Biện pháp rèn đọc diễn cảm cho học sinh lớp 3 theo chương trình gdpt 2018

Để học sinh có kỹ năng đọc, đọc hiểu tốt thì giáo viên là người phải tự rèn luyện mình đó là tự học, tự tìm tòi, nghiêm cứu phối hợp và vận dụng đổi mới phương pháp dạy học, phải dạy họ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“BIỆN PHÁP RÈN KĨ NĂNG ĐỌC DIỄN CẢM CHO HỌC SINH LỚP 3

THEO CHƯƠNG TRINH GDPT 2018”

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn biện pháp

Tiếng Việt là một bộ môn quan trọng chiếm ưu thế trong chương trình tiểu học Nó không độc lập mà được coi trọng là nền tảng vững chắc để giúp học sinh lĩnh hội các kiến thức khoa học khác

Xuất phát từ thực tế dạy học phân môn tập đọc ở trường tiểu học Để học sinh có kỹ năng đọc, đọc hiểu tốt thì giáo viên là người phải tự rèn luyện mình ( đó là tự học, tự tìm tòi, nghiêm cứu phối hợp và vận dụng đổi mới phương pháp dạy học, phải dạy học một cách có định hướng từ lớp 1 đến lớp 5 Đối với học sinh lớp 3 phai rtăng cường đọc hiểu Điều quan trọng là phải rèn cho học sinh đọc đúng, đọc diễn cảm, đọc hiểu đúng - rõ - Sâu nội dung bài đọc

2 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 3 trường Tiểu Học

II PHẦN NỘI DUNG

1 Thực trạng của biện pháp đã biết

Bằng hình thức hỏi miệng, ra bài kiểm tra viết về kỹ năng đọc hiểu, tôi nhận thấy kỹ năng đọc hiểu của học sinh rất yếu

Về nội dung ý nghĩa của bài, học sinh thường hiểu văn bản theo 1 chiều

Có nghĩa là học sinh chỉ chú ý đến nghĩa biểu hiện bên ngoài của văn bản, ít chú

ý đến nghĩa hàm ẩn mà tác giả thể hiện qua các biện pháp nghệ thuật Do đó, giá trị của bài tập đọc không được khai thác hết

Khi đọc bài học sinh thường tập trung vài việc nhận ra mặt chữ để đọc thành tiếng, đọc sao cho trôi chảy mà chưa chú ý đến ý nghĩa của văn bản

Học sinh gặp nhiều khó khăn trong việc diễn đạt nhiều điều mình hiểu Những câu nói, câu viết không mạch lạc, không có hệ thống mà thường mang tính liệt kê, nghèo hình ảnh

Tuy nhiên trình độ của từng học sinh trong một lớp không thể đồng đều, không phải học sinh nào cũng có thể đọc hiểu hoàn toàn nội dung văn bản và hiểu những điều mình đọc Học sinh đọc chưa được như mong muốn, sau khi đọc xong các em chưa có được khả năng hữu hiệu để lĩnh hội tri thức, tư tưởng, tình cảm của người khác chứa đựng trong bản được đọc Vậy làm thế nào để phối hợp đọc thành tiếng và đọc hiểu, làm thế nào để cho những gì đọc được tác động vào chính cuộc sống cảu các em Đó là những trăn trở của giáo viên trong mỗi giờ tập

đọc Vì những lý do trên nên tôi chọn sáng kiến “Biện pháp rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 3 theo chương trinh GDPT 2018” để nghiên cứu.

Hy vọng chất lượng học sinh sẽ được nâng cao hơn khi chọn chủ đề nghiên cứu nànghi

2 Nội dung biện pháp

Qua các tiết dạy trên lớp tôi thấy học sinh lớp 3A nói riêng và học sinh nói chung đều có những khuyết điểm sau:

- Học sinh ở nông thôn có trình độ khác nhau, chênh lệch về sự tiếp thu kiến thức, hoàn cảnh gia đình khác nhau nên có ảnh hưởng lớn đến việc học tập

- Vốn ngôn ngữ ít, các em ít tiếp xúc với sách báo và rất ít được tham gia các sân chơi mang tính giáo dục cho trẻ như các cuộc thi, các cuộc giao lưu giửa học sinh các vùng Môi trường giao tiếp của các em còn hạn hẹp cho nên các em chưa có sự tự tin, mạnh dạn

- Tư duy mang tính cụ thể, dựa vào dấu hiệu bên ngoài, trong khi đó ý nghĩa của văn chương lại ẩn trong ngôn ngữ và các biện pháp nghệ thuật Để hiểu được nội dung bài học, học sinh cần hiểu được từ, ngữ, câu, đoạn, bài và không chỉ hiểu nội dung thông báo mà còn cần phải hiểu tình cảm, thái độ của tác giả

qua cách sử dụng từ, các biện pháp nghệ thuật Đây là 1 việc khó đối với học sinh

3 Ưu nhược điểm của biện pháp

a Ưu điểm

Phát hiện ra từ mới và từ ngữ quan trọng của bài:

Có thế nói việc tìm hiểu bài bắt đầu từ việc hiểu từ, nhưng như thế không có nghĩa là để hiểu nghĩa văn bản, chúng ta phải lần lượt giải thích nghĩa của tất cả các từ, học sinh phải có kỷ năng nhận ra từ nào cần tìm hiểu Từ mới là những yếu tố của thôngthông tin mới thong văn bản, nhận ra các từ mới là người đọc đã chú ý đến thông tin mới trong vãn bản Vì vậy xác định các từ mới để tìm nghĩa cảu chúng là kỷ năng đầu tiên ta cần dạy cho sinh

Để tìm từ mới trong giờ học giáo viên phải đặt vấn đề “ Hãy chỉ những từ em chưa hiểu nghĩa Câu trả lời chính là việc chọn lựa từ nào để giải thích giáo viên phải có hiểu về từ địa phương cũng như vốn từ của mẹ đẻ vùng dân tộc mình dạy học để chọn từ thích hợp Đồng thời giáo viên phải chuẩn bị sẵn sàng giải đáp cho học sinh bất cứ từ nào trong bài mà các em cần Tuy nhiên không phải các từ mới đều có vai trò quan trọng như nhau Trong văn bản có một số từ quan trọng nếu không hiểu chúng thì học sinhkhó làng hiểu đúngvăn bản do đó chúng ta cần sàng lọc để giữ lại những “ Từ chìa khóa”, những nhóm từ mạng ý nghĩa cơ bản giúp ta hiểu được nội dung của bài

- Cách tìn từ “Chìa khóa” trong các kiểu loại văn bản khác nhau có khác nhau

Ví dụ: Trong văn bản tự sự các từ chỉ thời gian như ngày xưa, trước tiên, sau tiếp đó, cuối cùng là những từ cần chú ý vì giúp chúng ta dựng được diễn biến câu chuyện theo trục thời gian

Trong thơ và văn miêu tả trữ tình các từ chìa khóa thường là những từ dùng đắt tạo nên gía trị nghệ thuật của bài

Cần có biện pháp để giúp học sinh phát hiện ra những từ cso tín hiệu nghệ thuật Đó là những từ giàu màu sắc biểu cảm như từ láy, những từ đa nghĩa, những từ mạng nghĩa bóng

b Nhược điểm:

Việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu nghĩa của từ ngữ thường phải được vận dụng linh hoạt tuỳ thuộc vào từ ngữ cụ thể và sự sáng tạo của giáo viên Các biện pháp giải nghĩa từ có hiệu quả cao là:

- Giải nghĩa bằng phương pháp trực quan (Tranh ảnh - vật thật, mô hình…) giúp học sinh hình dung cụ thể rõ nét hơn về nghĩa của từ Cách giải nghĩa này thường được chọn để dạy các danh từ cụ thể

Ví dụ: Như khi dạy bài hát “Chú sẻ và bông hoa bằng lăng” giải nghĩa từ

“Bằng lăng” dùng cành hoa bằng lăng thật để giới thiệu cho học sinh biết, giải nghĩa từ “chúc” dùng tranh ở sách giáo khoa hoặc từ “hoa mười giờ” trong bài

“Người lính dũng cảm”: Giáo viên đem đến lớp bông hoa mười giờ để giới thiệu hoặc giải nghĩa từ “ ô quả trám” cho học sinh quan sát tranh sách giáo khoa Dùng lời nói miêu tả sự vật, đặc điểm được biểu thị ở từ ngữ cần giải nghĩa (có thể phối hợp với động tác, cử chỉ)

Ví dụ: Giáo viên giảng từ “khoan thai” trong bài cô giáo tí hon

“Dúi, hũ”trong bài Hũ bạc của người cha

- Giải nghĩa bằng từ ngữ cảnh là đặt từ vào trong cụm từ, câu để suy ra nghĩa hoặc giải nghĩa bằng cách nêu cả cụm từ, câu chứa từ giải nghĩa các từ này thường dùng các từ để giải nghĩa các từ láy

- Giải nghĩa bằng đồng nghĩa; Trái nghĩa, đặt câu với từ cần giải nghĩa

Ví dụ: Tìm từ trái nghĩa với từ “ Dũng cảm” trong bài người lính dũng cảm

Tuy nhiên việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu nghĩa từ trong bài tập đọc cũng đòi hỏi giáo viên lưu ý một số điểm sau:

+ Đối với từ nhiều nghĩa, việc giải nghĩa cần giới hạn ở nghĩa cụ thể trong bài tập đọc, tránh mở rộng ra nhiều nghĩa xa lạ, chưa cần thiết với học sinhlớp 3

+ Đối với từ được dùng theo nghĩa lâm thời, để tránh diễn giải dài dòng sách giáo khoa chỉ chú thích theo nghĩa đen

Ví dụ: “ Khung thành” Trong bài tập đọc trận bóng dưới lòng đường (Tiếng việt lớp 3 tập 1 trang 54) có thể không phải là một khung thành thật sự có cột, có lưới như sân vận động mà chỉ là khoảng trống tưởng tượng được đánh dấu

bề ngang bằng 2 chiếc dép hay 2 viên gạch Nhưng sách giáo khoa không chú thích theo cách hiểu mang tính quy ước tạm thời này Khi lên lớp giáo viên có thể

tự mình miêu tả hoặc đề nghị học sinh miêu tả cái “khung” thành quy ước trong bài chơi của em

+ Tránh giải nghĩa quá nhiều từ ngữ hoặc giải nghĩa từ ngữ một cách quá cầu kỳ vừa không cần thiết vừa gây lãng phí thời gian và làm cho giờ học thiên

về yêu cầu học từ ngữ một cách nặng nề

Việc hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung bài cũng cần đáp ứng yêu cầu sau:

- Giáo viên cần dựa trên hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa, không tự ý thay đổi câu hỏi hoặc đảo lộn thứ tự câu hỏi để đưa ra một hệ thống câu hỏi hoàn toàn khác Tuy nhiên cũng không nên hiểu máy móc là sử dụng y nguyên câu hỏi trong sách giáo khoa để hướng dẫn tìm hiểu bài giáo viên có thể áp dụng một số biện pháp như thêm lời đẫn dắt, chia câu hỏi trong sách giáo khoa thành những câu hỏi nhỏ, bổ sung câu hỏi phụ, sử dụng từ ngữ gần gũi hơn với đối tượng học sinh lớp mình

Tuy nhiên mọi sự linh hoạt đều phải dựa trên câu hỏi trong sách giáo khoa lấy đó làm chuẩn cần hướng dẫn cho học sinh đạt tới

Ví dụ: Trong bài tập đọc “ Chú sẻ và Bông hoa bằng lăng” có thể bổ sung một số câu hỏi phụ:

1 Truyện có những nhân vật nào ?

2 Bằng lăng để dành bông hoa cuối cùng cho ai ?

3 Vì sao Bằng lăng phải để dành bông hoa cho bé thơ ?

4 Vì sao bé thơ nghĩ mùa hoa đã qua ?

5 Ai giúp bé thơ nhìn thấy bông hoa cuối cùng

6 Sẻ non đã làm cách nào để giúp đỡ 2 bạn của mình

7 Hãy nhớ và nói lại cách làm của sẻ non

8 Mỗi người bạn của bé thơ cso điều gì tốt ?

Qua ví dụ trên có thể thấy các câu hỏi 2, 4, 6, 8 đều lấy từ sách giáo khoa, trong đó câu 6 có thay đổi đôi chút về từ ngữ ( sẻ non đã làm gì để giúp đỡ hai bạn của mình ? sẻ non đã làm cách nào để giúp đỡ hai bạn của mình ?)

Các câu hỏi 1, 3, 5, 7 là những câu hỏi bổ sung, đó là những câu hỏi cần thiết để nối khâu luyện đọc và tìm hiểu bài cho liền mạch Nếu không học sinh có thể cảm giác bất ngờ khi vừa đọc xong bài giáo viên đã bắt đầu ngay với câu hỏi: Bằng lăng để dành bông hoa cuối cùng cho ai ? và sau câu hỏi trên thiếu câu hỏi bắc cầu ( vì sao bằng lăng để dành bông hoa cho bé thơ ?) mà chuyển ngay sang câu hỏi ( vì sao bé thơ nghỉ là mùa hoa dã qua ?)

- Giáo viên nêu câu hỏi để định hướng cho học sinh đọc thầm và trả lời đúng nội dung ( đôi khi có thể kết hợp cho một học sinh đọc thành tiếng những học sinh khác đọc thầm, sau đó trao đổi, thảo luận nhóm về vấn đề do giáo viên nêu ra)

- Bằng nhiều hình thức tổ chức khác nhau, giáo viên tạo điều kiện cho học sinh luyện tập một cách tích cực trả lời các câu hỏi, trao đổi ý kiến, thực hiện nhiệm vụ (hoặc bài tạp) do giáo viên, sau đó báo cáo kết quả nhận xét

- Trong quá trình tìm hiểu bài, giáo viên càn rèn cho học sinh cách trả lời câu hỏi, diễn đạt bằng câu văn gọn, rõ Sau khi nêu ý kiến giáo viên sơ kết nhấn mạnh ý chính và ghi bảng (nếu cần)

4 Hiệu quả khi áp dụng biện pháp

-Sự chuẩn bị chưa chu đáo, việc đọc mẫu chưa chuẩn lắm, chưa diễn cảm để học sinh đọc theo Các thao tác trên lớp vẫn còn lúng túng kết hợp chưa nhuần

nhuyễn, chưa tìm ra phương pháp dạy học hợp lí, chưa tạo được hình thức học tập đa dạng để giúp học sinh áp dụng kiến thức đã học ở các môn học khác vào phân môn Tập đọc

-Phân phối thời gian các hoạt động trong tiết học chưa hợp lí dẫn đến tình trạng có phần dạy quá sâu, có phần dạy sơ sài nhất là thời gian luyện đọc quá ít.Chưa quan tâm hết đến các đối tượng mà còn tập trung chú ý đến một số học sinh đọc tốt trong quá trình hướng dẫn học sinh luyện đọc và cảm thụ bài văn Bài tập dạy đọc hiểu cso 2 loại: Dạng bài tập trắc nghiệm và dạng bài tập dùng lời

- Dạng bài tập dùng lời chỉ có thể có một học sinh được nói, những học sinh không được gọi đọc và trả lời câu hỏi thì chỉ ngồi nghe Hành động nghe vốn thụ động, kết quả nghe không thể hiện ra bên ngoài nên giáo viên không kiểm soát được, học sinh không hoạt động tích cực giảm hứng thú học tập

