Luận văn rèn luyện kỹ năng vận dụng thao tác lập luận phân tích cho học sinh lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện (tt)

Để đạt được mục đích ấy, người viết phải thực hiện một quy trình nêu sự thực, trình bày lí lẽ, phân biệt đúng sai, tiến hành phân tích luận chứng khoa học đối với khách quan và quy luật

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn nghị luận là một loại văn trong đó người nói (người viết) đưa

ra những lí lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người nghe (người đọc) hiểu, tin, tán đồng những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất Đây cũng

là một trong 6 kiểu văn bản được dạy học trong chương trình (CT), sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn phổ thông, bên cạnh các kiểu văn bản khác như: tự sự, mêu tả, biểu cảm, thuyết minh, điều hành Nếu các kiểu văn bản trên dùng hình tượng, hình ảnh, xúc cảm để tái hiện hiện thực thì nghị luận dùng lí lẽ, sự lô-gic, phán đoán…nhằm làm sáng tỏ một ý kiến, quan điểm, tư tưởng nào đó Sức hấp dẫn của bài văn nghị luận chính là lý lẽ, là cách thức lập luận

Nói một cách khác, nghị luận là kiểu văn bản được con người sử dụng nhằm biện hộ cho mình, thuyết phục người tiếp nhận qua đó giải quyết các vấn đề về thế giới khách quan Để đạt được mục đích ấy, người viết phải thực hiện một quy trình nêu sự thực, trình bày lí lẽ, phân biệt đúng sai, tiến hành phân tích luận chứng khoa học đối với khách quan và quy luật bản chất của sự vật, tức là phải thực hiện hành động lập luận nhằm tường minh nội dung được nghị bàn Cũng vì thế, lập luận là một trong những hành động cơ bản được người nghị luận sử dụng khi tạo lập văn bản nghị luận (VBNL) Nhờ có hành động này người nghị luận dẫn dắt người tiếp nhận đi đến những chân lí khách quan khoa học một cách chính xác, thuyết phục Cho nên lập luận là nhân tố quan trọng trong bài văn nghị luận Bởi lẽ nghị luận là bàn luận, là nói lí lẽ, là thuyết phục người đọc bằng logic chặt chẽ Và vì thế, TTLL (TTLL) cũng như sự phối hợp của các TTLL trong bài văn nghị luận luôn là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong dạy học văn nghị luận cho HS (HS) trong mọi cấp học

1.2 Mặc dù TTLL có ý nghĩa quan trọng, chi phối đến hiệu quả bài

làm văn nghị luận của HS nhưng kỹ năng sử dụng các TTLL và việc dạy học các TTLL trong làm văn nghị luận còn nhiều tồn tại, cần khắc phục

Trong thực tế, HS đã được trang bị một hệ thống kiến thức về lập luận nhưng đa số chủ thể học tập chưa biết vận dụng tri thức vào quá trình sáng tạo HS cũng chưa phân biệt được các TTLL thường sử dụng trong bài văn nghị luận, nhầm lẫn giữa TTLL phân tích với chứng mình hoặc, giữa phân tích với bác bỏ…

Bên cạnh đó là hạn chế dễ nhận thấy trong giờ dạy học lý thuyết, một

bộ phận GV (GV) vẫn còn nhiều lúng túng Biểu hiện rõ nhất của thái độ trên là cách tổ chức hoạt động hình thành kiến thức, nhất là kiến thức về cách thực hiện các TTLL, sự lí giải kiến thức khái quát thành các bước thực hiện của GV chưa thỏa đáng GV chưa tạo được hứng thú cho HS trong quá trình học tập

Mặt khác việc rèn luyện năng lực sử dụng các TTLL cho các em cũng

chưa được quan tâm, chú trọng Ngay trong các giờ viết bài, GV mới chỉ

hướng dẫn HS cách lập dàn ý, tìm ý mà không chú trọng tới hoạt động hứng dẫn các em vận dụng và sử dụng các TTLL để tổ chức lập luận Sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn từ trung học cơ sở (THCS) đến trung học phổ thông (THPT) đã đưa các TTLL thành từng nội dung cụ thể, nhằm giúp HS hiểu sâu bản chất các thao tác cụ thể, từ đó vận dụng tốt trong quá trình tạo lập văn bản Ở THCS, SGK đã cung cấp cho HS 2 TTLL là thao tác chứng minh và thao tác giải thích Đến THPT cung cấp thêm 4 TTLL : Phân tích, So sánh, Bác bỏ, Bình luận Trong 4 TTLL ấy, phân tích là TTLL được dạy học ở CT, SGK Ngữ văn 11, giữ vai trò quan trọng, chi phối đến hiệu quả bài làm văn của HS

