MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chủ tịch Hồ Chí Minh – Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệt xuất, người là hiện thân sinh động của cách mạng Việt Nam và cũng là biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Văn hóa Hồ Chí Minh là sự chắt lọc truyền thống hàng ngàn năm của dân tộc, tích hợp giá trị của mọi nền văn hóa Đông – Tây, kim cổ. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hoá có ý nghĩa sâu xa, đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển của đất nước. Nó không chỉ là mục tiêu phấn đấu vươn tới những giá trị cao đẹp cho cuộc sống, mà còn có vai trò nền tảng và sức mạnh động lực hết sức to lớn trong phát triển các bình diện đời sống kinh tế - xã hội. Văn hoá là sức sống của sự phát triển kinh tế - xã hội, là động lực thúc đẩy mọi hoạt động sống của con người. Trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta xác định lấy: “Xây dựng kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt, xây dựng văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội”. Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, về “xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá vẫn luôn là một điểm tựa tinh thần vững chắc. Đồng thời, với sức sống mãnh liệt, tự nó, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá đã và đang trở thành một bộ phận của nền văn hoá Việt Nam. Do vây, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa có vai trò rất quan trọng. Và đây cũng chính là việc quay trở lại với tư tưởng Hồ Chí Minh, lấy đó làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng. Chính vì vậy, em đã chọn chù đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa - Giá trị lý luận và thực tiễn trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” để làm đề tài tiểu luận cho môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh của mình.
Trang 1TIỂU LUẬNMÔN : TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Đề tài :
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA - GIÁ TRỊ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM TIÊN
TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 3
Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA 3
1.1 Những quan điểm chung của Hồ Chí Minh về văn hoá 3
1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số lĩnh vực của văn hoá 12
Chương 2 GIÁ TRỊ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA TRONG XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC 24
2.1 Giá trị lý luận 24
2.2 Giá trị thực tiễn Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc 25
2.3 Sự vận dụng của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong xây dựng, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc 27
KẾT LUẬN 30
TÀI LIỆU THAM KHẢO 31
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh – Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệtxuất, người là hiện thân sinh động của cách mạng Việt Nam và cũng là biểutượng của văn hóa Việt Nam Văn hóa Hồ Chí Minh là sự chắt lọc truyềnthống hàng ngàn năm của dân tộc, tích hợp giá trị của mọi nền văn hóa Đông– Tây, kim cổ
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hoá có ý nghĩa sâu xa, đặc biệt quantrọng trong chiến lược phát triển của đất nước Nó không chỉ là mục tiêu phấnđấu vươn tới những giá trị cao đẹp cho cuộc sống, mà còn có vai trò nền tảng
và sức mạnh động lực hết sức to lớn trong phát triển các bình diện đời sốngkinh tế - xã hội Văn hoá là sức sống của sự phát triển kinh tế - xã hội, là độnglực thúc đẩy mọi hoạt động sống của con người
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta xác định lấy: “Xây dựng kinh tế làtrung tâm, xây dựng Đảng là then chốt, xây dựng văn hóa là nền tảng tinhthần xã hội” Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, về “xây dựng và phát triểnvăn hóa, con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đấtnước”, Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá vẫn luôn là một điểm tựa tinh thầnvững chắc Đồng thời, với sức sống mãnh liệt, tự nó, tư tưởng Hồ Chí Minh
về văn hoá đã và đang trở thành một bộ phận của nền văn hoá Việt Nam
Do vây, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa có vai tròrất quan trọng Và đây cũng chính là việc quay trở lại với tư tưởng Hồ ChíMinh, lấy đó làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng
Chính vì vậy, em đã chọn chù đề “ Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa - Giá trị lý luận và thực tiễn trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”
để làm đề tài tiểu luận cho môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh củamình
Trang 42 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh vềvăn hóa để tìm ra giá trị lý luận và thực tiễn áp dụng vào quá trình xây dựngnền văn hoá Việt Nam hiện nay
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Làm rõ những những vấn đề chung về văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí
Minh
- Tìm ra những giá trị về mặt lý luận và thực tiễn trong tư tưởng Hồ ChíMinh về văn hóa và thực tiễn áp dụng ở nước ta hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Đề tài đi sâu nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận
Đề tài sử dung phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin
về văn hóa, hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, Đường lối của Đảng và Nhànước Việt Nam về văn hóa
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phương pháp phân tích và chứng minh; Phương pháplôgic-lịch sử, Phương pháp tổng hợp; Phương pháp lịch sử cụ thể v.v
Trang 5Chương 2: Giá trị lý luận và thực tiễn và sự vận dụng tư tưởng Hồ ChíMinh về văn hóa vào xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc.
