TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ ĐIỀU KHIỂN PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VÀ ĐẶC ĐIỂM NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ ĐIỀU KHIỂN PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ TẠI TỈNH BÌNH THUẬN
Tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ
Tội phạm về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ đã được quy định từ rất sớm trong các văn bản pháp luật của Nhà nước Năm 1968, Công văn số 949-NCPL của Toà án nhân dân tối cao đã xác định rõ rằng vi phạm luật lệ giao thông gây tai nạn là tội phạm xâm phạm an toàn giao thông, thuộc nhóm tội nhẹ Chính sách xử lý các hành vi này nhấn mạnh việc trừng trị thích đáng các vi phạm nghiêm trọng, đồng thời kết hợp xử lý cẩn trọng dựa trên mọi tình tiết của vụ việc Đến năm 1976, Chính phủ ban hành Sắc luật số 03-SL/76, quy định các tội phạm và hình phạt, trong đó Điều 9 nêu rõ vi phạm về trật tự công cộng, an toàn công cộng và sức khoẻ nhân dân Năm 1985, Bộ luật Hình sự (BLHS) quy định rõ về các hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông vận tải tại Điều 186, mang tên “Tội vi phạm các quy định về ATGT vận tải gây hậu quả nghiêm trọng” Đến năm 1991, nội dung này tiếp tục được sửa đổi, bổ sung, với tên gọi mới là “Tội vi phạm các quy định về ATGT vận tải”, giữ nguyên nội dung cơ bản của các quy định cũ.
Ngày 22/12/1999, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Bộ luật Hình sự năm 1999, có hiệu lực từ ngày 01/7/2000, trong đó Chương XIX quy định rõ các tội phạm liên quan đến xâm phạm an toàn và trật tự công cộng Các hành vi vi phạm về an toàn giao thông vận tải đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không được tách riêng thành các tội phạm độc lập nhằm nâng cao công tác quản lý và xử lý vi phạm Điều 202 của Bộ luật quy định cụ thể về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ, nhằm bảo vệ trật tự an toàn giao thông và giảm thiểu tai nạn giao thông.
“Tội VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ
1 Người nào điều khiển PTGT đường bộ mà VPQĐ về ATGT đường bộ gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khoẻ, tài sản của người khác, thì bị phạt tiền từ năm triệu đồng đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến năm năm
2 Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ ba năm đến mười năm: a) Không có giấy phép hoặc bằng lái xe theo quy định; b) Trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định hoặc có sử dụng các chất kích thích mạnh khác mà pháp luật cấm sử dụng; c) Gây tai nạn rồi bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn; d) Không chấp hành hiệu lệnh của người đang làm nhiệm vụ điều khiển hoặc hướng dẫn giao thông; đ) Gây hậu quả rất nghiêm trọng
3 Phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng thì bị phạt tù từ bảy năm đến mười lăm năm
4 VPQĐ về ATGT đường bộ mà có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng nếu không được ngăn chặn kịp thời, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến hai năm
5 Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm.”
Theo quy định tại Điều 202 BLHS năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung năm
Khách thể của tội phạm
Tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ xâm hại đến hai loại quan hệ xã hội được Luật Hình sự bảo vệ là an toàn công cộng, trật tự công cộng và tính mạng, sức khỏe, tài sản, các quyền lợi hợp pháp của công dân Các hành vi phạm tội này gây nguy hiểm cho xã hội ở mức độ rõ ràng nhất là xâm phạm an toàn và trật tự công cộng trong lĩnh vực giao thông đường bộ, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội Khách thể trực tiếp của tội phạm là an toàn công cộng, trật tự công cộng trong lĩnh vực vận tải, phản ánh các quy tắc, quy định nhằm đảm bảo trật tự an toàn giao thông đường bộ và giữ gìn an ninh xã hội Đối tượng tác động của hành vi phạm tội là hoạt động bình thường của các chủ thể tham gia giao thông đường bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tham gia giao thông và trật tự xã hội.