Trong đời sống, phân tích là hình thức lập luận cơ bản được dùng trong mọi lĩnh vực, nhằm để khám phá, lý giải tất cả các hiện tượng trong thực tế khách quan Phân tích cũng là phương pháp để tiếp cận, dạy học tiếng Việt nói riêng, ngôn ngữ nói chung; đồng thời cũng góp phần quan trong việc phát triển tư duy cho HS Đối với văn nghị luận, đặc biệt là bài văn nghị luận về một tác phẩm tự sự, TTLL phân tích càng có ý nghĩa quan trọng trong việc tìm hiểu một khía cạnh nào đó trong tác phẩm, dù là nhân vật, tình huống, chi tiết hay ngôn ngữ trần thuật của nhà văn

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi lựa chọn đề tài Rèn luyện kĩ năng vận dụng TTLL phân tích cho HS lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

2 Lịch sử vấn đề

Trong phần Lịch sử nghiên cứu, đề tài sẽ tìm hiểu các nội dung sau:

- Lịch sử nghiên cứu về kĩ năng sử dụng các TTLL trong BVNL

- Lịch sử nghiên cứu về kĩ năng sử dụng TTLL phân tích cho học sinh lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là:

Từ việc xác định cơ sở lý thuyết khoa học về TTLL trong VBNL để

tổ chức rèn luyện vận dụng TTLL phân tích, nhằm nâng cao chất lượng diễn đạt cho HS lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là TTLL phân tích và quá trình rèn

luyện kỹ năng sử dụng TTLL phân tích cho HS lớp 11 trong bài làm văn nghị luận về tác phẩm truyện

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu, phân tích các cơ sở lý thuyết và thực tiễn của việc dạy học TTLL phân tích

- Tổ chức rèn luyện kĩ năng vận dụng TTLL phân tích cho học sinh lớp 11 trong BVNL về một tác phẩm truyện

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- TTLL phân tích và cách thức rèn luyện kỹ năng vận dụng TTLL phân tích trong bài làm văn nghị luận về một tác phẩm truyện TTLL phân tích; Luyện tập TTLL phân tích

- Quá trình thực nghiệm được tiến hành ở một số trường thuộc địa bàn tỉnh Thanh Hóa

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

+ Phân tích và tổng hợp lý thuyết

+ Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn :

+ Phương pháp điều tra và khảo sát

- Về ý nghĩa xã hội:

Ngoài mục đích trang bị cho HS những kĩ năng cơ bản trong tổ chức tạo lập VBNL, hướng tới cho HS thái độ độc lập, sáng tạo, biết cách thể hiện suy nghĩ, thái độ quan điểm của bản thân một cách chính xác

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của đề tài gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng vận dụng TTLL phân tích cho HS lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

Chương 2: Tổ chức rèn luyện kĩ năng vận dụng TTLL phân tích cho

HS lớp 11 trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN

KĨ NĂNG VẬN DỤNG THAO TÁC LẬP LUẬN PHÂN TÍCH CHO HỌC SINH LỚP 11 TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN

VỀ MỘT TÁC PHẨM TRUYỆN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Những vấn đề chung văn nghị luận

1.1.1.1 Quan niệm về về văn nghị luận và đặc trưng của văn nghị luận

- “Văn nghị luận là một loại văn trong đó người viết đưa ra những lý

lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đấy và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người đọc hiểu, tin, tán đồng những ý kiến của mình và hành động theo những ý kiến mà mình đề xuất” [2,tr.137]

- “Văn nghị luận là một thể loại nhằm phát biểu tư tưởng, tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về văn học hoặc chính trị, đạo đức, lối sống… nhưng lại được trình bày bằng một thứ ngôn ngữ trong sáng hùng hồn, với những lập luận chặt chẽ, mạch lạc, giàu sức thuyết phục” [46, tr.128]

Mặc dù có nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng về cơ bản, văn nghị luận được xác định trên những đặc điểm sau:

- Là một trong 6 kiểu văn bản được dạy học trong CT, SGK Ngữ văn phổ thông nhằm hình thành cho HS phương thức biểu đạt (cách thức biểu đạt) nghị luận, trong đó chủ yếu là cách lập luận chặt chẽ, thuyết phục

