Luận văn rèn luyện thao tác lập luận so sánh trong bài văn nghị luận cho học sinh lớp 11 thpt (tt)

Thao tác lập luận TTLL nói chung, TTLLso sánh nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng góp phần tạo nên hiệu quả lập luận, sợi chỉ đỏ của bài văn nghị luận Trong bài văn nghị luận, sự hấ

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thao tác lập luận (TTLL) nói chung, TTLLso sánh nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng góp phần tạo nên hiệu quả lập luận, sợi chỉ đỏ của bài văn nghị luận

Trong bài văn nghị luận, sự hấp dẫn, chính xác của nội dung được thể hiện rõ ở từng lập luận Muốn tiến hành lập luận, người nghị luận thường tiến hành các thao tác lập luận- tổ chức các yếu tố của lập luận, sắp xếp chúng theo dụng ý của mình Một trong những thao tác lập luận cơ bản và đặc biệt quan trọng thường hiện diện trong các bài Làm văn nghị luận mà học sinh phải nắm chắc, nắm vững và vận dụng một cách sáng tạo, hiệu quả đó chính là thao tác lập luận so sánh

1.2 Năng lực thực hành các thao tác lập luận nói chung và TTLL so sánh nói riêng của HS THPT hiện nay chưa tốt

Qua qua điều tra khảo sát bài viết của HS chúng tôi nhận thấy năng lực thực hành các thao tác lập luận nói chung và TTLL so sánh nói riêng của HS THPT hiện nay chưa tốt Cụ thể ngoài những lỗi về bố cục, nội dung, xác lập ý, lỗi diễn đạt, lỗi chính tả HS còn chưa hiểu rõ bản chất lí thuyết về TTLL so sánh, chưa nắm được phương pháp, cách thức lập luận

so sánh Do đó hầu hết các em không vận dụng được thao tác lập luận này vào quá trình nghị luận hoặc nếu có vận dụng thì chọn đối tượng so sánh không phù hợp, so sánh nhưng không dẫn tới kết luận… Chính vì vậy kết quả thấp, không đảm bảo yêu cầu

1.3 Việc dạy và học TTLL so sánh ở nhà trường còn nhiều hạn chế Thao tác lập luân so sánh mới lần đầu tiên đưa vào dạy ở trường phổ thông theo tinh thần đổi mới nên rất khó đối với giáo viên Bên cạnh đó

chưa có một công trình, một chuyên đề nào nghiên cứu sâu về cách rèn luyện thao tác lập luận so sánh trong bài văn nghị luận cho học sinh lớp 11 THPT

Với những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “Rèn luyện thao tác lập luận so sánh trong bài văn nghị luận cho học sinh lớp 11 THPT ”

2 Lịch sử vấn đề

Phần lịch sử vấn đề trình bày nội dung của các công trình nghiên cứu

có liên quan đến đề tài như: những nghiên cứu về so sánh logic, những nghiên cứu về phép so sánh tu từ, những nghiên cứu và dạy học thao tác

lập luận so sánh ở trường phổ thông

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Từ cơ sở lí thuyết và thực tiễn của thao tác lập luận so sánh, luận văn

đề xuất các giải pháp rèn luyện kỹ năng lập luận so sánh trong giờ dạy học

lý thuyết và giờ dạy học thực hành nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học Làm văn ở lớp 11

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Tìm hiểu, xác định cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc dạy học TTLL so sánh cho học sinh lớp 11 Xác định rõ vị trí, vai trò, tác dụng và cách thức thực hiện TTLL đó trong quá trình Làm văn nghị luận lớp 11

- Đề xuất những nội dung, cách tổ chức dạy học TTLL so sánh ở lớp 11

- Tổ chức thực nghiệm để kiểm tra, đánh giá tính khả thi của những đề xuất trong luận văn đưa ra

4 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy và học thao tác lập luận so

Phạm vi nghiên cứu: Quá trình dạy và học thao tác lập luận so sánh trong phần Làm văn ở lớp 11 theo chương trình chuẩn

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp điều tra, khảo sát

5.2.2 Phương pháp thực nghiệm

5.2.3 Phương pháp thống kê

6 Giả thuyết khoa học

Lập luận so sánh là một thao tác lập luận rất quan trọng để xây dựng

hệ thống lập luận trong bài văn nghị luận Cho nên nếu việc rèn luyện

TTLL so sánh có một cơ sở khoa học đáng tin cậy, một hệ thống BT phù hợp với HS thì chúng ta có thể củng cố, nâng cao năng lực sử dụng các TTLL nói chung đặc biệt là đối với TTLL so sánh, góp phần tăng hiệu quả viết văn nghị luận cho HS

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận chung, tài liệu tham khảo, phụ lục, phần Nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của thao tác lập luận so sánh trong bài văn nghị luận và những vấn đề cơ bản nhất của thao tác lập luận

so sánh

Chương 2: Căn cứ vào cơ sở lý luận về thao tác lập luận so sánh đã được triển khai ở chương 1, triển khai nội dung dạy học về thao tác lập luận so sánh trong SGK Ngữ văn 11 Qua đó xây dựng quy trình dạy học thao tác này

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN THAO TÁC LẬP LUẬN SO SÁNH TRONG BÀI VĂN

NGHỊ LUẬN 1.1.Thao tác lập luận so sánh trong quá trình lập luận

1.1.1.Lập luận trong bài văn nghị luận

Nghị luận là kiểu văn bản đặc biệt quan tâm tới thuyết lý, được thực hiện chủ yếu bằng tư duy logic Vì thế, khi tạo lập người nghị luận phải phản ánh được nhận thức, quan điểm của bản thân về thế giới khách quan; phải thể hiện được tư tưởng, tình cảm bằng chính ý kiến xác định trên cơ sở của các

lý lẽ và dẫn chứng cụ thể Nói một cách khác, giá trị của bài văn được đánh

giá dựa vào ý nghĩa của bài viết thông qua lập luận

Lập luận trong bài văn NL là hành động ngôn ngữ giúp cho người tạo lập biểu đạt nội dung nghị luận sâu sắc, đầy đủ, chính xác Nó không chỉ là một câu, một đoạn mà là hành động được người nghị luận thực hiện trong toàn bộ văn bản Nói một cách khác, mỗi VBNL là một chuỗi các hành động ngôn ngữ được người tạo lập tạo ra nhằm tổ chức nội dung luận bàn (từ nội dung khái quát tới những nội dung cụ thể thông qua luận điểm, luận cứ và luận chứng), đồng thời thể hiện dụng ý riêng của bản thân Vì thế, lập luận là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ nội dung văn bản, là một trong những căn cứ

để đánh giá giá trị của bài văn nghị luận

1.1.2 Thao tác lập luận so sánh

Lập luận so sánh được xem là một thao tác rất quan trọng trong làm văn nghị luận Lập luận so sánh trong văn nghị luận thường có hai cách là:

so sánh tương đồng và so sánh tương phản

Mục đích của thao tác lập luận so sánh giúp cho người viết văn nghị luận triển khai và phát triển luận điểm một cách thuận lợi và nổi bật, so sánh đúng còn làm cho bài văn nghị luận thêm sáng rõ, cụ thể, sinh động

và có giá trị thuyết phục rất cao

Trong thực tế sử dụng so sánh, chúng ta cần phải phân biệt rõ so sánh

là một thao tác lập luận trong văn nghị luận (thiên về lập luận) và so sánh

tu từ (thiên về diễn đạt mang tính nghệ thuật ) bởi giữa chúng có những nét tương đồng nhưng cũng có nhiều nét khác biệt

1.1.2.1.So sánh tu từ

Thực chất của so sánh tu từ là dùng những thuộc tính hay tình trạng của sự vật, hiện tượng này giải thích cho thuộc tính hay tình trạng của sự vật, hiện tượng khác

1.1.2.2 So sánh logic

So sánh vốn là một thao tác cơ bản của tư duy logic Để tìm hiểu về đối tượng nào đó, xây dựng khái niệm về đối tượng, tìm hiểu đặc điểm và giá trị của nó thì ta cần phải so sánh Đó là thao tác trong tư tưởng đem sự vật này đối chiếu với sự vật khác để thấy sự tương đồng và sự khác biệt giữa chúng Thường là đối chiếu một vật không biết hoặc ít biết với một sự vật quen thuộc, cốt làm cho ý nghĩa của chúng rõ ràng hơn, dễ nhận biết hơn Đây là thao tác thúc đẩy quá trình vận động của tư duy để tìm ra cái mới

Theo lôgic học, muốn so sánh được chính xác và tránh khập khiễng thì trong quá trình so sánh phải dựa trên cùng một tiêu chí, một bình diện thì so sánh mới cụ thể và mới rút ra kết luận được Như vậy, so sánh trong lôgic có tác động rất lớn tới nhận thức của con người, nó giúp người ta hình dung ra sự vật một cách dễ dàng hơn bằng việc lấy một sự vật làm

tiêu chí rồi từ đó so với sự vật khác Nói khác đi, so sánh theo lôgic làm mới tư duy, làm cho tư duy có hình ảnh

1.1.2.3 So sánh với tư cách là một thao tác lập luận

TTLL so sánh là thao tác lập luận được người tạo lập thực hiện trên cơ

sở so sánh, đối chiếu các sự vật hiện tượng để từ điểm tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng để từ đó rút ra ý kiến, nhận định về đối tượng nghị luận