Mặt khách quan của tội phạm
Hành vi khách quan của tội phạm về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ không được quy định trực tiếp trong Bộ luật hình sự (BLHS), mà được dẫn chiếu sang các hành vi vi phạm về điều khiển phương tiện theo Luật Giao thông đường bộ Các hành vi vi phạm này bao gồm nhiều dạng, nhưng chung quy lại tập trung vào nhóm các hành vi vi phạm quy định đối với người điều khiển phương tiện, các quy tắc an toàn giao thông đường bộ, thể lệ vận tải, cũng như các tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn của phương tiện giao thông Việc này giúp xác định rõ các hành vi phạm tội liên quan đến điều khiển phương tiện và đảm bảo phù hợp với quy định pháp luật.
Hậu quả của tội phạm VPQĐ về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ gồm thiệt hại phi vật chất, vật chất và thể chất Thiệt hại phi vật chất liên quan đến mức độ nguy hiểm trong hoạt động giao thông, được đánh giá dựa trên hoạt động tư duy của con người và có tính chất tương đối Trong khi đó, thiệt hại về vật chất và thể chất bao gồm mất mát về tính mạng, sức khỏe, tài sản bị hư hỏng, hao hụt hoặc bị hủy hoại.
Nghị quyết số 02/HĐTPTANDTC ngày 17/4/2003 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cách áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự 1999 liên quan đến mức định lượng thiệt hại về vật chất và thể chất để xác định các trường hợp hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng theo Khoản 1, 2, 3 Điều 202 Cụ thể, các trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng được quy định tại Khoản 1, Mục 4 của Nghị quyết, các trường hợp gây hậu quả rất nghiêm trọng được cụ thể hóa tại Khoản 2, Mục 4, còn các trường hợp gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng được trình bày rõ ràng tại Khoản 3, Mục 4 của Nghị quyết Ngoài ra, mới đây nhất, tại Điều 2 của Thông tư liên tịch số 09/2013/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC ngày 28/8/2013, các bộ ngành liên quan đã hướng dẫn việc áp dụng các quy định trong Chương XIX của Bộ luật Hình sự về các tội xâm phạm trật tự an toàn xã hội.
Nghị quyết số 02/HĐTPTANDTC ngày 17/04/2003 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự 1999, giúp làm rõ các quy định liên quan đến xử lý các trường hợp phạm tội Ngoài ra, các quy định về an toàn giao thông (ATGT) cũng đã xác định rõ mức định lượng thiệt hại về vật chất và thể chất để phân loại các hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng trong các vụ việc vi phạm.
Trong một Chiến tranh Tội phạm học, việc hậu quả đã được phản ánh như một dấu hiệu trong mặt khách quan là điều bắt buộc, và mối quan hệ nhân quả cũng đóng vai trò then chốt Áp dụng CTTP tội vi phạm pháp luật về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ yêu cầu phải xác định rõ ràng hậu quả nghiêm trọng và mối liên hệ nhân quả giữa hành vi khách quan và hậu quả đó Người phạm tội chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về hậu quả nguy hiểm cho xã hội nếu hành vi của họ và hậu quả đó có mối quan hệ nhân quả rõ ràng, tức là hậu quả nguy hiểm phải do chính hành vi khách quan của họ gây ra.
Các vụ TNGT thường xảy ra do sự kết hợp của nhiều nguyên nhân và điều kiện tác động qua lại như hành vi vi phạm của người điều khiển phương tiện, sự vô ý của các bên liên quan, lỗi từ cả hai phía hoặc lỗi của người thứ ba Ngoài ra, yếu tố về tình trạng đường sá, thời tiết, thiết bị an toàn của phương tiện, hệ thống đèn và biển báo giao thông cũng ảnh hưởng đáng kể, cùng với sức khỏe nạn nhân và điều kiện cứu chữa Việc xác định nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp trong từng trường hợp là bước quan trọng để xác định mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả của tội phạm liên quan đến tai nạn giao thông.
Chủ thể của tội phạm
Tội VPQĐ về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ được quy định tại Điều 202 Bộ luật Hình sự, với khung hình phạt cao nhất lên đến 15 năm tù, cho thấy đây là loại tội phạm rất nghiêm trọng theo quy định tại Điều 8 Bộ luật Hình sự Lỗi của người phạm tội VPQĐ về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ là lỗi vô ý, điều này ảnh hưởng đến mức độ xử lý của vụ án Ngoài ra, theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự, người phạm tội này phải đủ 16 tuổi trở lên để chịu trách nhiệm hình sự.
Chủ thể của tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ phải là người điều khiển phương tiện đó, theo quy định tại Điều 3 Luật Giao thông đường bộ năm 2008 Cụ thể, người điều khiển phương tiện gồm người điều khiển xe cơ giới, xe thô sơ và xe máy chuyên dùng tham gia giao thông đường bộ Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ bao gồm ô tô, máy kéo, rơ moóc, sơ mi rơ mo mái kéo bởi xe ô tô hoặc máy kéo, cùng các loại xe mô tô hai bánh, ba bánh, xe gắn máy và xe máy điện Trong khi đó, phương tiện giao thông thô sơ đường bộ gồm xe đạp, xe xích lô, xe lăn dành cho người khuyết tật, xe kéo bởi súc vật và các loại xe tương tự.
Xe máy chuyên dùng bao gồm xe máy thi công, xe máy nông nghiệp, lâm nghiệp và các loại xe đặc chủng khác phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh và có tham gia giao thông đường bộ Những người tham gia giao thông đường bộ như người sử dụng phương tiện, người điều khiển hoặc dẫn dắt súc vật, người đi bộ trên đường không phải là chủ thể của tội phạm VPQĐ về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ.
Đặc điểm nhân thân người phạm tội trong tình hình tội phạm vi phạm
Tình hình tội phạm về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ tại Bình Thuận phản ánh diễn biến chung của các hoạt động phạm pháp trên địa bàn Các vụ việc vi phạm liên quan đến điều khiển phương tiện không chỉ thể hiện số lượng mà còn phản ánh đặc điểm, xu hướng của tội phạm trong thời gian cụ thể Thông tin về nhân thân người phạm tội giúp làm rõ hơn về đặc điểm của tình hình tội phạm, từ đó nâng cao hiệu quả công tác phòng chống và đấu tranh.
Tình hình tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ trên địa bàn tỉnh Bình Thuận thể hiện thông qua các thông số như:
- Thực trạng của tình hình tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ;
- Cơ cấu của tình hình tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ;
- Động thái của tình hình tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ;
- Tính chất tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ
1.2.1 Nhân thân người phạm tội trong thực trạng tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ
1.2.1.1 Tội phạm rõ trong thực trạng tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ
Tình hình tội phạm bao gồm hai phần chính: số người phạm tội, số vụ phạm pháp đã xảy ra và đã được phát hiện, xử lý (tội phạm rõ), cùng với số người phạm tội và số vụ phạm pháp tiềm ẩn chưa được phát hiện hoặc xử lý Trong đó, tội phạm rõ ràng liên quan đến hoạt động điều khiển phương tiện giao thông đường bộ tại tỉnh Bình Phước, phản ánh mức độ nghiêm trọng và cần thiết các biện pháp phòng ngừa hiệu quả Sự phân tích tình hình tội phạm giúp định hướng các chính sách xử lý phù hợp, góp phần đảm bảo trật tự an toàn giao thông trên địa bàn tỉnh.
Thuận là thực trạng các hành vi phạm tội đã xảy ra trên thực tế, được các cơ quan chức năng phát hiện và xử lý theo quy trình tố tụng hình sự Số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng thể hiện rõ tình hình tội phạm, góp phần đánh giá mức độ an ninh trật tự trong xã hội Việc nắm bắt chính xác tình hình tội phạm giúp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa và đấu tranh, đảm bảo trật tự an toàn công cộng.