- Phạm vi, nội dung bàn luận: là những vấn đề liên quan đến văn học hoặc chính trị, đạo đức lối sống…

- Mục đích: thuyết phục người đọc, người nghe hiểu, tin, tán đồng và hành động theo mình

1.1.1.2 Các yêu cầu của bài văn nghị luận

Đặc điểm của bài văn nghị luận đã được nghiên cứu và trình bày tương đối đầy đủ trong các giáo trình Làm văn, SGK Ngữ văn THCS và THPT Vì vậy, trong mục này, chúng tôi chỉ khái quát những vấn đề

chính về đặc điểm của bài văn nghị luận làm tiền đề để triển khai mục tiêu của đề tài

Nhìn một cách khái quát nhất, bài văn nghị luận cần phải đạt được một số yêu cầu sau:

a Phải xây dựng được luận điểm, luận cứ, và lập luận

Vì là sản phẩm của tư duy logic và hướng tới mục đích thuyết phục người đọc, người nghe nên bài văn nghị luận phải xây dựng được luận

điểm, luận cứ và lập luận

b Sử dụng các thao tác lập luận

Tư duy logic và tư duy hình tượng chính là hai hình thức giúp con người nhận thức thế giới xung quanh Văn nghị luận là sản phẩm của tư duy logic, giúp cho việc phát triển tư duy và nhận thức trừu tượng, lí tính, khoa học trước một vấn đề đặt ra trong đời sống Một bài văn nghị luận bao giờ cũng phải tập trung vào một vấn đề nào đó, có thể đó là vấn đề xã hội hoặc văn học Và để thuyết phục người đọc, người nghe hiểu, tin và hành động theo mình, người viết phải sử dụng thành công các thao tác lập luận

1.1.1.3 Những đặc điểm, yêu cầu của bài văn nghị luận về tác phẩm truyện

a Đặc điểm

Nhìn một cách chung nhất, nghị luận một tác phẩm truyện là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể Những nhận xét đánh giá về truyện phải xuất phát từ ý nghĩa cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát Các nhận xét, đánh giá về tác phẩm truyện trong bài văn nghị luận phải rõ ràng, đúng đắn, có luận cứ và lập luận thuyết phục

Bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện thường chú ý tới các phương diện nội dung sau:

* Hình tượng nhân vật

Bài văn nghị luận về một nhân vật cần chú ý tới việc tìm hiểu các nhân vật ở những phương diện sau:

- Hoàn cảnh sống, lai lịch, tên gọi của nhân vật

- Ngoại hình nhân vật

- Nội tâm nhân vật

+ Ngôn ngữ nhân vật

+ Hành động nhân vật

* Cốt truyện, chi tiết

- Cốt truyện là hệ thống sự kiện ( biến cố) xảy ra trong đời sống của nhân vật, có tác dụng bộc lộ tính cách, số phận nhân vật Cốt truyện là một hệ thống cụ thể những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm tự

sự và tác phẩm kịch thể hiện mối quan hệ qua lại giữa các tính cách trong một hoàn cảnh xã hội nhất định nhằm thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Nói cách khác, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tác phẩm văn học

- Chi tiết là những biểu hiện cụ thể, lắm khi nhỏ nhặt, nhưng lại cho thấy tính cách nhân vật và diễn biến quan hệ của các nhân vật, đồng thời cũng thể hiện sự quan sát và nghệ thuật kể chuyện của tác giả Do đó, sự kiện và chi tiết rất quan trọng đối với nhân vật, vừa tạo ra sức hấp dẫn, thú vị vừa bộc lộ ý nghĩa chung

* Lời văn (ngôn ngữ kể chuyện)

- Lời văn là mặt biểu hiện của hình thức trong tác phẩm văn học Chính vì thế, lời văn luôn gắn bó và thể hiện nội dung tác phẩm Các phương tiện tổ chức lời văn từ ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, các biện pháp

tu từ bao giờ cũng phải gắn liền với nội dung cụ thể của một tác phẩm, góp phần đắc lực trong việc biểu đạt nội dung Tuy nhiên, lời văn bao giờ cũng mang đậm dấu ấn chủ quan của nhà văn, thể hiện cách nhìn cuộc sống và ý đồ sáng tác của tác giả

b Yêu cầu

* Nắm được yêu cầu chung của một bài văn nghị luận

* Bài làm cần đầy đủ các thành phần của một bài văn nghị luận

- Giải quyết vấn đề: Bài làm phải nêu được các luận điểm chính về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, có phân tích, chứng minh bằng các luận cứ tiêu biểu và xác thực Chẳng hạn, với đề bài trên, bài làm cần phải

nêu và phân tích được các nội dung chính, làm rõ nhân vật viên quản ngục:

+ Lai lịch, tên gọi, hoàn cảnh sống

1.1.2 Quan niệm về lập luận

1.1.2.1 Những tên gọi khác nhau về lập luận

Lập luận cũng là một trong những nội dung quan trọng của việc nghiên cứu ngôn ngữ học Tìm hiểu lập luận với tư cách là đối tượng của ngôn ngữ, các nhà ngôn ngữ học đã đưa ra những quan niệm khác nhau Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Dân, khi bàn về lập luận, cho rằng: đó là

“một hoạt động, một thao tác ngôn ngữ, qua đó người nói đưa ra một hay một số phát ngôn làm luận cứ mà cấu trúc ngôn ngữ và nội dung của chúng đưa người nghe tới những chuỗi liên kết dẫn tới một kết luận nào

đó Lập luận là một hoạt động bằng lôgic ngôn từ mà người nói thể hiện nhằm tác động đến quần chúng” [18,tr21] Theo quan niệm này, có thể nhận thấy lập luận chính là các hành động ngôn ngữ được con người thực hiện để nêu ra những nhận xét, suy luận hay phán đoán nào đó nhằm tạo

ra những tác động nhất định đối với người tiếp nhận Đó kết quả của một quá trình tư duy, gắn liền với hoạt động nhận thức của con người Kết quả

ấy được biểu thị qua các hình thức của ngôn ngữ Nói một cách khác, lập luận chính là sản phẩm của tư duy nhưng được thể hiện cụ thể bằng trật tự lôgic của ngôn từ

Còn nhà nghiên cứu Đỗ Hữu Châu cho rằng lập luận một hành động ngôn ngữ có cấu tạo chặt chẽ Tác giả Đỗ Hữu Châu khẳng định, thuật ngữ “lập luận” được hiểu theo hai nghĩa: “thứ nhất, nó chỉ sự lập luận tức

là hành vi lập luận Thứ hai, nó chỉ sản phẩm của hành vi lập luận tức toàn bộ cấu trúc của lập luận cả về nội dung và hình thức” [15; tr19] Theo quan niệm trên, có thể khẳng định, về bản chất, lập luận là một hành động ngôn ngữ được biểu hiện qua cả phương diện nội dung và cấu trúc hình thức Bởi lẽ trong ngôn ngữ, lập luận là một chiến lược hội thoại được con người thực hiện nhằm dẫn dắt người tiếp nhận đi tới một nhận thức hoặc một kết luận nào đó mà người tạo lập muốn đạt được Các nhà ngôn ngữ học từng khẳng định: “Lập luận là đưa ra một hoặc một số luận

cứ nhằm dẫn dắt người đọc, người nghe đến một kết luận nào đấy mà người nói, người viết muốn diễn đạt tới” [16, tr79] Hay cụ thể hơn, đó là cách con người “đưa ra những lý lẽ nhằm dẫn dắt người nghe đến một kết luận hay chấp nhận một kết luận nào đấy mà người nói muốn đạt tới" [15,

tr 155]

Như vậy, hiểu một cách đơn giản: lập luận là đưa ra những lý lẽ, dẫn chứng nhằm dẫn dắt người đọc, người nghe đến một kết luận hay chấp nhận một kết luận nào đấy mà người nói, người viết muốn đạt tới Với tư cách là một hành động ngôn ngữ, lập luận là yếu tố giúp cho con người tạo thành phát ngôn cụ thể để hiện thực hóa nhận thức Nói một cách khác, lập luận là hành động lôgic ngôn từ có cấu trúc và gắn với một nội dung cụ thể Vì thế, khi xem xét lập luận, các nhà ngôn ngữ học thường tập trung tìm hiểu cấu trúc hình thức của lập luận, mối quan hệ giữa lập luận với thực tế khách quan, với dụng ý của người tạo lập luận và từ đó đánh giá biểu hiện của các hành vi ngôn ngữ (hành vi ở lời, hành vi mượn lời, hành vi tạo lời ) Cho nên, khi tiếp cận lập luận, chúng ta cần xem xét nó trên các bình diện của hành động ngôn ngữ (như mục đích, nhận thức) và các hành vi ngôn ngữ được con người thực hiện khi giao tiếp Nhờ đó, chúng ta hiểu đúng về cấu trúc, ý nghĩa cũng như mục đích tạo lập văn bản - sản phẩm của hoạt động giao tiếp Bởi vậy, khi nghiên cứu

