Luận văn thơ thiên nhiên thời lý và thơ thiên nhiên thời trần từ góc độ so sánh (tt)

Nghiên cứu các tác gia văn học Lý - Trần đề cập tới thơ thiên nhiên Hướng nghiên cứu này đã có nhiều bài viết về thơ thiên nhiên của một số tác giả tiêu biểu.. Nghiên cứu thơ viết về th

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Về khoa học cơ bản

Thời đại Lý - Trần là thời đại hào hùng trong lịch sử dân tộc Việt Nam Văn học Lý - Trần đã phản ánh những nét đặc sắc cơ bản của triều đại Lý - Trần Vì vậy giai đoạn văn học mang tính chất mở đường này giữ một vị trí quan trọng trong nền Văn học Việt Nam

Trong Văn học Lý - Trần, thơ viết về thiên nhiên chiếm một vị trí lớn và là một trong những mảng thơ đặc sắc Thơ thiên nhiên thời Lý -Trần vừa mang đậm cảm hứng Phật giáo, vừa trở thành đối tượng thẩm

mỹ của văn học, mang cảm xúc trữ tình, tinh tế, phản ánh cuộc sống và tâm hồn con người thời đại

Nghiên cứu thơ thiên nhiên thời Lý và thơ thiên nhiên thời Trần từ góc độ khoa học so sánh, chúng tôi tìm ra những nét chung và những nét riêng biệt trong thơ thiên nhiên của hai thời đại Điều này góp phần khẳng định nét đẹp văn hoá chung và riêng của thời đại Lý -Trần

1.2 Về thực tiễn

Thơ Lý - Trần chiếm một vị trí khá quan trọng trong nhà trường từ THCS, THPT đến Cao đẳng và Đại học Các bài thơ thời Lý - Trần được chọn lọc trong nhà trường thường đan xen cảm hứng về thiên nhiên Không những thế, tiếp cận các tác phẩm thơ Lý - Trần phải bằng bản phiên âm chữ Hán, và qua bản dịch nghĩa, dịch thơ, học sinh mới hiểu được nội dung tư tưởng và giá trị thẩm mỹ của thi phẩm; mặt khác, các bài thơ thời này thường ngắn và ý nghĩa thường ẩn sâu trong ngôn ngữ tác phẩm, đôi khi vượt ra ngoài ngôn ngữ biểu hiện Vì vậy để hiểu được các bài thơ này và giúp học sinh cảm thụ nó một cách thấu đáo là vấn đề khó khăn

Với những lý do trên, chúng tôi nghĩ rằng tìm hiểu “Thơ thiên nhiên thời Lý và thơ thiên nhiên thời Trần từ góc nhìn so sánh” trong tình hình hiện nay là một việc làm rất thiết thực

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu văn học Lý Trần đề cập tới thơ thiên nhiên

Nghiên cứu nội dung văn học Lý Trần đề cập tới thơ viết về thiên nhiên

Đây là hướng nghiên cứu ở phạm vi rộng, bao quát cả giai đoạn văn học Trong đó nhiều bài viết đề cập đến thơ thiên nhiên trong văn học

Lý - Trần

Nghiên cứu văn học Thiền tông thời Lý - Trần đề cập tới thơ viết

về thiên nhiên

Hướng nghiên cứu này được nhiều nhà nghiên cứu và độc giả quan tâm, đặc biệt về mảng thơ Thiền PGS.TS Nguyễn Công Lý khẳng định vai trò của Phật giáo trong xã hội Nguyễn Phạm Hùng đã khái quát về hình tượng thiên nhiên trong thơ Thiền GS Trần Đình Sử đã nghiên cứu

về khía cạnh thi tháp học trong thơ thiền Lý - Trần PGS.TS Trần Ngọc Vương cho rằng nghiên cứu văn học Thiền tông thời Lý - Trần có nhiều bài viết đứng trên quan điểm Phật giáo…

2.2 Nghiên cứu các tác gia văn học Lý - Trần đề cập tới thơ thiên nhiên

Hướng nghiên cứu này đã có nhiều bài viết về thơ thiên nhiên của một số tác giả tiêu biểu Trong đó, tác giả Trần Nhân Tông và Huyền Quang thiền sư được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất Tuy các nhà nghiên cứu chưa khảo sát kĩ mảng thơ viết về thiên nhiên mà mới chỉ là những đánh giá chung Vì vậy cần nghiên cứu một cách vừa khái quát vừa cụ thể hơn

2.3 Nghiên cứu thơ viết về thiên nhiên trong Văn học Việt Nam

có đề cập tới thiên nhiên trong thơ thời Lý - Trần

Hướng nghiên cứu này đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và bài viết của nhiều tác giả đề cập đến mảng thơ thiên nhiên trong đó ít nhiều nói tới thiên nhiên trong thơ Lý - Trần

Với những tư liệu đã tham khảo được, kế thừa thành tựu của người

đi trước chúng tôi mong muốn đi sâu nghiên cứu mảng thơ thiên nhiên trong văn học Lý - Trần một cách bao quát và toàn diện hơn

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Thống kê và đưa ra cái nhìn tương đối toàn diện về hệ thống các nội dung cảm hứng trong thơ thiên nhiên thời Lý và thơ thiên nhiên thời Trần

3.2 Phân tích những biểu hiện của các nội dung cảm hứng trong thơ thiên nhiên của hai thời đại Lý và Trần

3.3 Thông qua việc phân tích các nội dung cảm hứng trong thơ thiên nhiên thời Lý và thời Trần sẽ tìm ra những nét chung tiêu biểu và nét riêng khác biệt trong thơ thiên nhiên của hai thời đại

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những bài thơ viết về thiên nhiên trong văn học Lý - Trần Chúng tôi khảo sát tất cả các bài thơ viết

về thiên nhiên chủ yếu tập trung vào 3 tập Thơ văn Lý Trần NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội 1977 (tập 1); năm 1989 (tập 2); và năm 1978 (tập 3)

4.2 Phạm vi nghiên cứu

4.2.1 Thơ thiên nhiên trong văn học thời Lý:

Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu trên phạm vi những biểu hiện nội dung của thơ thiên nhiên trong văn học thời Lý

4.2.1 Thơ thiên nhiên trong văn học thời Trần:

Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu trên phạm vi những biểu hiện nội dung của thơ thiên nhiên trong văn học thời Trần

4.2.3 Những điểm tương đồng và khác biệt giữa thơ thiên nhiên thời Lý và thơ thiên nhiên thời Trần

Luận văn sẽ lý giải những điểm tương đồng và khác biệt trong thơ thiên nhiên của thời Lý và thời Trần

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu:

5.1 Phương pháp thống kê phân loại

5.2 Phương pháp so sánh đối chiếu

5.3 Phương pháp phân tích tổng hợp

5.4 Phương pháp liên ngành

6 Đóng góp của luận văn

6.1 Thống kê, phân loại những bài thơ thiên nhiên trong văn học

thời Lý và văn học thời Trần theo những nội dung cảm hứng lớn

6.2 So sánh và chỉ ra những đặc sắc trong thơ thiên nhiên thời Lý

và thơ thiên nhiên thời Trần

6.3 Từ thơ thiên nhiên thời Lý và thơ thiên nhiên thời Trần nêu lên một số phương diện về thơ thiên nhiên trong văn học Việt Nam thời Trung đại

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm

ba chương:

Chương 1: Thơ thiên nhiên thời Lý

Chương 2: Thơ thiên nhiên thời Trần

Chương 3: Những tương đồng khác biệt giữa thơ thiên nhiên thời

Lý và thơ thiên nhiên thời Trần

Chương 1 THƠ THIÊN NHIÊN THỜI LÝ

1.1 Khảo sát, thống kê, phân loại thơ thiên nhiên thời Lý

1.1.1 Tiêu chí thống kê phân loại

Chúng tôi dựa vào tiêu chí về “Cảm hứng chủ đạo”

Trong Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm: Cảm hứng chủ đạo là

“Trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm”

Theo Trần Đình Sử Cảm hứng chủ đạo “chi phối sự thống nhất cảm xúc của hình tượng, chi phối hệ thống nghệ thuật biểu cảm của tác phẩm”

1.1.2 Quan niệm thống kê phân loại

Chúng tôi chia các bài thơ thiên nhiên thời Lý vào ba nhóm khác nhau theo chủ đề: Thiền tông, Yêu nước, Thiên nhiên Tuy nhiên, các bài thơ thời Lý thường nhiều nghĩa và đan xen các nội dung cảm hứng khác nhau Do vậy, chúng tôi dựa trên nội dung cảm hứng lớn, chủ đạo để phân loại các bài thơ này

1.1.3 Kết quả phân loại

Chúng tôi khảo sát thống kê được 39 bài thơ thời Lý viết về thiên nhiên Cụ thể theo bảng phân loại sau:

Bảng phân loại thơ thiên nhiên thời Lý thành các hệ thống cảm hứng

chủ đạo STT Cảm hứng chủ đạo Tổng số Số lượng Tỉ lệ %

1 Cảm hứng Thiền tông

39

Nhận xét từ bảng phân loại:

- Trong hệ thống cảm hứng thơ thiên nhiên thời Lý, số lượng bài thơ nhiều nhất là thơ thiên nhiên mang cảm hứng Thiền tông: 25/39 bài thơ, chiếm tỷ lệ vượt trội 64% Số liệu này giúp chúng ta khẳng định thơ

Thiền và cảm hứng Thiền chiếm vị trí bao trùm, vị trí thống lĩnh của triết

lý Phật giáo trong thơ thiên nhiên

- Thơ thiên nhiên mang cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên có số lượng bài thơ khiêm tốn hơn, chiếm 7/39 bài chiếm 18%

- Trong thơ thiên nhiên thời Lý số lượng bài thơ mang cảm hứng yêu nước chiếm 7/39 bài tương ứng 18% Đây cũng là một cảm hứng chủ đạo trong văn học dân tộc

1.2 Nội dung cảm hứng trong thơ thiên nhiên thời Lý

1.2.1 Cảm hứng Thiền tông qua thơ thiên nhiên thời Lý

1.2.1.1 Thiên nhiên là phương tiện truyền tải triết lý Phật giáo

Thời Lý, thơ Thiền mang nhiệm vụ của loại hình văn học chức năng - chức năng khuyến tu, truyền đạo Có thể thực hiện chức năng giáo hoá của mình, các thiền sư thời Lý lấy thiên nhiên làm công cụ, phương tiện để gửi gắm triết lý Phật gia

Dưới góc nhìn của các Thiền sư thời Lý, quan niệm về nhân sinh quan thật sự có ý nghĩa lớn lao Vạn Hạnh thiền sư nhìn thiên nhiên, cuộc

đời con người bằng nhãn quan đậm triết lý thiền Tông trong bài Thị đệ tử

Mãn Giác Thiền sư lại lấy thiên nhiên để khai thác toàn diện luật vô thường của tạo hoá và đề ra một quan niệm sống, một ý chí hành động

trước sự thịnh suy của cuộc đời qua thi kệ “Cáo tật thị chúng” v.v

Tóm lại, trong thơ Thiền đời Lý, hình ảnh thiên nhiên siêu phóng, mang tính biểu tượng được thể hiện bởi cảm quan Phật giáo, Những tư tưởng uyên áo, uẩn súc, vi diệu của đạo Thiền được các thiền sư nói chung chuyển tải bằng hình ảnh thiên nhiên sinh động, tuy nhiên thiên nhiên vẫn mang tính ám dụ cao

1.2.1.2 Thiên nhiên thể hiện con đường “giải thoát”, ngộ đạo

Thiên nhiên trong thơ của các Thiền sư sáng tác không chỉ để nói đến Đạo đơn thuần mà ẩn chứa trong đó là quan niệm về con đường ngộ đạo và coi thiên nhiên như một phương hướng giải thoát

Tiêu biểu như Vạn Hạnh thiền sư lấy hình ảnh giọt sương trên đầu

ngọn cỏ để tượng trưng cho con đường đốn ngộ trong bài Thị đệ tử Mãn Giác thiền sư cũng quan niệm về con đường đốn ngộ qua bài Cáo tật thị

chúng Bảo Giám thiền sư trong bài Kệ (cảm hoài) cho rằng người tu

hành khi nhận ra con đường giác ngộ chẳng khác nào bầu trời bị mây che

tối tăm, bổng dưng mây tan, mặt trời xuất hiện chiếu sáng khắp cùng

Qua sự phân tích trên ta thấy con đường hướng về thiên nhiên cũng chính là con đường đạt Đạo, ngộ Đạo của bậc chân tu Mặt khác, khi hướng về thiên nhiên các nhà Thiền sư bộc lộ một nhân sinh quan tiến bộ

Đó là thái độ sống lạc quan, tự tại, phải có ý chí, nghị lực trước biến động nghiệt ngã của tạo hoá

1.2.2 Cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên trong thơ thiên nhiên thời Lý

Thơ thiên nhiên mang cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên thời Lý có

số lượng bài thơ khiêm tốn, tuy nhiên thiên nhiên được các thi sĩ và thiền

sư thời Lý cảm nhận thật tươi đẹp và trữ tình

Thơ thiên nhiên mang vẻ đẹp thiên nhiên trong thơ các Thiền sư lại

để biểu lộ tấm lòng thiền sư chỉ thích hướng về thiên nhiên dân dã với cuộc sống thanh bần, đạm bạc không vướng màu tục lụy Thiền sư Không

Lộ với Ngư nhàn là một bài thơ tiêu biểu

Thiên nhiên có khi xuất hiện trong lời thơ rất đẹp với đầy đủ màu

sắc, hương vị và âm thanh, như Viên Chiếu thiền sư với bài Tham đồ hiển

quyết

Có thể nói, thiên nhiên xuất hiện trong thơ đời Lý không hề cứng nhắc khô khan mà rất giàu xúc cảm với một niềm thiết tha yêu đời, yêu cuộc sống

1.2.3 Cảm hứng yêu nước trong thơ thiên nhiên thời Lý

Thơ mang cảm hứng yêu nước cũng là một khuynh hướng lớn của thơ thiên nhiên thời Lý Thơ viết về thiên nhiên đã khẳng định ý thức tự hào về sơn hà xã tắc, là ý chí quật cường, khẳng định chủ quyền dân tộc

đã giành được, là tinh thần quyết tâm xây dựng đất nước trở thành một quốc gia hùng mạnh

Thiền sư Vạn Hạnh rất biết sức mạnh của lòng dân trong chính sự nên đã đưa ra nhiều câu sấm truyền mượn thiên nhiên để truyền đạt mục

đích chính trị giúp đất nước được thái bình như bài thơ: Yết bảng thị

chúng

Chùm thơ Sấm xung quanh việc lên ngôi của Lý Công ẩn mà khuyết danh tác giả cũng tiêu biểu cho cảm hứng yêu nước Tiêu biểu

như các bài: Sấm ngôn; Đại Sơn

Cảm hứng yêu nước còn thể hiện ở niềm tự hào trước cảnh trí thiên nhiên đất nước, trước hồn cốt thiêng liêng của dân tộc Tiêu biểu là bài

thơ Ngôn hoài sư Không Lộ

Có thể nói hình tượng thiên nhiên mang cảm hứng yêu nước thời

Lý thường có tính chất kỳ vĩ và hàm chứa yếu tố kỳ ảo thể hiện hào khí của một thời đại “rồng thiêng” trong lịch sử Qua hình tượng thiên nhiên các bài thơ còn ấp ủ những khát vọng xây dựng đất nước yên ấm, no đủ, thể hiện lòng tự hào, tự tôn trước cảnh trí thiên nhiên đất nước tươi đẹp

Tiểu kết

Nhìn chung thơ thiên nhiên thời Lý mang nội dung cảm hứng phong phú đa dạng Trong đó thơ thiên nhiên mang cảm hứng Phật giáo chiếm vị trí bao trùm hơn cả Thơ thiên nhiên dù mang cảm hứng yêu nước hay cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên thì trong những cảm hứng ấy vẫn phảng phất chút hương vị Thiền

Chương 2 THƠ THIÊN NHIÊN THỜI TRẦN

2.1 Khảo sát, thống kê, phân loại thơ thiên nhiên thời Trần

2.1.1 Tiêu chí thống kê phân loại

Để tiến hành thống kê, phân loại thơ thiên nhiên thời Trần thành các nội dung cảm hứng lớn, chúng tôi dựa vào tiêu chí về khái niệm

“Cảm hứng chủ đạo” (đã nêu ở mục 1.1.1)

