hiện vấn đề

Error! Bookmark not defined

1.6.2 Một số kỹ năng trong giai đoạn chọn chiến lược và phương pháp

giải Error! Bookmark not defined 1.6.3 Một số kỹ năng trong giai đoạn trình bày lời giải bài toán Error! Bookmark not defined

1.6.4 Một số kỹ năng trong giai đoạn đánh giá, mở rộng và khái quát

vấn đề Error! Bookmark not defined

1.7 Thực trạng dạy học chủ đề phương trình, hệ phương trình lớp 9 ở trường THCS nhằm rèn luyện một số kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh

Error! Bookmark not defined

1.7.1 Thực trạng dạy và học chủ đề phương trình, hệ phương trình lớp 9

ở trường THCS Error! Bookmark not defined 1.7.2 Kết quả dự giờ thăm lớp Error! Bookmark not defined

1.7.3 Thống kê số liệu điều tra về dạy và học chủ đề phương trình, hệ

phương trình ở lớp 9 trung học cơ sở Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH,

HỆ PHƯƠNG TRÌNH LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCSError! Bookmark not defined

2.1 Biện pháp 1: Thiết kế các tình huống gợi vấn đề giúp HS rèn luyện một

số kỹ năng trong giai đoạn tìm hiểu và phát hiện vấn đềError! Bookmark not defined

2.1.1 Mục đích của biện pháp Error! Bookmark not defined

vi

2.1.2 Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp Error! Bookmark not defined

2.2 Biện pháp 2: Rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá cho học

sinh trong giải phương trình, hệ phương trình.Error! Bookmark not defined

2.2.1 Mục đích của biện pháp Error! Bookmark not defined 2.2.2 Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp Error! Bookmark not defined

2.3 Biện pháp 3: Rèn luyện một số kỹ năng trình bày lời giải cho học sinh

Error! Bookmark not defined 2.3.1 Mục đích của biện pháp Error! Bookmark not defined 2.3.2 Nội dung, cách thức thực hiện biện pháp Error! Bookmark not defined

2.4 Biện pháp 4: Rèn luyện một số kỹ năng đánh giá và mở rộng bài toán

cho học sinh Error! Bookmark not defined 2.4.1 Mục đích của biện pháp Error! Bookmark not defined 2.4.2 Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Cách thức tiến hành Error! Bookmark not defined 3.5 Nội dung thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

vii

3.6.1 Cơ sở để đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.6.2 Phân tích kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

viii

ix

Bảng 1.1: Các mức độ dạy học giải quyết vấn đềError! Bookmark not defined.

Bảng 1.2: Kết quả dự giờ thăm lớp giờ dạy học chủ đề phương trình, hệ phương

trình ở lớp 9 trung học cơ sở Error! Bookmark not defined.

Bảng 1.3: Kết quả thăm dò việc dạy học của GV trong chủ đề phương trình,

hệ phương trình ở lớp 9 trung học cơ sở Error! Bookmark not defined.

Bảng 1.4: Kết quả thăm dò việc học chủ đề phương trình, hệ phương trình của

HS lớp 9 trung học cơ sở Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.1 Kết quả điểm trung bình môn toán học kì I năm học 2021- 2022 của

lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.2 Bảng phân bố tần số điểm bài kiểm tra của học sinh hai lớp 9A(TN)

và lớp 9B ( ĐC) Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.3 Bảng phân bố tần suất điểm bài kiểm tra số 1 của học sinh hai lớp

9A(TN) và lớp 9B ( ĐC) Error! Bookmark not defined Bảng 3.4: Bảng tổng hợp các tham số qua bài kiểm tra số 1Error! Bookmark not defined.

x

Sơ đồ 1.1: Quá trình dạy học giải quyết vấn đề trong môn toán Error! Bookmark not defined.

xi

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ điểm số của hai lớp TN và ĐC qua bài kiểm tra Error! Bookmark not defined.

Biểu đồ 3.2: Biểu đồ tần suất điểm số của hai lớp TN và ĐC qua bài kiểm tra

Error! Bookmark not defined.

12

M Ở ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bối cảnh phát triển kinh tế quốc tế đặt ra những yêu cầu mới cho giáo dục

Ở Việt Nam, sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế với những ảnh hưởng của xã hội tri thức và toàn cầu hóa tạo ra những cơ hội nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục trong việc đào tạo đội ngũ lao động Đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao đáp ứng nhu cầu phát triển kinh

tế tri thức đang là thách thức không chỉ của ngành giáo dục mà còn là của toàn

Đảng, toàn dân

Giáo dục định hướng phát triển năng lực người học được dề cập đến từ rất lâu vào khoảng những năm90 của thế kỉ XX, ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục của hầu hết các nước Năng lực không chỉ quan trọng đối với con người

trong học tập mà còn có vai trò rất quan trọng trong đời sống thực tiễn

Theo luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm

2005[3]: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực

cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam

xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc”

Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực quan trọng và cần thiết đối với con người mà nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đang hướng tới Hiện nay ở Việt Nam, việc học quá chú trọng đến rèn luyện kỹ năng, luyện tập theo cái có sẵn, nên học sinh không được rèn luyện năng lực này từ sớm Điều