văn bản, lý thuyết lập luận là một trong những cơ sở khoa học không thể thiếu

1.1.2.2 Các thao tác lập luận trong bài văn nghị luận

Nghiên cứu VBNL, có thể nhận thấy người nói, người viết thường sử dụng các TTLL cơ bản sau: giải thích, chứng minh, phân tích, tổng hợp,

so sánh, bác bỏ, bình luận Tuy nhiên, gắn với phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi tập trung vào các TTLL dưới đây:

a Thao tác lập luận phân tích

b Thao tác lập luận so sánh

c Thao tác lập luận bác bỏ

d Thao tác lập luận bình luận

1.1.3 Thao tác lập luận phân tích

1.1.3.2 Vai trò của thao tác lập luận phân tích trong bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện

Trong quá trình khám phá thế giới khách quan, con người nhận thấy rằng bất cứ một đối tượng, một sự vật nào cũng đều do nhiều bộ phận hợp thành, mỗi bộ phận lại có những đặc trưng và tính chất riêng biệt của nó Bởi vậy, muốn hiểu đúng bản chất đối tượng, ta cần nắm vững đặc trưng của từng bộ phận Để làm được việc đó, chúng ta thực hiện phân tích Về bản chất, đó là hành động chia cắt, xẻ, tách nhỏ đối tượng nhằm tạo ra cơ

sở để khảo sát, tìm hiểu, khám phá đối tượng Như vậy, phân tích là một thao tác của tư duy lôgic Nó là con đường giúp con người tiếp cận với các yếu tố và nhận thức thế giới khách quan

1.1.3.3 Mối quan hệ TTLL phân tích với các TTLL khác

a Quan hệ với TTLL so sánh

Trong thực tế làm văn hiếm có bài làm văn nào sử dụng một thao tác lập luận trọn vẹn Trong một bài văn thường có sự kết hợp các thao tác lập luận với nhau để bài văn s inh động Thao tác lập luận phân tích thường kết hợp với thao tác lập luận so sánh khi làm sáng tỏ vấn đề nào đó bằng lập luận.Trong quá trình nhận thức của con người, để tìm được sự giống nhau và khác nhau giữa các đối tượng cần phải tiến hành phân tích đối tượng đó ra thành từng yếu tố, từng bộ phận rồi mới có thể đem chúng ra để so sánh, để đánh giá, nhận xét So sánh giúp cho sự phân tích thêm sáng rõ, dễ tiếp nhận hơn

b Quan hệ với TTLL chứng minh, giải thích

- Chứng minh là đưa ra những cứ liệu, dẫn chứng xác đáng để làm sáng tỏ một lý lẽ một ý kiến để thuyết phục người đọc người nghe tin tưởng vào vấn đề

- Giải thích là thao tác sử dụng lí lẽ phân tích để lí giải, giảng giải, cắt nghĩa cho người đọc, người nghe hiểu rõ về một vấn đề nào đó

c Quan hệ với TTLL bác bỏ

Lập luận bác bỏ là thao tác dùng lí lẽ và dẫn chứng để phê phán, gạt

bỏ những quan điểm, ý kiến sai lệch hoặc thiếu chính xác

d Quan hệ với TTLL bình luận

TTLL phân tích thường kết hợp với TTLL bình luận khi làm sáng tỏ một vấn đề nào đó bằng lập luận Bình luận giúp cho sự phân tích thêm tư duy, logic rõ ràng, sáng rõ và dễ tiếp nhận hơn

1.1.3.4 Các bước hình thành kĩ năng lập luận phân tích

a Xác định và nêu rõ luận điểm

b Phân tích nhỏ luận điểm:

c Tổng hợp

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Khảo sát nội dung tổ chức rèn luyện TTLL phân tích cho

HS lớp 11 trong bài làm văn nghị luận về một tác phẩm truyện

1.2.1.1 Mục đích khảo sát

TTLL phân tích là một trong những kiến thức mới được triển khai trong chương trình Ngữ văn hiện hành Cũng vì thế, để đánh giá thực