1.1.2 Quan niệm thống kê phân loại

Thơ thời Trần có sự dung hoà của Tam giáo đồng nguyên và thơ tiến gần tới thơ trữ tình thế tục dẫn đến các bài thơ thường đan xen các nội dung cảm hứng khác nhau nên việc phân loại chính xác đến từng bài thơ là một vấn đề khó khăn Tuy nhiên chúng tôi cố gắng phân loại dựa theo cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

1.1.3 Kết quả phân loại

Dựa trên tiêu chí và quan niệm phân loại đã đề ra, chúng tôi tạm chia thơ thiên nhiên thời Trần thành 04 nội dung cảm hứng sau: Sự hoà quyện giữa đạo và đời; Cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên; Cảm hứng lịch

sử - hoài cổ; Cảm hứng yêu nước

Bảng phân loại thơ thiên nhiên thời Trần thành các hệ thống

cảm hứng chủ đạo STT Cảm hứng chủ đạo Tổng số Số lượng Tỉ lệ %

1 Sự hoà quyện giữa đạo và đời

272

Nhận xét từ bảng phân loại:

- Cảm hứng thiên nhiên trong thơ Thiền tông đến thời Trần có sự hoà quyện giữa đạo và đời một cách rõ nét, đậm nét Với số lượng bài thơ 59/272 bài, chiếm tỷ lệ 22% chứng tỏ đây là cảm hứng lớn và là cảm hứng bao trùm trong thơ thiên nhiên giai đoạn đầu thời Trần

- Vẻ đẹp của thiên nhiên đã thăng hoa trong giai đoạn thời Trần, vì vậy thơ thiên nhiên mang cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên có số lượng bài thơ nhiều nhất, nổi trội nhất 94/272 bài, chiếm 35%

- Cảm hứng yêu nước là một cảm hứng lớn, nổi trội, đứng thứ hai sau cảm hứng về vẻ đẹp thiên nhiên với 83/272 bài, chiếm 31%

- Cảm hứng lịch sử - hoài cổ là cảm hứng mới mẻ trong thơ và chỉ bắt đầu xuất hiện thời nhà Trần Vì là một dòng cảm hứng mới xuất hiện nên số lượng bài thơ cũng chiếm tỷ lệ khiêm tốn 36/272 bài thơ chiếm 13% tổng số bài thơ viết về thiên nhiên

2.2 Nội dung cảm hứng trong thơ thiên nhiên thời Trần

2.2.1 Sự hoà quyện giữa đạo và đời trong thơ thiên nhiên thời Trần

Đến thời Trần, tư tưởng Phật giáo đã mang tinh thần nhập thế rõ nét Biểu hiện rõ nhất sự hoà quyện giữa đạo và đời trong thơ thiên nhiên thời Trần là ở tư tưởng hoà quang đồng trần

Tư tưởng hoà quang đồng trần đã manh nha xuất hiện trong thơ thiên nhiên từ thời Lý Tuy nhiên thơ Thiền đời Trần tiếp tục mở rộng biên độ tới các lĩnh vực khác của cuộc sống với tư tưởng hoà quang đồng trần, cư trần lạc đạo Vì thế, hình ảnh thiên nhiên trở nên tươi đẹp gần gũi hơn với đời sống thế tục

Thiền gia cảm nhận thiên nhiên bằng tâm hồn tĩnh tại, an nhiên Thiên nhiên qua cái nhìn của Thiền gia mặc dù bình dị nhưng lại thấm đẫm hơi hướng mỹ cảm Thiền Tác giả tiêu biểu cho việc trộn lẫn giữa Thiền và tục và Thiền trong tục giúp hình tượng thiên nhiên trong thơ đạt đến những sáng tạo đặc sắc là Trần Tung; Trần Nhân Tông và Huyền Quang

Thơ thiền thời Trần thường miêu tả thiên nhiên một cách trực tiếp,

ít dùng thiên nhiên mang ý nghĩa biểu tượng để minh họa cho cái thâm sâu của triết lý Thiền tông Chính vì vậy, dù là thơ thiền song vẫn đậm đà

chất trữ tình, dễ làm rung động tâm hồn người đọc Tiêu biểu bài thơ

Lâm thu v n của Trần Nhân Tông