Theo Thông tư liên tịch số 01/2005/TTLT-VKSTC-TATC-BCA-BQP ngày 01/7/2005, việc thống kê tội phạm được chia thành ba giai đoạn dựa trên số liệu từ các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án Giai đoạn khởi tố ghi nhận các vụ án mới bị khởi tố và các bị can Viện kiểm sát đã thụ lý kiểm sát điều tra Giai đoạn truy tố tập trung vào các vụ án mà Viện kiểm sát đã ra quyết định truy tố, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ Giai đoạn xét xử liệt kê các bị cáo có tội, bao gồm các trường hợp bị đình chỉ theo yêu cầu của người bị hại, đình chỉ, miễn trách nhiệm hình sự, hoặc bị đình chỉ do chết hoặc thay đổi pháp luật hình sự, và các bản án tuyên xử bị cáo có tội của tòa án.
Để hiểu rõ thực trạng tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ, chúng tôi chọn phương pháp phân tích số liệu thống kê các bị cáo có tội trong quá trình xét xử Theo đó, các số liệu từ Tòa án nhân dân các cấp cho thấy, từ năm 2009 đến nay tại Bình Thuận, về tội vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ, không ghi nhận các trường hợp bị cáo có tội nhưng được đình chỉ, miễn trách nhiệm hình sự hoặc đình chỉ do bị cáo chết Thay vào đó, chỉ có các vụ án bị tuyên xử có tội Điều này phản ánh rõ tình hình xử lý tội phạm trong lĩnh vực này tại địa phương.
Từ năm 2009 đến 2013, Bình Thuận đã xét xử tổng cộng 762 vụ án hình sự dựa trên số liệu thống kê từ các bản án của TAND tỉnh và TAND các huyện trong tỉnh, bao gồm các bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị và các bản án phúc thẩm đã có hiệu lực pháp luật.
Theo Thông tư liên tịch số 01/2005/TTLT-VKSTC-TATC-BCA-BQP ngày 01/7/2005 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng hướng dẫn một số quy định của pháp luật trong công tác thống kê tội phạm và hình sự, đã tuyên án 781 bị cáo phạm tội vi phạm phương tiện quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ, với tỷ lệ số người phạm tội trên tổng số vụ là 1,02 bị cáo/vụ Trung bình, hàng năm có 12,93 người phạm tội trên 100.000 dân, và tỷ lệ người phạm tội trên km²/năm là 0,019 người/km²/năm Trong các địa bàn, huyện Hàm Tân ghi nhận số vụ và số bị cáo phạm tội cao nhất.
157 vụ/160 bị cáo, sau đến Hàm Thuận Bắc với 144 vụ/150 bị cáo, Phan Thiết với
Trong tỉnh, Hàm Thuận Nam có số vụ án và bị cáo cao nhất, với 125 vụ/125 bị cáo, trong khi Hàm Thuận Nam và Hàm Tân lần lượt ghi nhận 104 vụ/106 bị cáo Đây là những địa bàn có hệ số tội phạm và số người phạm tội về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ cao nhất trong tỉnh Phan Thiết có tỷ lệ người phạm tội VPQĐ cao nhất, đạt 0,12 người/km²/năm, gấp 6,3 lần mức trung bình của tỉnh, tiếp theo là Hàm Tân với 0,04 người và Hàm Thuận Nam, Hàm Thuận Bắc cùng mức là 0,022 người/km²/năm Nếu tính theo hệ số tội phạm trung bình trên 100.000 dân hàng năm, Hàm Tân đứng đầu với 44,91 người phạm tội, tiếp theo là Hàm Thuận Nam với 22,55 người, Hàm Thuận Bắc với 17,09 người, và Phan Thiết với 11,09 người, phản ánh rõ sự phân bố tội phạm theo địa bàn trong tỉnh.
Biểu đồ: Thực trạng tình hình tội phạm VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ
1.2.1.2 Tội phạm ẩn trong thực trạng tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ
Tội phạm là hành vi xã hội mang tính khách quan, mà con người có thể nhận thức đầy đủ, nhưng do nhiều lý do, một bộ phận tội phạm chưa được phát hiện và không có trong thống kê, gọi là tội phạm ẩn Hiện nay, có nhiều cách phân loại tội phạm ẩn, nhưng các quan điểm đều thống nhất nhận diện hai loại chính: tội phạm ẩn khách quan và tội phạm ẩn chủ quan.