NỘI DUNG Chương 1
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
1.1 Những quan điểm chung của Hồ Chí Minh về văn hoá
1.1.1 Khái niệm " văn hoá"
Trong mục đọc sách ở phần cuối tập Nhật ký trong tù (1942 - 1943) lầnđầu tiên Hồ Chí Minh có nêu một định nghĩa về văn hoá: "Vì lẽ sinh tồn cũngnhư vì mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngônngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật,những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sửdụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sựtổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loàingười đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của
sự sinh tồn1
Người còn ghi thêm: "Năm điểm lớn xây dựng nền văn hoá dân tộcXây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường
Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng
Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dântrong xã hội
Xây dựng chính trị: dân quyền
Xây dựng kinh tế"2
Như vậy văn hoá đã được hiểu theo nghĩa rộng nhất Đó là toàn bộnhững giá trị vật chất và những giá trị tinh thần mà loài người đã sáng tạo ra,nhằm đáp ứng lẽ sinh tồn, đồng thời cũng là mục đích của cuộc sống loài
2 SDD tr.431
Trang 6người Và muốn xây dựng nền văn hoá dân tộc, thì phải xây dựng tất cả cácmặt kinh tế, chính trị, xã hội, đạo đức, tâm lý con người.
1.1.2 Quan điểm về vị trí vai trò của văn hoá
Trước hết Hồ Chí Minh cho rằng văn hoá là động lực, là mục tiêu của
sự nghiệp cách mạng Theo Người, văn hoá nói chung, chủ nghĩa Mác - Lêninnói riêng đóng vai trò quan trọng tạo bước nhảy vọt trong tư duy, hành độngcủa con người và của các dân tộc bị áp bức, bị tha hoá đến vương quốc củacon người phát triển tự do, toàn diện Ngay từ năm 1921, Người đã nói đến
"luồng gió mới từ nước Nga thợ thuyền đang thổi đến giải độc cho ngườiĐông Dương"; rằng "Nếu những người xã hội chủ nghĩa lơ là việc giáo dục,thì giai cấp tư sản thực dân và bản xứ cứ phụ trách việc giáo dục bằngphương pháp của chúng Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đấtrồi: chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của côngcuộc giải phóng nữa thôi" Hồ Chí Minh từng nói đến "văn hoá soi đường choquốc dân đi"; "Phải đem văn hoá lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tựcường, tự chủ" Phải "Xúc tiến văn hoá để tạo con người mới và cán bộ mớicho cuộc kháng chiến kiến quốc"
Văn hoá có tác dụng sửa đổi tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ,sửa xã hội cũ xây xã hội mới Văn hoá tạo sức mạnh vật chất, tinh thầnthắng ngoại xâm theo tinh thần "Văn minh thắng tàn bạo" Kinh tế nâng caođời sống vật chất, văn hoá có tác dụng nâng cao đời sống tinh thần của nhândân Văn hoá như một động lực thúc đẩy các dân tộc đoàn kết và hiểu biếtlẫn nhau
Văn hoá còn được Hồ Chí Minh xác định là đời sống tinh thần của xãhội, là thuộc về kiến trúc thượng tầng của xã hội Văn hoá được đặt nganghàng với chính trị, kinh tế, xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ yếu của đời sống
xã hội Trong công cuộc kiến thiết nước nhà, có bốn vấn đề cần chú ý đến,cũng phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá Nhưng vănhoá là một bộ phận kiến trúc thượng tầng
Trang 7Theo Hồ Chí Minh, bốn vấn đề có quan hệ mật thiết với nhau, cùng tácđộng lẫn nhau.
