Luận văn rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn nghị luận văn học cho học sinh lớp 12 (tt)

Vận dụng kết hợp các PTBĐ tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH là một kĩ năng làm văn mới trong chương trình, SGK Ngữ văn THPT hiện hành.. rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp các PTBĐ nói

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nghị luận là một trong sáu PTBĐ quen thuộc của con người trong nhận thức đời sống, xã hội Đây cũng là kiểu văn bản có vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ văn THPT hiện hành

1.2 Đổi mới chương trình, SGK Ngữ văn THPT đem đến nhiều thay đổi về nội dung và phương pháp dạy học tạo lập kiểu văn bản nghị luận Chương trình, SGK Ngữ văn phổ thông hiện hành chủ trương dạy cho HS khả năng vận dụng kết hợp các PTBĐ và các thao tác lập luận

1.3 Trong số bốn PTBĐ tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh được

sử dụng trong văn bản nghị luận, thì ở các bài văn NLVH, phương thức tự

sự và miêu tả được sử dụng nhiều hơn cả Hơn nữa, trong thực tế rất ít khi người ta chỉ thuần túy làm văn miêu tả Miêu tả như một bài văn độc lập

có lẽ chỉ tồn tại trong nhà trường (với ý nghĩa rèn tập cho HS một số kĩ năng như quan sát, miêu tả người, vật quanh mình) Còn nói chung miêu

tả và tự sự không tồn tại đơn độc, chúng “xen lẫn nhau”, là “phương tiện” của nhau [5; tr.167]

1.4 Vận dụng kết hợp các PTBĐ tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH là một kĩ năng làm văn mới trong chương trình, SGK Ngữ văn THPT hiện hành Sử dụng các phương thức này sẽ tạo thêm các giá trị mới cho bài văn nghị luận, hình thành và phát triển ở người HS tư duy năng động và kĩ năng vận dụng sáng tạo Chương trình, SGK Ngữ văn 12 chỉ dành 1 tiết để luyện tập vận dụng kết hợp 4 PTBĐ nhưng khi viết bài văn nghị luận về một đoạn thơ,bài thơ; Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi; Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học thì bao giờ cũng yêu cầu HS phải biết xác định vận dụng PTBĐ nào cho phù hợp với mục

đích giao tiếp Thực tế này khiến GV và HS gặp nhiều khó khăn lúng túng, chất lượng bài văn NLVH của HS còn thấp do chưa biết vận dụng các PTBĐ phù hợp với mục đích nghị luận

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12”

hai của tác giả Nguyễn Thanh Hùng (1995); Giáo trình Làm văn của tác

giả Lê A, Nguyễn Trí (2001) đã làm nổi bật đặc trưng, đặc điểm của văn nghị luận, chỉ ra tầm quan trọng của việc kết hợp các thao tác lập luận trong văn nghị luận

Luận án Rèn luyện kĩ năng lập ý cho HS phổ thông trung học ở loại

bài NLVH của tác giả Đỗ Ngọc Thống (1999); cũng dành hẳn một chương

sách để viết về văn nghị luận Trong đó các tác giả đã chỉ ra tầm quan trọng của lập luận trong văn nghị luận “để bài văn đảm bảo tính có lí, cần thiết phải lập luận” và đưa ra một số lưu ý khi viết bốn kiểu bài cụ thể: kiểu bài giải thích – kiểu bài chứng minh – kiểu bài phân tích và kiểu bài bình luận

Như vậy, ở nhóm tài liệu nghiên cứu trước năm 2002 đã có nhiều công trình nghiên cứu về kĩ năng làm văn nghị luận nói chung và NLVH nói riêng Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu giải quyết vấn đề

rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp các PTBĐ nói chung, kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH nói riêng

2.2 Các công trình nghiên cứu về dạy học tạo lập văn bản nghị luận từ năm 2002 đến nay

Rèn kĩ năng làm văn nghị luận của tác giả Bảo Quyến (2002), Kĩ năng làm văn nghị luận (2005) của tác giả Nguyễn Quốc Siêu, Rèn cách lập luận trong đoạn văn nghị luận cho HS phổ thông (2000) của tác giả

Nguyễn Quang Ninh Tài liệu Đổi mới việc dạy và học môn Ngữ văn ở

THCS của Đỗ Ngọc Thống Hầu hết các công trình này đều chú ý đến vấn

đề rèn kĩ năng lập luận, kĩ năng diễn đạt cho HS trong làm văn nghị luận, còn kĩ năng vận dụng các PTBĐ trong văn nghị luận nói chung, vận dụng phương thức tự sự và miêu tả trong các bài văn NLVH nói riêng hầu như không được đề cập

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này nhằm đề xuất được các nguyên tắc, biện pháp rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, đề tài cần giải quyết được các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

4.1 Xây dựng được cơ sở lí luận và thực tiễn của các biện pháp, cách thức rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

4.2 Khảo sát thực trạng dạy HS làm các loại bài văn NLVH ở lớp 12 hiện hành (khảo sát SGK, giờ dạy của GV và bài làm văn của HS)

4.3 Nghiên cứu đề xuất biện pháp, cách thức rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

4.4 Thực nghiệm sư phạm

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu nguyên tắc, biện pháp, cách thức tổ chức rèn luyện

kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một đề tài luận văn thạc sĩ, đề tài chỉ giới hạn ở phạm vi nghiên cứu rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự

và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

6 Giả thuyết khoa học

Nếu đề tài đề xuất được các nguyên tắc, biện pháp, cách thức rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng, kĩ năng làm bài văn NLVH cho HS lớp 12, giúp GV và HS thực hiện tốt mục tiêu dạy học chương trình, SGK Ngữ văn THPT hiện hành