(6) Phụ lục 1.1: Thống kê địa bàn đối tượng phạm tội VPQĐ về điều khiển PTGT đường bộ
Tuy Phong Bắc Bình Hàm Thuận
Nam Hàm Tân La Gi Tánh Linh Đức Linh Phú Quý
Việc phân loại tội phạm ẩn thành ba loại – tội phạm ẩn khách quan, tội phạm ẩn chủ quan và tội phạm ẩn thống kê – là rất hợp lý, vì nó phản ánh rõ các loại tội phạm khó phát hiện hoặc chưa được ghi nhận trong thống kê Tội phạm ẩn chủ quan liên quan đến những đối tượng phạm tội cố tình che giấu hành vi của mình, trong khi tội phạm ẩn khách quan đề cập đến các vụ phạm tội không bị phát hiện hoặc không được ghi nhận Đặc biệt, tội phạm ẩn thống kê là những trường hợp tội phạm đã bị phát hiện và xử lý, nhưng không phản ánh trong số liệu thống kê, gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc đánh giá tình hình tội phạm Do đó, việc phân loại này giúp nâng cao hiệu quả dự báo và phòng ngừa tội phạm, tránh làm suy yếu các hoạt động kiểm soát tội phạm dựa trên số liệu thống kê chính xác.
Tội phạm ẩn khách quan là loại tội phạm đã xảy ra nhưng cơ quan chức năng hoàn toàn không có thông tin về vụ việc, dẫn đến tội phạm không được xử lý hoặc đưa vào thống kê tội phạm.
Tội phạm ẩn chủ quan là loại tội phạm đã xảy ra trên thực tế và được các cơ quan chức năng phát hiện, nhưng không bị xử lý do có sự che đậy của tội phạm ẩn khách quan khác, khiến vụ việc trở nên phức tạp trong công tác điều tra và xử lý.
Tội phạm ẩn thống kê đề cập đến các vụ phạm pháp đã xảy ra trong thực tế, được các cơ quan chức năng phát hiện và xử lý nhưng không được đưa vào số liệu thống kê hình sự Loại tội phạm này gây khó khăn trong việc đánh giá chính xác tình hình tội phạm, ảnh hưởng đến hiệu quả công tác phòng chống và điều tra tội phạm của lực lượng chức năng Chính vì vậy, việc nắm rõ về tội phạm ẩn thống kê là rất cần thiết để xây dựng chính sách phù hợp và nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tội phạm.
Theo quy định tại Điều 202 Bộ luật Hình sự (BLHS), Nghị quyết số 02/HĐTPTANDTC ngày 17/04/2003 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLHS 1999, cùng với Thông tư liên tịch số 09/2013/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC ngày 28/8/2013 của các Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, quy định rõ cách xử lý các trường hợp vi phạm pháp luật về trật tự, an toàn giao thông Thường thì khi xảy ra tai nạn giao thông (TNGT), nếu bên gây tai nạn gây thiệt hại cho chính mình hoặc người khác với tỷ lệ thương tật dưới 31% hoặc thiệt hại tài sản dưới 50 triệu đồng, sẽ được xác định là không phạm tội, và cơ quan điều tra sẽ ra Quyết định không khởi tố vụ án hình sự theo Khoản 2 Điều 107 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS), dựa trên hành vi không cấu thành tội phạm.
Trong các trường hợp người gây tai nạn có lỗi từ 31% trở lên hoặc dưới 31% nhưng đồng thời gây thiệt hại về tài sản trị giá từ 30 triệu đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại tài sản cho người khác với giá trị trên 50 triệu đồng đều thuộc các trường hợp chịu trách nhiệm pháp lý theo quy định.
(7) Võ Thị Kim Oanh và Lê Nguyên Thanh (chủ biên) (2013), Giáo trình tội phạm học trường Đại học Luật