- Chính trị xã hội có được giải phóng thì văn hoá mới được giải phóng.Chính trị giải phóng mở đường cho văn hoá phát triển
Khi đất nước còn bị nô lệ thì văn hoá cũng chung số phận nô lệ, tuyệtđại bộ phận nhân dân bị đoạ đầy trong cảnh tối tăm, dốt nát Vì vậy, Hồ ChíMinh đã vạch ra một đường lối mới: phải tiến hành cuộc cách mạng chính trịtrước mà cụ thể là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc để giành lấy chínhquyền, nhân dân làm chủ đất nước, để giải phóng chính trị, giải phóng xã hội,
từ đó giải phóng văn hoá, mở đường cho văn hoá phát triển Người chỉ rarằng, "Xưa kia chính trị bị đàn áp, nền văn hoá của ta vì thế không thể nảysinh được","dân tộc bị nô lệ thì văn nghệ cũng mất tự do"
- Xây dựng kinh tế để tạo điều kiện cho việc xây dựng và phát triển vănhoá
Kinh tế là thuộc về cơ sở hạ tầng, là nền tảng của việc xây dựng vănhoá, xây dựng kiến trúc thượng tầng Do đó, Hồ Chí Minh chỉ rõ phải xâydựng kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng để có điều kiện xây dựng và phát triểnvăn hoá Văn hoá là một bộ phận kiến trúc thượng tầng, nhưng cơ sở hạ tầngcủa xã hội có kiến thiết rồi, văn hoá mới kiến thiết được và có đủ điều kiệnphát triển được: "Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế vàvăn hoá Vì sao không nói phát triển văn hoá và kinh tế ? Tục ngữ ta có câu:
Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước"[8]
- Văn hoá không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị,phục vụ cho nhiệm vụ chính trị và thúc đẩy cho kinh tế phát triển
Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Văn hoá, nghệ thuật cũng như mọi hoạt độngkhác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị"[9] Điều nàycũng có nghĩa là văn hoá có quan hệ chặt chẽ với kinh tế và chính trị, văn hoáphải phục vụ cho nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế,tác động trở lại với kinh tế và chính trị như một động lực hết sức quan trọng,
Trang 8Người nói: "Trình độ văn hoá của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩymạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ cần thiết để xây dựngnước ta thành một nước hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàumạnh"[10] Như vậy, cũng phải thấy rằng văn hoá đứng ở trong kinh tế vàchính trị cũng có nghĩa là kinh tế và chính trị phải có tính văn hoá.