đó ảnh hưởng không nhỏ đến năng lực tự học, tự khám phá và tư duy của học sinh Vì vậy, rèn cho học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong học tập cũng như trong cuộc sống là một mục tiêu rất quan trọng của giáo dục Chương trình GDPT tổng thể của Bộ Giáo dục và đào tạo cũng nhấn mạnh [5]: “Năng lực

13

giải quyết vấn đề và sáng tạo là một trong những năng lực chung cốt lõi trong chương trình GDPT mới Do đó, bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề là một

nhiệm vụ quan trọng trong dạy học toán ở trường phổ thông nước ta hiện nay”

Qua thực tế giảng dạy bộ môn Toán 9 hiện nay ở trường Trung học cơ sở tác giả nhận thấy vẫn còn nhiều bất cập trong phương pháp giảng dạy, truyền thụ tri thức cho học sinh Mặc dù giáo viên đã vận dụng nhiều phương pháp trong quá trình dạy nhưng việc tiếp thu tri thức của học sinh vẫn còn nhiều hạn chế, chưa phát huy được hết tính sáng tạo cũng như năng lực của bản thân Do đó, việc dạy cho học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh là một trong những nhiệm vụ cần được quan tâm hàng đầu, nhằm đào tạo ra những con người sáng tạo, linh hoạt trong cuộc sống, phù hợp với hệ giá trị chuẩn mực, là động lực của

phát triển bền vững và nhanh chóng của đất nước

Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy trong chương trình Toán THCS có nội dung kiến thức phương trình, hệ phương trình là phần kiến thức quan trọng đòi hỏi học sinh vận dụng kiến thức một cách linh hoạt, sáng tạo, yêu cầu học sinh có kỹ năng giải quyết vấn đề nhạy bén Đặc biệt trong những năm gần đây, dạng toán phương trình, bất phương trình luôn chiếm đến 20% lượng câu

hỏi,kiến thức trong nội dung, cấu trúc đề thi vào lớp 10 THPT của tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh thành khác, chính vì vậy, việc rèn luyện phát triển một số kỹ năng giải quyết vấn đề các bài toán phương trình, hệ phương trình là rất quan trọng Nếu học sinh có kiến thức về phương trình, hệ phương trình ngay ở bậc THCS thì sẽ là nền tảng vững chắc cho quá trình học tập ở bậc THPT Hiện nay, trong việc dạy học giải phương trình, hệ phương trình ở bậc THCS việc đa dạng các phương pháp dạy học dường như rất hạn chế Vì vậy tác giả đã quyết định lựa chọn và nghiên cứu đề tài: Rèn luyện một số kỹ năng giải quyết vấn đề

cho học sinh trong dạy học chủ đề phương trình, hệ phương trình ở lớp 9

trường trung học cơ sở” để làm luận văn tốt nghiệp

14

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề toán học trong dạy học môn toán 9 ở trường THCS đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm rèn kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học chủ đề phương

trình, hệ phương trình ở lớp 9 trường trung học cơ sở

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu các quan điểm mang tính lí luận về năng lực giải quyết vấn đề

3.2 Đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm góp phần rèn luyện một số kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học chủ đề phương trình, hệ phương

trình ở lớp 9 THCS

3.3 Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng và đánh giá tính khả thi của giả thuyết

khoa học và các câu hỏi nghiên cứu

4 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học chủ đề phương trình, hệ phương

trình ở lớp 9 trường THCS

4.2 Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh và các biện pháp rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh

lớp 9 ở trường THCS

5 Vấn đề nghiên cứu

5.1 Xây dựng và tìm kiếm hệ thống các kỹ năng trong từng giai đoạn của dạy học GQVĐ trong dạy học Toán như thế nào? Có các biện pháp nào để rèn luyện

các kỹ năng GQVĐ trong dạy học Toán cho học sinh THCS ở Việt Nam?

5.2 Dạy học theo hướng tiếp cận GQVĐ với việc rèn luyện một số kỹ năng GQVĐ cho học sinh có thể nâng cao chất lượng dạy và học phần giải phương

trình, hệ phương trình không?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được một số biện pháp sư phạm phù hợp trong dạy học chủ đề phương trình, hệ phương trình thì có thể phát triển một số kỹ năng GQVĐ cho học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trường THCS

15

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

7.1 Giới hạn và phạm vi về nội dung

Luận văn này nghiên cứu về mối quan hệ giữa sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THCS và việc dạy học chủ đề phương trình, hệ

phương trình ở lớp 9 trường THCS

7.2 Giới hạn và phạm vi về thời gian

Các nghiên cứu và số liệu khảo sát của đề tài này được tiến hành trong năm học

2021 – 2022

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu về các vấn đề

liên quan đến đề tài của luận văn

8.2 Phương pháp điều tra - quan sát: Nghiên cứu thực trạng dạy và học nội dung toán học tại một số trường THCS thông qua các hình thức sử dụng phiếu điều tra,

quan sát hoặc phỏng vấn trực tiếp giáo viên ở trường THCS

8.3 Thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm tại một số lớp ở trường

THCS để xem xét tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp sư phạm đã đề xuất

8.4 Phương pháp thống kê toán học: Phân tích các số liệu điều tra thực trạng và

số liệu thực nghiệm sư phạm

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục,

nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề cho học

sinh trong dạy học chủ đề phương trình, hệ phương trình ở lớp 9 THCS

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm