Luận văn vận dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” vào dạy đọc hiểu truyện ngắn của nam cao trong sách ngữ văn 11 nâng cao (tt)

Chúng tôi nhận thấy tính đối thoại nhiều chiều, sự thay đổi về tư duy nghệ thuật, quan niệm về con người, điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trần thuật, tính liên văn bản…tạo tiền đề rất t

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong những năm gần đây, đi cùng với việc đổi mới phương pháp

dạy học Văn là sự ra đời của khái niệm đọc hiểu Đọc hiểu hiện nay đang

là vấn đề khoa học phương pháp được bàn luận sôi nổi như là hạt nhân của

tư tưởng tích hợp Ngữ văn và đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường Tuy nhiên, việc nghiên cứu, ứng dụng đọc hiểu trong thực tiễn giảng dạy bộ môn hiện nay còn có nhiều bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu có tính chiến lược của dạy học hiện đại Do vậy cần phải tìm tòi, sử dụng các phương thức, cách thức dạy đọc hiểu khác nhau, đặc biệt là dạy đọc hiểu văn bản văn học

1.2 Mặt khác, bản chất của sáng tạo văn học và tiếp nhận văn học là

hoạt động giao tiếp thẩm mỹ Tính chất giao tiếp của văn học bắt nguồn từ mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và người đọc

Quá trình sáng tạo nghệ thuật là sự chuyển tải tất cả những rung động, nhận thức, tư tưởng tình cảm của con người về đời sống thành hình tượng nghệ thuật Tác phẩm văn học ra đời là kết quả của hoạt động tâm lý ở người nghệ sỹ trong đó có đan xen hòa lẫn nhiều trạng thái tâm lý Tiếp nhận văn học cũng là một hoạt động mang tính quá trình khá phức tạp Mối quan hệ tác động giữa tác phẩm và sự tiếp nhận của độc giả là mối quan hệ giao tiếp Mỗi nhà văn luôn là người tiếp nhận và mỗi người tiếp nhận là một người tham gia tích cực vào quá trình giao tiếp nghệ thuật

1.3 Sự thay đổi của nội dung dạy học, chương trình SGK kéo theo sự

thay đổi về phương pháp dạy học, từ phương pháp dạy học truyền thống sang phương pháp dạy học theo tư tưởng mới Để thực hiện việc dạy học theo đúng đặc trưng bộ môn và theo phương pháp mới thì người giáo viên với vai trò định hướng phải tìm ra các cách thức, biện pháp dạy học để kích thích khả năng tự học, đồng sáng tạo của học sinh Một trong những

hình thức giúp giáo viên và học sinh làm được điều đó là chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”

1.4 “Chí Phèo” và “ Đời thừa” là hai truyện ngắn tiêu biểu cho

phong cách sáng tác và quan điểm nghệ thuật trong sáng tạo văn chương của nhà văn Nam Cao Chúng tôi nhận thấy tính đối thoại nhiều chiều, sự thay đổi về tư duy nghệ thuật, quan niệm về con người, điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trần thuật, tính liên văn bản…tạo tiền đề rất tốt cho việc

sử dụng hình thức các “cuộc giao tiếp văn học” vào dạy đọc hiểu hai tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 11 – Nâng cao

Vì những lí do trên chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu : Vận dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” vào dạy đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao trong sách Ngữ văn 11- Nâng cao

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những nghiên cứu về đọc hiểu và dạy đọc hiểu văn bản

Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước Âu Mĩ, lý thuyết đọc hiểu và dạy đọc hiểu đã được quan tâm, nghiên cứu từ những năm 80, 90 và đầu thế kỷ XXI

Ở nước ta, cùng với việc đổi mới chương trình và Sách giáo khoa Ngữ văn từ năm 2000 của Bộ Giáo dục là sự ra đời của thuật ngữ đọc hiểu

Bàn về đọc văn bản trước hết phải kể đến cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học Văn” do GS Phan Trọng Luận chủ biên cùng các tác giả

Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Hùng, Trần Thế Phiệt (Nhà xuất bản Đại học

Sư phạm)

GS TS Trần Đình Sử là một trong những người khởi xướng và kiên

định về vấn đề đọc hiểu với nhiều công trình nghiên cứu sâu sắc: “Đọc hiểu văn bản- một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy học văn hiện nay” “Môn Văn- thực trạng và giải pháp” (Văn nghệ số ra ngày 14/2/1998); “Trở về với văn bản - con đường đổi mới căn bản phương pháp dạy học Văn” (Báo văn nghệ số ra ngày 7/3/2009)

Một tác giả đã dày công nghiên cứu, tâm huyết với vấn đề này là GS.TS Nguyễn Thanh Hùng với hàng loạt công trình nghiên cứu và bài

viết: “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hóa cho người đọc”, “Đọc và tiếp nhận văn chương”, “Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường”

PGS.TS Nguyễn Thái Hòa trong bài viết “Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc hiểu” đăng trên tạp chí Thông tin khoa học sư phạm số 8 năm 2004 đã nêu

lên tầm quan trọng, ý nghĩa cấp thiết của vấn đề đọc hiểu

TS Nguyễn Trọng Hoàn cũng là người quan tâm đến vấn đề đọc hiểu Một số bài viết của ông đã cố gắng trình bày quan niệm riêng có tính công khai lý thuyết

GS.TS Lê Phương Nga trong “Dạy học tập đọc hiểu ở tiểu học” (Nhà

xuất bản giáo dục, 11/2001) đã dành một số trang bàn về đọc hiểu Tập

trung hơn và tiếp sau đó năm 2002 là chuyên luận “Dạy học đọc hiểu ở tiểu học” của PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh được công bố Tác giả đã trình

bày khá thuyết phục về “cơ sở khoa học của việc dạy học đọc hiểu”

Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu có bài viết “Đọc hiểu văn bản hay lý thuyết dạy đọc hiểu văn bản” của PGS.TS Hoàng Thị Mai (Báo văn nghệ,

ngày 18/4/2009) Tác giả viết: “Khái niệm đọc hiểu nhấn mạnh đến vai trò chủ động, sáng tạo của người đọc, bình đẳng với tác giả - văn bản của bạn

đọc” Gần đây nhất, cuốn “ Đọc hiểu và chiến thuật đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông” (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, năm 2012)

của PGS.TS Phạm Thị Thu Hương đã nêu lên một số vấn đề căn bản về bản chất của quá trình đọc hiểu văn bản và một số chiến thuật đọc hiểu văn bản trong dạy học Ngữ văn

Như vậy, quan niệm về vấn đề đọc hiểu trong các công trình nghiên cứu sẽ là cơ sở cho chúng tôi hoàn thành tốt luận văn này

2.2 Những nghiên cứu về tác phẩm của Nam Cao và việc dạy học truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn THPT

GS Hà Minh Đức là người đầu tiên nghiên cứu về Nam Cao qua công

trình “Nam Cao – nhà văn hiện thực xuất sắc” xuất bản năm 1961; Nam Cao đời văn và tác phẩm (Hà Minh Đức, 1977),

Phong Lê là một trong số những tác giả có nhiều công trình nghiên

cứu về Nam Cao và các tác phẩm của ông: Nam Cao phác thảo sự nghiệp

và chân dung (1997), Nam Cao người kết thúc vẻ vang trào lưu văn học hiện thực ( 2001), Cấu trúc và ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao (Văn nghệ

Quân đội số 10, 1987)

Ngoài ra, còn một số các công trình nghiên cứu của các tác giả khác:

Một đặc điểm của thi pháp truyện Nam Cao (Phương Ngân - 2000), Nam Cao – nhà văn hiện thực xuất sắc Bích Thu (2001), Nam Cao về tác gia

và tác phẩm, NXB Giáo dục Nguyến Văn Tùng (2002), Phân tích tác phẩm Nam Cao trong nhà trường, NXB Giáo dục

Về việc dạy học đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ Văn THPT còn có nhiều luận văn, luận án và các tài liệu hướng dẫn giáo viên và học sinh tìm hiểu truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ Văn 11, Nâng cao

Bên cạnh việc tìm hiểu và nêu ra một số định hướng dạy học hầu hết các công trình nghiên cứu mới chỉ tập trung đưa ra hướng tìm hiểu tác phẩm theo cách đào sâu, khám phá về thể loại, về nghệ thuật, về nội dung tác phẩm, chưa có công trình nghiên cứu nào định hướng tìm hiểu văn bản cho học sinh trên tinh thần sự giao lưu, đối thoại giữa tác phẩm và học

sinh, học sinh và tác giả

Trên cơ sở học hỏi và tiếp thu những thành tựu ở người đi trước chúng tôi mạnh dạn đề xuất sử dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” vào dạy đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình THPT, tin rằng sẽ góp phần tìm ra con đường hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng dạy học

các tác phẩm của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn THPT

3 Mục đích, đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Bổ sung và triển khai các chiến thuật dạy học trong lý thuyết đọc hiểu văn bản ở nhà trường phổ thông

- Vận dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” để dạy học đọc hiểu

truyện ngắn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11- Nâng cao nhằm tích cực hóa quá trình kiến tạo ý nghĩa của học sinh THPT khi dạy học phần nội dung này

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình vận dụng chiến thuật

“cuộc giao tiếp văn học” vào dạy đọc hiểu các truyện ngắn của Nam Cao trong sách Ngữ văn 11 – Nâng cao

4 Phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài quy định giới hạn triển khai nghiên cứu tập trung vào các nội dung sau:

- Vấn đề đọc hiểu văn bản và chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”

trong dạy đọc hiểu văn bản văn chương

- Các tác phẩm của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn THPT

(cụ thể là hai truyện ngắn Chí Phèo, Đời thừa trong SGK Ngữ văn 11-

Nâng cao)

- Vận dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” vào dạy học đọc hiểu

truyện ngắn của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11- Nâng cao

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng hợp khái quát hóa nội dung lý thuyết về đọc hiểu và đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao ở THPT để xác định cơ sở lý luận của việc sử

dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” trong dạy đọc hiểu văn bản

- Tìm hiểu chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”, những thuận lợi, hạn

chế, cách thức sử dụng hình thức này để dạy đọc hiểu các tác phẩm của Nam Cao trong sách Ngữ văn 11- Nâng cao

- Tổ chức thực nghiệm để kiểm tra, đánh giá, bổ sung kết quả nghiên cứu của đề tài

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp tổng hợp lý luận và thực tiễn

5.2 Phương pháp thực nghiệm

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Luận văn tiếp tục phát triển những nội dung mới mẻ trong hệ thống các phương pháp, hình thức, biện pháp, chiến thuật dạy học đọc hiểu ở

THPT Trong đó nhấn mạnh vào chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”

Đề xuất, ứng dụng một cách thức để tạo điều kiện phát huy tính tích cực, chủ động của HS trong quá trình đọc hiểu các tác phẩm của Nam Cao Bước đầu hiện thực hóa ý tưởng của đề tài thông qua một giáo án thiết kế thể nghiệm làm cơ sở vận dụng cho giáo viên và học sinh

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai qua ba chương:

Chương 1 Đọc hiểu và chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” trong dạy

học đọc hiểu văn bản

Chương 2 Tổ chức vận dụng chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học” vào

dạy học đọc hiểu truyện ngắn của Nam Cao trong Sách Ngữ văn 11- Nâng cao

Chương 3 Thực nghiệm

NỘI DUNG Chương 1 ĐỌC HIỂU VÀ CHIẾN THUẬT “CUỘC GIAO TIẾP VĂN HỌC”

TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN 1.1 Đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản văn học

1.1.1 Một số quan niệm về đọc hiểu văn bản

Từ những thập niên 70, 80 của thế kỷ XX ở Cộng hòa liên bang Đức, Liên Xô cũ, Mỹ đã có nhiều công trình bài báo viết về vấn đề đọc hiểu và liên quan đến đọc hiểu trong phạm trù đọc văn bản Nghiên cứu về việc đọc nói chung, đọc hiểu văn bản nói riêng có thể tổng hợp trên một số hướng cơ bản Quả vậy dù các hướng triển khai lý thuyết khá phong phú

song có thể quy về ba nội dung lớn Đó là giải mã (decoding), hiểu (comprehenssion) và đáp ứng (response)

Đọc là khái niệm có tính lịch sử, là biểu hiện sự tiến hóa ngôn ngữ của loài người mang bản chất văn hóa nhận thức bằng ngôn từ để giao tiếp

và phát triển cá thể cùng xã hội Tiếp nhận văn học đồng nghĩa với năng lực đọc hiểu những gì đã đọc và những gì có ý nghĩa thẩm mỹ nhân sinh trong đó Mục đích chính của đọc là để hiểu những ý tưởng, những thông điệp trong văn bản

Khi tìm hiểu về khái niệm then chốt này, GS.Trần Đình Sử đã trích dẫn giải thích của Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc, quyển Giáo dục:

“Đọc là một quá trình hoạt động tâm lý nhằm tiếp nhận ý nghĩa từ ký hiệu ngôn ngữ được in hay được viết”

Bàn về đọc hiểu, GS Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: Đọc – hiểu là một khái niệm khoa học chỉ ra mức độ cao nhất của hoạt động đọc; đọc – hiểu đồng thời cũng chỉ ra năng lực văn của người đọc Trên cơ sở đó, tác giả đi sâu vào lý giải các nội dung cần hiểu trong văn bản văn chương với nhiều tiêu chí khác nhau

Bài báo của PGS TS Nguyễn Thái Hòa, người sớm quan tâm đến vấn

đề cho rằng đọc - hiểu là một kỹ năng tích hợp không chỉ trong dạy học Tiếng Việt, Văn mà quan trọng hơn trong học tập và nhận thức nói chung Như vậy, bản chất của đọc chính là một quá trình phức tạp, tổng hợp, đòi hỏi cần phải được trang bị một hệ thống các kỹ năng Trong đó kỹ năng đọc hiểu và các chiến thuật đọc hiểu là kỹ năng không thể thiếu

1.1.2 Bản chất của khái niệm đọc hiểu văn bản

1.1.2.1 Đọc hiểu văn bản là một quá trình nhận thức phức tạp

Việc đọc hiểu văn bản là sự tác động qua lại, là một hành động đặc biệt diễn ra bên trong văn bản và người đọc Quá trình nhận thức của hành động bên trong này là sự tích hợp giữa những thông tin văn bản với kho tàng tri thức và năng lực ngôn ngữ của người tiếp nhận Quá trình đọc hiểu không thể là hoạt động thụ động, một chiều mà bản chất của nó là một quá trình nhận thức tích cực, đầy phức tạp Những gì chứa đựng trong văn bản luôn gắn kết chặt chẽ với tiền tri thức và vốn sống của người tiếp nhận, sẽ đưa đến sự nghiền ngẫm cho phép người đọc hoàn thiện việc đọc hiểu văn bản theo những mức độ khác nhau Mỗi người đọc, tùy vào tri thức, vốn sống sẽ có những sự tiếp nhận, nhận thức khác nhau đối với một văn bản Đọc là một quá trình nhận thức phức tạp bao gồm những hành động có mối liên hệ với nhau Một quá trình lao động tích cực rất cần thiết để tư duy, phân tích, tổng hợp, so sánh, liên tưởng ghi nhớ….kết hợp với vốn tri thức kinh nghiệm sống sẽ hiểu trọn vẹn ý nghĩa của văn bản

1.1.2.2 Mục đích đọc hiểu là kiến tạo ý nghĩa của văn bản

Đọc là tìm ra ý nghĩa trong một thông điệp được tổ chức bằng một

hệ thống kí hiệu đã được mã hóa Quá trình kiến tạo ý nghĩa một mặt bắt đầu từ chính văn bản – thực thể vật chất của tác phẩm văn học Các yếu

tố nằm trong chỉnh thể về nghĩa toàn vẹn của văn bản, được quy định bởi tính thống nhất của toàn văn bản đó Tách riêng một yếu tố ra và

trừu tượng nó khỏi các mối liên hệ với chỉnh thể văn bản có thể dẫn đến cách hiểu sai lầm

Kiến tạo ý nghĩa từ văn bản trong quá trình đọc hiểu đòi hỏi cần phải ý thức được mục đích tạo lập văn bản, từng loại văn bản nói chung Văn bản được sáng tạo ra như một phương tiện, một đường kênh giao tiếp – có thể

là giao tiếp thông thường, cũng có thể là giao tiếp nghệ thuật – nhằm vào một hoặc một số mục đích nhất định nào đó, hướng đến những đến đối tượng nhất định trong ý đồ của người sản sinh văn bản Mục đích tạo lập

sẽ quy định việc lựa chọn ngôn ngữ, hình thức thể hiện gắn liền với nội dung của một văn bản

1.1.2.3 Độc giả là chủ thể năng động, tích cực, đồng sáng tạo trong quá trình đọc hiểu văn bản

Độc giả hoàn thiện quá trình sáng tác, biến văn bản thành tác phẩm,

hiện thực hóa những câu chữ thành hình tượng tác phẩm Cùng một văn bản nghệ thuật, mỗi độc giả sẽ có những cách cảm nhận khác nhau Độc giả chính là người phát hiện, lĩnh hội hệ thống cảm xúc, ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm văn học qua hệ thống ngôn ngữ và nhờ thế họ có những phát hiện mới về tác phẩm trên tầm cao của kiến thức, của tình yêu dành cho cái đẹp, sự say mê và rung cảm mãnh liệt đối với văn chương Có nhiều độc giả tham gia vào quá trình đồng sáng tạo, có khi họ chuyển được mã ngôn ngữ sang mã tín hiệu thẩm mỹ, có khi họ có những cách hiểu sâu xa,

mở rộng hơn từ tính đa nghĩa của ngôn từ nghệ thuật, có khi là họ góp ý, phê bình, đánh giá tác phẩm để từ đấy tác giả có thể sữa chữa, hoàn thiện, nâng cao cách viết, cách sắp đặt kết cấu…Dù theo cách nào cũng là vai trò phản hồi tích cực của độc giả

1.1.3 Dạy đọc hiểu văn bản văn học là quá trình giáo viên tổ chức hoạt động giao tiếp đặc thù của bạn đọc học sinh trong nhà trường

Trong quá trình dạy đọc hiểu văn bản các mối quan hệ được xác định rõ: Quan hệ giữa học sinh và tác phẩm văn học; quan hệ giữa giáo viên và quá trình tiếp nhận văn học của học sinh

Theo quan điểm giao tiếp, quan hệ giữa tác phẩm văn học và học sinh

là quan hệ giữa hai nhân tố “phát” và “nhận” Đây là mối quan hệ chính có tính chất chủ đạo trong toàn bộ tiến trình hoạt động dạy học tác phẩm văn học Ở phương diện thứ nhất, tác phẩm văn học là hiện diện của nhà văn, giữ vai trò của người phát, văn bản văn học là phương tiện truyền tin, chiếc “máy” phát tin, còn nhà văn là “người phát tin vắng mặt” và nhiệm

vụ của dạy đọc hiểu văn bản là làm cho ông ta xuất hiện trong mối quan hệ giao tiếp với học sinh

Ở phương diện thứ hai, bạn đọc phải là người “đối thoại” với nhà văn trong suốt quá trình tiếp nhận văn học Như vậy, học sinh với tư cách là chủ thể nhận thức có tâm lý, có kinh nghiệm, có nhân cách và có nhu cầu hiểu biết, thưởng thức phải luôn luôn nâng mình lên để thực hiện cuộc trò chuyện với nhà văn

Trong bài dạy tác phẩm văn học mối quan hệ giữa giáo viên với tác phẩm văn học (nhà văn) không phải là mối quan hệ của chủ thể nhận thức với đối tượng nhận thức Người giáo viên là người có trách nhiệm làm cho

“người phát tin vắng mặt” hiện diện đầy đủ trong quá trình tiếp nhận của học sinh

1.2 Giao tiếp văn học

1.2.1 Sáng tác văn học – tác giả gửi trao bức thông điệp nghệ thuật đến cuộc đời

Nhu cầu giải thoát và bộc lộ tình cảm chính là nhu cầu thôi thúc đầu tiên của quá trình sáng tạo Khác với người bình thường, nghệ sĩ đã tìm đến các hình thức nghệ thuật, các “hình thái cảm tính đời sống” (Hêghen)

để giải thoát cảm xúc, làm sáng tỏ tinh thần và tìm sự đồng cảm

Bên cạnh nhu cầu tự biểu hiện, tự bộc lộ, con người chỉ trở thành nghệ

sĩ khi có nhu cầu đồng cảm và giao tiếp bằng hình tượng nghệ thuật Nghệ thuật chính là phương tiện để đồng cảm, thuyết phục khi mong muốn người khác tiếp xúc, thấu hiểu những kinh nghiệm đời sống, những thể nghiệm chân lý, những khát khao bày tỏ mãnh liệt của người nghệ sĩ Mỗi

một tác phẩm ra đời là tiếng lòng, là những bày tỏ thiết tha được gửi gắm, chia sẻ Trong toàn bộ quá trình sáng tác tác phẩm, nhà nghệ sĩ luôn luôn hướng tới người đọc và qua tác phẩm gửi gắm những thông điệp nghệ thuật đầy đủ đến cuộc đời