1.1.3 Quan điểm về chức năng của văn hoá
Văn hoá trong tư tưởng Hồ Chí Minh có thể quy tụ ở ba chức năng chủyếu sau:
Chức năng thứ nhất là, bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao
đẹp cho nhân dân Tư tưởng và tình cảm là những vấn đề chủ yếu của đờisống tinh thần con người Tư tưởng có thể đúng đắn hoặc sai lầm, tình cảmcũng có thể cao đẹp hoặc thấp hèn Theo Hồ Chí Minh, văn hoá có chức năng
là bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và những tình cảm cao đẹp cho nhân dân.Chức năng này phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, vì tư tưởng vàtình cảm con người luôn luôn biến đổi theo hoạt động thực tiễn của xã hội.Việc bồi dưỡng ấy phải đặc biệt quan tâm đến những tư tưởng và tình cảm có
ý nghĩa chi phối đến đời sống tinh thần của mỗi con người và của cả dân tộc
Tư tưởng đúng theo Hồ Chí Minh, đó là lý tưởng độc lập dân tộc vàchủ nghĩa xã hội Độc lập dân tộc phải gắn liền với chủ nghĩa xã hội, Ngườichỉ ra rằng: "Nước độc lập, dân phải được tự do, hạnh phúc", để nền độc lập
đó là nền độc lập thực sự, độc lập bền vững để sự nghiệp giải phóng dân tộc,giải phóng xã hội, giải phóng con người được thực hiện một cách trọn vẹn Lýtưởng đó là điểm hội tụ những tư tưởng lớn của cả một dân tộc Nếu ai xa rời
lý tưởng đó đều có thể dẫn tới sai lầm
Hồ Chí Minh còn chỉ ra, phải làm thế nào để cho "văn hoá đi sâu vàotâm lý quốc dân" để xây dựng những tình cảm cao đẹp cho nhân dân như lòngyêu nước, tình thương yêu con người, yêu sự chân thành, thuỷ chung; cămghét, lên án, phê phán những cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, những xa đoạ biếnchất trong đời sống tinh thần của xã hội
Trang 9Vì vậy, trong quá trình xây dựng nền văn hoá cách mạng ở nước ta, HồChí Minh và Đảng thường xuyên quan tâm đến bồi dưỡng lý tưởng và tìnhcảm cho các tầng lớp nhân dân, nhất là đội ngũ cán bộ, đảng viên và đặt chứcnăng cao quý đó cho văn hoá.
Chức năng thứ hai là, nâng cao trình độ dân trí Lênin đã từng chỉ ra
rằng: "Người mù chữ là người đứng ngoài chính trị" Thấm nhuần tư tưởngcủa Lênin và từ thực tiễn nước ta, Hồ Chí Minh nói: "Một dân tộc dốt là mộtdân tộc yếu", "Dốt thì dại, dại thì hèn"[11] và trong bài "Chống nạn thất học"(4.10.1945), Người viết: "Số người Việt Nam thất học so với số người trongnước là 95%, nghĩa là hầu hết người Việt Nam mù chữ" Như thế thì làm saotiến bộ được
Nay chúng ta đã giành được độc lập Một trong những công việc phảithực hiện cấp tốc trong lúc này, là nâng cao dân trí
"Muốn giữ vững nền độc lập,
Muốn làm cho dân mạnh nước giàu,
Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình phải có kiếnthức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hếtphải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ"[12] Do đó, theo Hồ Chí Minh nói tới vănhoá là nói đến vấn đề dân trí Dân trí ở đây không chỉ hạn hẹp ở biết đọc, biếtchữ, mà Người còn chỉ ra rằng, đó là trình độ hiểu biết, trình độ kiến thức củangười dân, của mỗi công dân Từ trình độ biết chữ đến chỗ hiểu biết và tiếpthu kiến thức trên các lĩnh vực cần thiết cho hoạt động của mỗi người nhằmthực hiện được nhiệm vụ của mình, của cách mạng Những hiểu biết đó baogồm lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, chuyên môn kỹ thuật, khoahọc kỹ thuật - công nghệ, lịch sử, tình hình trong nước, quốc tế Theo HồChí Minh, việc nâng cao trình độ dân trí chỉ có thể thực hiện được khi chúng
ta hoàn thành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, giành được chính quyền vềtay nhân dân
Trang 10Chức năng thứ ba là, bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp, những
phong cách lành mạnh, luôn hướng con người vươn tới cái chân, cái thiện, cái
mỹ để không ngừng hoàn thiện bản thân mình
Con người không chỉ sống trong môi trường tự nhiên, mà còn sốngtrong môi trường xã hội, môi trường văn hoá Con người phải tiếp nhận môitrường đó mới tồn tại và phát triển được Mặt khác các giá trị văn hoá tácđộng đến con người những định hướng giá trị và xác định những chuẩn mựctrong đời sống xã hội Với cá nhân giá trị văn hoá là thành tố cốt lõi để hìnhthành nên nhân cách con người
Căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ cách mạng, Hồ Chí Minh đã đề ra nhữngphẩm chất và phong cách cần thiết để mỗi người tu dưỡng, rèn luyện, trướchết là đối với cán bộ, đảng viên Đó là những phẩm chất đạo đức, phẩm chấtchính trị, những phong cách trong lao động, sinh hoạt và trong mọi quan hệ
xã hội
Phẩm chất và phong cách được hình thành trong đạo đức, nếp sống, lốisống của con người và xã hội, trong thói quen của cá nhân và trong phong tục,tập quán của cả cộng đồng dân tộc Văn hoá giúp con người phân biệt đượccái tốt đẹp lành mạnh với cái xấu xa, hư hỏng; cái tiến bộ thúc đẩy sự pháttriển xã hội, cái lạc hậu cản trở con người, cản trở dân tộc tiến lên phía trước
Từ đó con người phấn đấu làm cho cái đẹp, cái lành mạnh ngày càng tăng, cáitiến bộ, cái mới ngày càng phát triển, làm cho cái lạc hậu ngày càng bớt đi,cái xấu xa, hư hỏng ngày càng bị loại khỏi đời sống con người và xã hội
Với đặc trưng không giống với kinh tế và chính trị, văn hoá hướng conngười vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ, từ cái hiện có vươn tới cái lýtưởng, từ cái chưa hoàn thiện vươn tới cái hoàn thiện luôn luôn ở phía trước,đặc biệt là việc hoàn thiện bản thân mỗi người
1.1.4 Quan điểm về tính chất của nền văn hoá
Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, việc xây dựng mộtnền văn hoá mới được Hồ Chí Minh và Đảng ta đặt ra như một trong những
Trang 11nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng Ngay sáng 3.9.1945, Người đã đặt rahàng loạt các vấn đề về văn hoá cần giải quyết, như diệt "giặc dốt", giáo dụcnhân dân tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, cấm hút thuốc phiện Cũng trongnhững ngày đầu tháng 9.1945, Người đã cho thành lập Uỷ ban văn hoá lâmthời Bắc Bộ và chỉ rõ nhiệm vụ cho Uỷ ban là: gây dựng cho đất nước mộtnền văn hoá mới.
Nền văn hoá trong thời kỳ đó là nền văn hoá dân chủ mới, đồng thời làmột nền văn hoá kháng chiến Khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng bướcvào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, thì nền văn hoá được xây dựng lànền văn hoá xã hội chủ nghĩa Vì vậy, tính chất của nền văn hoá cũng đượcđiều chỉnh cho phù hợp
Nền văn hoá trong giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đãđược Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định có ba tính chất: dân tộc,khoa học và đại chúng Điều này thể hiện khá sớm trong Đề cương văn hoáViệt Nam của Đảng năm 1943, đó là: Để tiến tới một nền văn hoá xã hội chủnghĩa, cuộc giải phóng dân tộc sẽ cơ cấu lại nền văn hoá truyền thống theo banguyên tắc lớn "dân tộc hoá, đại chúng hoá, khoa học hoá"
Khi đặt vấn đề xây dựng nền văn hoá mới của nước Việt Nam độc lập,
Hồ Chí Minh nói: "Cái nền văn hoá mới này cần phải có tính khoa học, tínhđại chúng, thì mới thuận với trào lưu tiến hoá của tư tưởng hiện đại Nay nước
ta có được độc lập, tinh thần được giải phóng, cần phải có một nền văn hoáhợp với khoa học và hợp với cả nguyện vọng của nhân dân"[13] Tại Đại hộiđại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Xây dựng mộtnền văn hoá Việt Nam có tính dân tộc, khoa học và đại chúng"[14]
Theo Hồ Chí Minh, ba tính chất đó có quan hệ chặt chẽ với nhau Đó làmột nền văn hoá phải làm cho mỗi người dân Việt Nam hiểu biết được cộinguồn lịch sử hình thành phát triển dân tộc; biết giữ gìn, phát huy những giátrị truyền thống tốt đẹp của văn hoá dân tộc trong dựng nước và giữ nước.Nền văn hoá mới phải phản ánh được đời sống hiện thực của cuộc đấu tranh
Trang 12giải phóng dân tộc theo đúng quy luật khách quan, đảm bảo tính chân thực;tiếp thu văn hoá nhân loại để làm phong phú thêm văn hoá dân tộc, đưa vănhoá Việt Nam, ngày càng vươn tới đỉnh cao văn hoá nhân loại Nền văn hoámới phải lấy việc phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân lao động làm mụcđích hoạt động nhằm góp phần nâng cao đời sống tinh thần vui tươi lànhmạnh cho nhân dân.
Tính chất của nền văn hoá mới trong giai đoạn miền Bắc bước vào xâydựng chủ nghĩa xã hội đã được Hồ Chí Minh đề cập ở nhiều bài viết, bàinói và ở nhiều hội nghị quan trọng, Hồ Chí Minh xác định " để phục vụ sựnghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa thì văn hoá phải xã hội chủ nghĩa về nộidung và dân tộc về hình thức"[15] Như vậy, Người chỉ ra tính chất của nền vănhoá mà chúng ta xây dựng là có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chấtdân tộc
Nội dung xã hội chủ nghĩa có nghĩa là tiên tiến, khoa học, hiện đại.Tính dân tộc không chỉ là ở hình thức thể hiện mà còn biết kế thừa, phát huynhững giá trị tốt đẹp trong truyền thống văn hoá của dân tộc cho phù hợp vớinhững điều kiện lịch sử của đất nước Hơn thế nữa theo Hồ Chí Minh, chúng
ta còn phải biết giới thiệu những giá trị văn hoá cao đẹp của dân tộc ra thếgiới để thế giới hiểu biết thêm về đất nước, con người Việt Nam
Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, Đảng ta xác định xây dựng nềnvăn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Hai tính chất tiên tiến,đậm đà bản sắc dân tộc có quan hệ chặt chẽ với nhau Tiên tiến là khoa học,hiện đại, là xã hội chủ nghĩa Đậm đà bản sắc dân tộc là biết kế thừa, pháthuy, phát triển những giá trị tốt đẹp của văn hoá dân tộc trong điều kiện mới.Đây chính là thực hiện quan điểm của Hồ Chí Minh về sự phát triển biệnchứng của văn hoá
1.1.5 Quan điểm về thái độ với việc giữ gìn, bảo vệ và phát triển văn hoá truyền thống của dân tộc.
Trang 13Đối với Hồ Chí Minh, dân tộc là cái trường tồn trong phát triển và vănhoá là tinh hoa của dân tộc Người ý thức rõ giá trị văn hoá dân tộc - văn hoátinh thần và văn hoá vật chất Bắt đầu vào con đường hoạt động cách mạng,Người đã rất chú ý tới vấn đề "càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin càngphải coi trọng các giá trị truyền thống tốt đẹp của cha ông" Hồ Chí Minh cangợi truyền thống yêu nước, thương người, tinh thần độc lập, tự chủ, đoànkết, yêu đời, lạc quan đến việc ngợi ca các anh hùng và danh nhân Việt Nam.Người giáo dục nhân dân ta rằng: "Dân ta phải biến sử ta, cho tường gốc tíchnước nhà Việt Nam", văn hoá là vốn quý của dân tộc, là niềm tự hào dân tộc.
Hồ Chí Minh luôn luôn quan tâm đến việc giữ gìn, bảo vệ và pháttriển những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc đã được xây dựng từngàn đời bằng mồ hôi và xương máu của nhân dân, của cả dân tộc Vì thế,ngay từ ngày đầu trên cương vị Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hoà,Người đã ký sắc lệnh về bảo tồn tất cả các di sản văn hoá như đình chùa, đềnmiếu, cung điện, thành quách, lăng mộ, bia ký, chiếu sắc, văn bằng kể cảnhững cái có tính cách tôn giáo nhưng có ích cho lịch sử Hồ Chí Minh đánhgiá cao và tự hào về truyền thống văn hoá dân tộc, Người nói rằng "nghệthuật của ông cha ta hay lắm, tốt lắm", "tiếng nói là thứ của cải vô cùng lâuđời và vô cùng quý báu của dân tộc Chúng ta phải giữ gìn nó, quý trọng nó,làm cho nó phổ biến ngày càng rộng khắp"[16] Người chú ý đến bản sắcdân tộc của văn hoá, nói chuyện với hoạ sĩ người Thuỵ Điển ÊríchGiôhanxơn, Người nhấn mạnh: mỗi dân tộc cần chăm lo đến đặc tính dân tộcmình trong nghệ thuật Người cũng căn dặn "chú ý phát huy cốt cách dântộc","lột tả cho hết cái tinh thần dân tộc"
Hồ Chí Minh rất chú ý đến "việc phát huy vốn cũ quý báu của dân tộc(nhưng tránh phục cổ một cách máy móc) và học tập văn hoá tiên tiến của cácnước" Học tập vốn cũ của dân tộc với tinh thần cách mạng chân chính đểthâu thái những cái hay của các đời trước Học tập văn hoá tiên tiến của cácnước thì phải tránh nguy cơ trở thành kẻ bắt trước không còn bản sắc, theo
Trang 14Người mình có thể bắt trước cái hay của bất kỳ nước nào, nhưng điều cốt yếu
là sáng tác Mình đã hưởng cái hay của người thì cũng phải có cái hay để chongười ta hưởng Mình đừng chịu vay mà không trả "phát triển cái hay cái đẹpcủa dân tộc, tức là ta cùng đi tới chỗ nhân loại"
Giữ gìn, bảo vệ và phát triển văn hoá dân tộc không phải là đóng cửa,khép kín mà phải mở rộng giao lưu văn hoá với thế giới để văn hoá dân tộcngày càng phát triển Vì vậy, dân tộc và quốc tế theo Hồ Chí Minh là thốngnhất và làm phong phú lẫn nhau Sự tác động qua lại giữa các nền văn hoá củacác dân tộc là sự tác động tích cực trên cơ sở bình đẳng, tự chủ, giữ gìn vàphát huy được bản sắc dân tộc của mình
Hồ Chí Minh - Người là hình ảnh của dân tộc Việt Nam trong tínhcách, tâm hồn, phong độ, lời ăn tiếng nói, Người tiêu biểu cho đạo lý làmngười Việt Nam, trí tuệ Việt Nam, tinh thần và sức mạnh Việt Nam, Ngườihết sức nhạy cảm với tất cả những gì liên quan đến truyền thống, đến vậnmệnh của dân tộc
1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số lĩnh vực của văn hoá.
Văn hoá là một lĩnh vực rộng lớn, phong phú, nên ở đâu có con người,
có hoạt động của con người thì ở đó có văn hoá Văn hoá thâm nhập vào mọilĩnh vực của đời sống con người, từ sản xuất vật chất đến đời sống tinh thần
Từ sự am hiểu sâu sắc, toàn diện bản chất xã hội và đặc trưng của văn hoá,
Hồ Chí Minh đã chỉ ra rõ ràng, sinh động đặc thù và sức mạnh của từng lĩnhvực của văn hoá ở đây tập trung làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về ba lĩnh vựcchính như sau:
1.2.1 Văn hoá giáo dục.
Khi tìm thấy con đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã bỏ ra nhiều côngsức phân tích sâu sắc nền giáo dục phong kiến và nhất là nền giáo dục thựcdân, đó là một nền giáo dục "ngu dân", "nhồi sọ" Mục đích của nền giáodục thực dân là đào tạo ra những người phục vụ cho chính quyền thực dân,thông ngôn, viên chức Người đặt vấn đề: "Nếu những người xã hội chủ
Trang 15nghĩa lơ là việc giáo dục, thì giai cấp tư sản thực dân và bản xứ - bọn quanlại - cứ phụ trách giáo dục bằng phương pháp của chúng"[17] , từ đó Người đãsuy nghĩ về việc xây dựng một nền giáo dục mới của nước Việt Nam độc lậpsau này.