TTLLSS thường được tiến hành theo các bước sau:

+ Bước 1: Xác định mục đích so sánh: làm sáng rõ một ý kiến, một nhận định hay vấn đề, hiện tượng đưa ra bàn luận Bởi mục đích của so sánh nhằm làm sáng tỏ đối tượng đang nghiên cứu trong tương quan với đối tượng khác Đồng thời so sánh đúng không chỉ giúp người viết văn nghị luận triển khai các ý và phát triển lập luận dễ dàng hơn mà còn làm cho bài văn nghị luận thêm sáng rõ, cụ thể, sinh động thuyết phục và dễ đi vào lòng người và đặc biệt làm cho lập luận thuyết phục hơn

+ Bước 2: Lựa chọn các đối tượng có những điểm tương đồng hay đối lập để thực hiện thao tác so sánh

Việc chọn đối tượng phải dựa trên những tiêu chí, bình diện nhất định (quan hệ, đặc điểm, ý nghĩa, chỉ ra giá trị tương đồng hoặc đối lập giữa chúng) Đặt các đối tượng vào một bình diện( mối liên quan) hay chọn các đối tượng so sánh dựa trên một nét đồng nhất nào đấy

+ Bước 3: Phân tích, đánh giá các đối tượng trên cơ sở đã so sánh về bản chất vấn đề Thông qua TTLL so sánh đã giúp cho người viết triệt để làm nổi bật nội dung đang được bàn luận, có điều kiện bộc lộ tâm trạng, tình cảm cũng như thái độ đối với nội dung nghị luận

+ Bước 4: Nêu ra những nhận định kết luận cho luận điểm

Như vậy, trong bài văn NL người nói, người viết sử dụng TTLL so sánh nhằm bày tỏ ý kiến, quan niệm đối với nội dung được bàn luận

Sử dụng TTLL này, người tạo lập không chỉ dẫn dắt người đọc đến với những kết luận khoa học, chính xác mà còn giúp cho lời văn trong văn bản sinh động, hấp dẫn, nhiều hình ảnh Đó cũng là cách mà người nói, người viết tạo sức thuyết phục đối với độc giả

1.2 Thực trạng rèn luyên TTLL so sánh

1.2.1.Các tài liệu dạy học

Chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn 11 do tác giả Lê A- chủ biên phần Làm văn (Bộ cơ bản), Đỗ Ngọc Thống- chủ biên phần Làm văn (Bộ nâng cao) đã thống nhất quan điểm không dựa vào thao tác lập luận để chia nhỏ văn bản nghị luận thành các loại như: giải thích, chứng minh, phân tích, so sánh, bình luận…và khẳng định mỗi thao tác lập luận có thể

sử dụng ở nhiều kiểu bài nghị luận khác nhau và ở một bài nghị luận có thể

sử dụng nhiều thao tác lập luận khác nhau nhằm đạt đến đích cuối cùng của hoạt động nghị luận Như vậy, so sánh là một thao tác lập luận Đây cũng là quan điểm hoàn toàn phù hợp với thực tế viết văn hiện nay vừa tạo điều kiện để luyện tập cho học sinh sử dụng thành thạo các thao tác lập luận vào việc làm văn nghị luận vừa ứng dụng vào hoạt động giao tiếp hàng ngày

1.2.2 Thực trạng rèn luyện TTLL so sánh của học sinh (khảo sát về nhận thức qua phiếu điều tra, lỗi về TTLLso sánh của học sinh qua khảo sát các bài viết)

Ngoài những lỗi về bố cục, nội dung, xác lập ý, lỗi diễn đạt, lỗi chính tả HS còn chưa hiểu rõ bản chất lí thuyết về TTLL so sánh, chưa nắm

được phương pháp, cách thức tiến hành lập luận so sánh trong quá trình viết bài văn nghị luận

Tiêu chí

đánh giá Sĩ số

Mức độ đạt đƣợc

Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %

Tiêu chí 1 90 HS 45 HS 50 % 45 HS 50 %

Tiêu chí 2 90 HS 40 HS 44,4% 50 HS 55,6 %

Tiêu chí 3 90 HS 35 HS 38,9% 55 HS 61,1 %

1.2.3.Thực trạng dạy học TTLL so sánh của giáo viên

Phần lớn GV ở các trường PT đều nhận thấy việc dạy học TTLLSS là cần thiết, nhưng rất khó Khó khăn được thể hiện rõ nhất là nội dung kiến thức có nhiều mới lạ, thời gian dạy học chưa thỏa đáng cho việc rèn luyện kỹ năng sử dụng TTLLSS, hệ thống tài liệu tham khảo chưa đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của GV Do đó việc dạy TTLLSS còn tồn tại một số vấn đề sau: Thứ nhất: Khi thiết kế giờ học phần lớn bản thiết kế của GV đều thể hiện chưa rõ ràng, hệ thống BT trong giáo án đều trong SGK, đáp án được lựa chọn dựa vào SGV hoặc qua một số tài liệu tham khảo

Thứ hai: Trong các giờ dạy lí thuyết GV chỉ dừng lại ở việc thực hiện các nội dung trong SGK, chưa thực hiện đầy đủ các gợi ý của SGK, các bước tiến hành Chính vì vậy HS không nắm được lý thuyết, vận dụng thực hành chưa có sự gắn kết dẫn đến chất lượng giờ học chưa cao

Thứ ba: Trong giờ luyện tập thực hành đa số GV không hướng dẫn các

em vận dụng kiến thức lý thuyết vào viết bài văn nghị luận, chủ quan không kiểm tra sự chuẩn bị trước ở nhà của HS, đến lớp thường chỉ tổ chức cho HS

thực hiện một đến hai bài tập, còn lại để cho các em về nhà tự làm Điều đó dẫn tới thái độ học tập không nghiêm túc của HS trong học tập

Thứ tư: Chấm bài, sửa lỗi rút kinh nghiệm chưa được quan tâm đúng mực mới chỉ mang tính hình thức Do đó việc phát hiện và sửa lỗi sai trong bài làm văn của học sinh còn hạn chế

Tiêu chí đánh giá giờ

Các trường THPT trên địa bàn huyện Hoằng Hóa

Sĩ số Tỉ lệ %

Chương 2: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN THAO TÁC LẬP LUẬN SO

SÁNH CHO HỌC SINH LỚP 11 2.1 Dạy học lí thuyết TTLL so sánh

Thao tác LLSS là một trong những nội dung khá mới được đưa vào chương trình THPT do đó các tài liệu hướng dẫn dạy học chưa nhiều vì vậy GV và HS gặp không ít khó khăn trong quá trình dạy và học Trong sách giáo khoa, nội dung này được trình bày theo hướng mở do đó việc tổ chức dạy học lý thuyết cho nội dung này đòi hỏi giáo viên phải tổ chức theo một trình tự khoa học hợp lí để học sinh có thể nắm được tri thức một cách cụ thể

2.1.1 Nội dung dạy học lí thuyết

- Khi dạy về thao tác lập luận so sánh, người dạy phải chỉ rõ cách thức thực hiện thao tác này để học sinh có cơ sở vận dụng vào thực hành

- Để thực hiện dạy thao tác lập luận so sánh hay bất kì một thao tác nào khác thì yêu cầu trước nhất là phải bám sát vào ngữ liệu cụ thể được

đưa ra trong SGK bằng cách yêu cầu học sinh đọc và chuẩn bị bài trước sau đó giáo viên điều chỉnh và điều khiển quá trình phân tích ngữ liệu của học sinh Từ việc xem xét, nghiên cứu ngữ liệu ta có thể chỉ ra được mục đích, đặc điểm nội dung, hình thức, cấu trúc cũng như các mối quan hệ bên trong cũng như bên ngoài của đối tượng nghị luận Đây chính là cơ sở để hình thành khái niệm và chỉ ra đặc điểm cơ bản của thao tác lập luận so sánh

- Sau khi hình thành khái niệm giáo viên cho học sinh tiếp tục tìm hiểu thao tác lập luận so sánh thông qua việc phân tích ngữ liệu Từ đó để tìm ra cách thực hiện thao tác lập luận so sánh

- Cuối cùng giáo viên cho học sinh làm bài tập phần luyện tập sách giáo khoa để củng cố kiến thức về cách thực hiện thoa tác lập luận này trong bài văn nghị luận và bước đầu biết cách áp dụng vào thực hành viết đoạn , bài văn nghị luận theo yêu cầu

2.1.2 Lựa chọn phương pháp dạy học

Phải phối hợp hài hoà giữa lí thuyết và thực hành để vừa phát huy được tính tích cực của học sinh vừa đạt được mục tiêu của bài học

Việc lựa chọn phương pháp dạy học của người giáo viên cũng giống

việc chọn đồ nghề của người thợ mộc “Người thợ mộc giỏi là người không

chỉ biết cách dùng từng đồ nghề của mình mà còn biết đánh giá dụng cụ nào thích hợp nhất cho từng hoàn cảnh cụ thể” [45; tr184] Bởi mỗi

phương pháp dạy học lại có những ưu điểm riêng giáo viên cần vận dụng linh hoạt để phát huy tối đa thế mạnh của mỗi phương pháp

Như vậy quá trình lựa chọn phương pháp dạy học được xem là một nghệ thuật - nghệ thuật phối hợp các phương pháp dạy học của giáo viên vào từng tiết, bài cụ thể