- Dạng bài tập trắc nghiệm: Yêu cầu học sinh dùng các ký hiệu chữ viết để vẽ

Tô, đánh dấu, viết với sự hỗ trợ của kênh hình như điền thế, lựa chọn, đối chiếu cặp đôi, nên yêu cầu câu hỏi và yêu càu trả lời ngắn (bằng hình thức viết) dạng bài tập này giúp giáo viên kiểm soát được hoạt động của học sinh, gây hứng thú học tập cho học sinh hơn, tất cả học sinh đều được hoạt động một cách tích cực,

tự giác

Ví dụ 1: Trong bài thơ “Mẹ vắng nhà ngày bão” ( Tiếng việt 3 tập 1)

Gạch dưới những câu thơ cho thấy cả nhà luôn nghỉ đến nhau

Ví dụ 2: Bài “Vẽ quê hương” ( Tiếng việt 3 tập 1)

Đọc thầm toàn bài và cho biết vì sao bức tranh quê hương rất đẹp ?

( Ghi chữ “Đ” vào ô trống trước câu trả lời em cho là đúng)

Vì quê hương rất đẹp

Vì bạn nhỏ trong bài thơ vữ giỏi

Vì bạn nhỏ yêu quê hương

Ví dụ 3: Bài mồ côi xử kiện

Hãy đánh dấu X vào tên bài em cho là hay nhất

Vị quan toà thông minh

Bẽ mặt kẻ tham lam Phân xử thú vị Khi xây dựng bài tập phải xác định được mục đích và cơ sở của nó Cơ sở khoa học đảm bảo cho bài tập có tính chính xác, đúng đắn Cơ sở sư phạm đảm bảo cho bài tập có khả năng thực thi, có tính vừa sức Ngôn ngữ trong lệnh bài tập phải giản dị, dễ hiểu Bên cạnh đó bài tập còn phải có tính thú vị, không làm cho học sinh cảm thấy đơn điệu, nhàm chán

Các biện pháp để tổ chức thực hiện:

1) Cách tổ chức các bài tập trong giờ tập đọc:

Để hướng dẫn trả lời câu hỏi giải bài tập giáo viên phải nắm được mục đích, ý nghĩa, cơ sở xây dựng bài tập va biết cách giải chính xác bài tập, biết tinh

tự cần tiến hành giải bài tập để hướng dẫn học sinh

- Nêu nhiệm vụ (yêu cầu của bài tập) giáo viên nêu yêu cầu đề bài một cách chậm rãi, rò ràng

- Khi nêu câu hỏi, giao bài tập cho học sinh, giáo viên cần lưu ý để có sự phân hoá cho phù hợp đối tượng Có bài tập cho cả lớp, cho nhóm học sinh khá giỏi, học sinh trung bình

- Hướng dẫn thực hiện: Với những bài tập mới xuất hiện lần đầu cần hướng dẫn tỉ mĩ những học sinh yếu kém cần có câu hỏi gợi mở Tăng dần mức

độ làm việc độc lập của học sinh

Đọc diễn cảm là kết quả của việc đọc hiểu thấu đáo bài đọc nên không thể luyện đọc tách rời với luyện đọc hiểu Đọc diễn cảm không phải là việc làm chủ

những đặc tính âm thanh riêng lẻ của giọng đọc mà sự hoà đồng của các thông số

âm thanh tạo nên âm hưởng chung của bài đọc

Để luyện đọc diễn cảm tốt cần làm tốt các công việc sau:

- Học sinh làm quen với toàn bài, xác định giọng chung của cả bài Giáo viên tổ chức học sinh đàm thoại, nhận ra thể loại văn, hiểu ý đồ của tác giả, thảo luận với học sinh để xác định giọng điệu chung của cả bài Về thể loại nếu đọc thơ phải chú ý tính nhịp điệu của ngôn ngữ thơ ca Học sinh cần tránh cách đọc dừng lại máy móc ở cuối mỗi dòng thơ không chú ý đến ý nghĩ tiếp nối của dòng trước và dòng sau Trong bước luyện tập, học sinh phải thảo luận, nhận xét về giọng đọc, giải thích vì sao đọc như thế này là hay, đọc như thế là chưa hay, chỗ nào trong cách đọc của thầy, trong cách đọc của bạn làm mình thích

ở nhiều bài có thể cho học sinh đọc phân vai để làm sống lại những nhân vật của tác phẩm để đọc phân biệt lời tác giả và lời nhân vật, phân biệt các lời nhân vật khác nhau

2 Biện pháp giúp học sinh đọc không thừa tiếng hoặc sót tiếng:

Đối với học sinh đọc thừa hoặc sót tiếng , tôi sẽ hướng dẫn các em làm chủ tia mắt khi đọc bằng cách dùng que trỏ hoặc đặt thước dưới từng câu để đọc

3 Biện pháp luyện chính âm:

Cùng một lúc tôi phối hợp nhiều biện pháp để luyện chính âm cho học sinh

-Chữa lỗi phát âm bằng biện pháp luyện theo mẫu: Tôi đã đưa cách phát âm chuẩn các từ cần luyện đọc rồi yêu cầu học sinh phát âm theo.Phần này tôi không chỉ áp dụng ở các tiết tập đọc mà chữa lỗi phát âm cho học sinh ở các môn học khác khi có yêu cầu đọc

- Chữa lỗi phát âm bằng biện pháp cấu âm:

+Đọc đúng phụ âm đầu: Ví dụ:

Không đọc là : “đèn bin” mà phải đọc là “đèn pin”

Để giúp các em khi phát âm “b” và “p” tôi đã hướng dẫn các em như sau: Yêu cầu học sinh đặt lòng bàn tay trước miệng một tay đặt lên thanh quản Khi phát âm “b” các em sẽ cảm nhận được sự rung nhẹ của thanh quản và không thấy luồng hơi phát ra

Yêu cầu ñọc “p” dây thanh quản thanh quản rung mạnh và có luồng hơi từ miệng phát ra đập vào lòng bàn tay

Hoặc không đọc là “sa” mà đọc là “xa”

Yêu cầu học sinh cong đầu lưỡi lên khi phát âm “s” và đặt đầu lưỡi chạm một hàm răng khi phát âm “x”

+ Đọc đúng âm cuối: Ví dụ: Không đọc là “ Hoa lang ” mà đọc là “Hoa lan ” hoặc không đọc là “ khác nước ” mà phải đọc là “ khát nước ” Để chữa lỗi âm cuối này tôi hướng dẫn học sinh quan sát vị trí của đầu lưỡi khi đọc “ng”, “c” là những phụ âm gốc lưỡi , khi đọc “ lang ” “ khác ” lưỡi vẫn sát vào Vậy đọc đúng

“lan ” ,“ khát ” lưỡi phải đưa lên chạm vào hàm răng trên

+Đọc đúng phần vần.Ví dụ: không đọc là “lí lựng” mà phải đọc là “lí luận

”.Tôi nêu rõ cho học sinh biết vần “uân” có âm đệm “u” nên khi đọc tiếng “luận ”

em phải tròn môi lại

+ Đọc đúng các thanh Ví dụ : không đọc là “em vẻ ”mà phải đọc là “em vẽ

”

Qua thời gian hướng dẫn cho học sinh luyện đọc đúng tôi nhận thấy các em tiến bộ rõ rệt Khi đọc các em phát âm rất chính xác không còn nhầm lẫn các tiếng có phụ âm đầu tr/ch ; d/gi ; s/x như lúc đầu nữa

3 Luyện đọc nhanh:

Đọc nhanh không phải là đọc luyến thoáng Đọc nhanh chỉ thực sự có ích khi nó không tách rời việc hiểu rõ điều được đọc Đọc nhanh giúp học sinh đọc trôi chảy, lưu loát một phẩm chất của đọc về mặt tốc độ là việc đọc không ê, a, ngắc ngứ

Ví dụ: Đối với bài : “Trận bóng dưới lòng đường” (Tiếng việt 3 – Tập 1,

trang 54) thì hướng dẫn với giọng nhanh, dồn dập để thấy được không khí chơi bóng sôi nổi của các bạn nhỏ

Trận đấu vừa bắt đầu thì Quang cướp được bóng.// Quang bấm bóng nhẹ sang cho Vũ // Vũ dẫn bóng lên / Bốn, / năm cầu thủ đội bạn lao đến //