Do vậy, sau khi giành được chính quyền, việc xây dựng một nền giáodục mới được đặt ra như là một trong những nhiệm vụ chiến lược cơ bản lâudài, đồng thời là một nhiệm vụ cấp bách phải làm ngay, không thể để chậmtrễ, Người chỉ rõ: "Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhândân chúng ta Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân tộcdũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với nước ViệtNam độc lập"3
Để xây dựng nền văn hoá giáo dục của nước Việt Nam độc lập, Hồ ChíMinh nêu ra nhiều quan điểm rất quan trọng, được tập trung ở những quanđiểm cơ bản sau:
Mục tiêu của văn hoá giáo dục là thực hiện cả ba chức năng của văn hoá, có nghĩa là bằng dạy và học.
Dạy và học là để mở mang dân trí, nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tưtưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp, những phẩm chất trong sáng và phongcách lành mạnh cho nhân dân
Hồ Chí Minh đã chỉ ra rằng: "trường học của chúng ta là trường họccủa chế độ dân chủ nhân dân, nhằm mục đích đào tạo ra những công dân vàcán bộ tốt, những người chủ trương lai tốt của nước nhà"[19] Như vậy, việchọc không phải để chạy theo bằng cấp, không phải học để làm quan của xãhội cũ, mà theo Người: "học để làm việc, làm người, làm cán bộ Học đểphụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân" Người đặt việc học để làm cán bộ sauhọc để làm việc, làm người hàm chứa một ý nghĩa hết sức sâu sắc, bởi "chínhkhách có thể ra đi, công việc vẫn còn đó"
3 Sđd, tập 4, tr 8
Trang 16Mục tiêu giáo dục còn được thể hiện trong quan điểm "trồng người"của Hồ Chí Minh Năm 1958 nói chuyện tại lớp học chính trị của giáo viêncấp II, cấp III toàn miền Bắc, Người đã nhắc lại câu nói nổi tiếng của QuảnTrọng, như một cương lĩnh hành động cho toàn Đảng, toàn dân ta: "Vì lợi íchmười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người"[20].Như vậy, Người đã đặt vấn đề "trồng người" cho chúng ta như một chân lý tấtyếu của cách mạng, khái niệm "trồng người" của Hồ Chí Minh với ý nghĩanhư khái niệm văn hoá là "trồng trọt" "vun trồng" cây cối.
Chương trình, nội dung giáo dục phải khoa học, hợp lý phù hợp với những bước phát triển của cách mạng.
Theo Hồ Chí Minh nội dung giáo dục phải toàn diện, bao gồm cả vănhoá, chính trị, khoa học - kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ Nói chuyện vớithanh niên, Người nhắc nhở: Các cháu phải cố gắng học tập kỹ thuật, văn hoá,chính trị Nếu không học văn hóa, không có trình độ văn hoá thì không họctập được kỹ thuật, không học tập được kỹ thuật thì không theo kịp được yêucầu phát triển của cách mạng; nhưng phải chú ý học chính trị, vì nếu chỉ họcvăn hoá, kỹ thuật mà không có chính trị thì như người nhắm mắt mà đi Kiếnthức toàn diện đó là điều kiện để phát huy và nâng cao năng lực làm chủ chonhân dân
Về xây dựng chương trình giáo dục, Hồ Chí Minh lưu ý rằng, nhàtrường không phải là nơi nhồi nhét quá thừa kiến thức vô bổ, nhưng lại khôngquá thiếu những kiến thức cần thiết cho xây dựng kinh tế, quản lý xã hội vàhình thành con người mới xã hội chủ nghĩa
Phải luôn gắn chương trình, nội dung giáo dục với thực tiễn Phải từyêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn mà bổ sung, phát triển, hoàn thiện nội dung,chương trình giáo dục
Học đi đôi với hành; giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, với cuộc đấu tranh xã hội; nhà trường gắn liền với xã hội; coi trọng tự học, tự đào tạo.