1.2.2 Tiếp nhận văn học – một quá trình giao tiếp thẩm mĩ

Nhà văn sáng tác văn học là để gửi gắm tấc lòng mình Chỉ khi nào người đọc tiếp nhận thì tác phẩm mới đích thực trở thành tác phẩm Trong quá trình tiếp nhận có khi thế giới nội tâm của người đọc gặp với thế giới nội tâm của tác giả, người đọc tìm thấy ở tác phẩm sự đồng điệu, một sự hòa đồng thẩm mỹ Nhưng ngược lại, tiếp nhận văn chương thường đi kèm với sự thể nghiệm, nếm trải thẩm mỹ Chính những nếm trải ấy đã đem đến những cách cảm nhận, phản ứng riêng ở mỗi độc giả có khi họ phát hiện ra những tầng nghĩa mới, vượt khỏi ý đồ tác giả, bổ sung hoàn thiện thêm những giá trị thẩm mỹ, đem lại cho văn bản những giá trị thẩm mỹ mới đôi khi bất ngờ

Người đọc đọc tác phẩm không những được tiếp nhận về thông tin

mà còn cùng chung sống với môi trường văn hóa thẩm mỹ của tác phẩm và tác giả Mục đích hoạt động của cơ chế tiếp nhận là chuyển người đọc từ chủ thể tiếp nhận văn học thành người tham dự vào những biến cố và số phận của con người trong tác phẩm Độc giả chính là người làm phong phú nội dung và hoàn thiện cho tác phẩm

1.2.3 Tính chất đặc biệt của giao tiếp văn học

Văn học thực hiện nhiệm vụ giao tiếp theo một cách riêng Trong tác phẩm văn học nhà văn không chỉ chuyển tải những thông tin thông thường,

mà những thông tin ấy chứa đựng nội dung tư tưởng, tình cảm và mang tính khuynh hướng xã hội đậm nét Vì vậy, văn học giúp con người hiểu biết về nhau, đưa con người xích lại gần nhau Chức năng giao tiếp của văn học không phải là sự thông báo một chiều từ người nói, người viết tới

người đọc, người nghe mà dường như còn có sự trao đổi, đối thoại, tác động qua lại giữa nhà văn và bạn đọc

Giao tiếp văn học trước hết cũng là một cuộc giao tiếp nên nó cũng có người phát tin, người nhận tin, nội dung giao tiếp, hình thức giao tiếp Tác phẩm là một thông điệp, tác giả là người phát tin, người đọc là người nhận tin Tuy nhiên, hoạt động phát tin và nhận tin ở đây có nhiều điểm khác với giao tiếp thông thường trong đời sống Do đặc trưng về phương thức phản ánh và biểu hiện, nó có khả năng vượt qua giới hạn không gian, thời gian, địa vị xã hội,… Đọc văn bản văn học là mở cánh cửa khám phá thế giới, trải nghiệm những trạng thái, cảnh ngộ khác nhau của cuộc sống con người, phát hiện những vẻ đẹp khuất lấp, những rung động phong phú,…Đọc cũng là quá trình giao tiếp nghệ thuật, lắng nghe tiếng nói, quan điểm, cách nhìn nhận đời sống của các nhân vật, của nhà văn, nhà thơ, của mỗi thời đại đồng thời bổ sung, chia sẻ, suy ngẫm về những điều lĩnh hội được từ văn bản

1.3 Chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”

1.3.1 Về chiến thuật đọc hiểu văn bản

Chiến thuật đọc hiểu là những biện pháp, những thủ thuật, những cách thức, thao tác nhất định nhằm dẫn dắt quá trình nhận thức của học sinh để chiếm lĩnh, kiến tạo ý nghĩa của văn bản một cách tích cực, chủ động, hiệu quả

1.3.2 Đặc điểm và cách thức tiến hành chiến thuật “cuộc giao tiếp văn học”

Hình thức tổ chức các cuộc giao tiếp văn học được thực hiện thông qua việc giáo viên hướng dẫn học sinh hoàn thành phiếu học tập theo mẫu

“sơ đồ 4 điểm nhìn”

+ Trung tâm của sơ đồ là vấn đề chính yếu hoặc một câu hỏi lớn được đặt ra, một thông điệp nghệ thuật khái quát được phát biểu, một khái niệm