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu của đề tài chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết gồm:

Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp nhằm hệ thống hóa các vấn đề lí luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp khảo sát

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

8.2 Đóng góp về thực tiễn:

Nghiên cứu thành công đề tài sẽ giúp GV và HS THPT thực hiện tốt mục tiêu dạy học tạo lập văn bản nghị luận trong chương trình, SGK Ngữ văn 12 Bổ sung thêm nguồn tài liệu tham khảo cần thiết đối với học viên thạc sĩ và sinh viên sư phạm Ngữ văn ở các trường đại học về lĩnh vực lí luận và phương pháp dạy học bộ môn

9 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phần nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng vận

dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

Chương 2: Tổ chức rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức

tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Văn nghị luận và các PTBĐ trong văn bản nghị luận

1.1.1.1 Khái niệm văn nghị luận

Có nhiều công trình, tài liệu bàn về khái niệm văn nghị luận:

Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên); giáo trình Làm văn (Đỗ

Ngọc Thống chủ biên); các tác giả Lê A – Đình Cao trong cuốn giáo trình

Làm văn; SGK Ngữ văn 7 tập 2 (Nguyễn Khắc Phi tổng chủ biên) dù

mỗi tài liệu, mỗi tác giả đều có cách diễn đạt khác nhau nhưng tựu chung lại các ý kiến đó lại khá thống nhất về nội hàm khái niệm: Văn nghị luận là kiểu văn bản sử dụng phương thức lập luận nhằm trình bày quan điểm, tư tưởng, ý kiến của người viết về các vấn đề có ý nghĩa xã hội, thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lí lẽ và dẫn chứng

1.1.1.2 Đặc trưng của văn nghị luận

Theo Nguyễn Thanh Hùng, văn nghị luận có các đặc trưng cơ bản sau:

* Tính chất logic của văn bản nghị luận

* “Vấn đề có ý nghĩa xã hội” là nội dung của văn bản nghị luận

* Tính chỉnh thể trong cấu trúc của văn bản nghị luận

* Tính chất đối thoại của văn bản nghị luận

1.1.1.3 Phân biệt “tự sự”, “miêu tả” và các phương thức tự sự, miêu tả trong văn nghị luận

* Khái niệm: PTBĐ được hiểu là “Cách thức phản ánh và tái hiện lại đời sống (thiên nhiên, xã hội, con người) của người viết, người nói Mỗi PTBĐ phù hợp với một mục đích, ý đồ phản ánh, tái hiện nhất định và được thực hiện bởi một thao tác chính nào đó

Bảng 1.1: Phân biệt PTBĐ chính và PTBĐ kết hợp

- Được sử dụng chủ yếu trong VB - Là khi phương thức được vận dụng một

cách thứ yếu bên cạnh PTBĐ chủ yếu khác

- Chi phối toàn bộ quá trình tạo lập

văn bản từ mục đích giao tiếp của

văn bản đến các yếu tố tạo nên nội

dung và hình thức của văn bản như:

đề tài, kết cấu nội dung của văn bản,

từ ý đến lời văn,

- “PTBĐ lúc này chỉ được sử dụng xen kẽ trong văn bản, thường chỉ có tác dụng đến một bộ phận, tạo thêm một đặc điểm nào

đó của văn bản không tạo nên sự thay đổi

về tổng thể bố cục, kết cấu nội dung và hình thức của văn bản” [30, tr.17]

Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế

1.1.2.2 Quy trình rèn luyện kĩ năng cho học sinh trong dạy học Làm văn ở trường phổ thông

Bước 1: Tìm hiểu nhận thức đúng đắn, đầy đủ về hành động cần thực hiện Đây là bước trang bị những hiểu biết nhằm định hướng cho việc hình thành kĩ năng

Bước 2: Quan sát mẫu, làm thử theo mẫu Đây chính là bước theo dõi

kĩ lưỡng các động tác thực hiện hành động, đối chiếu với lí thuyết, từ đó hình thành kĩ năng

Bước 3: Luyện tập Trên cơ sở bước 2, HS tiến hành luyện tập, hoàn thiện kĩ năng, phát triển thành năng lực riêng của từng cá nhân

1.1.4 Thang phân loại mức độ nhận thức của Bloom và việc rèn luyện kĩ năng vận dụng phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12

Bảng 1.2 : Thang phân loại mức độ nhận thức của Blooom

TT 6 mức độ

nhận thức

Nội dung của các mức độ nhận thức

1 Biết Là khả năng ghi nhớ và nhắc lại được những kiến

thức đã nhớ mà chưa cần phân tích, giải thích hay

sử dụng những kiến thức đó (nhớ định nghĩa, thuật ngữ, sự việc, sự kiện đặc biệt, biết cách sắp xếp cấu thành đơn vị)

2 Thông hiểu Là khả năng chuyển đổi, giải thích, cắt nghĩa, sắp

xếp Diễn đạt những kiến thức đã biết theo những yêu cầu khác nhau, hoặc theo một quan điểm mới

3 Vận dụng Là khả năng vận dụng những kiến thức đã học để

giải quyết các yêu cầu nhiệm vụ, tình huống mới Phải di chuyển kiến thức từ bối cảnh quen thuộc sang một bối cảnh hoàn toàn mới

4 Phân tích Là khả năng tách một tập hợp thành các yếu tố

nhỏ hơn để xem xét chúng có bao nhiêu yếu tố, giữa các yếu tố mối quan hệ ra sao, cách thức tổ chức và sắp xếp chúng như thế nào

5 Tổng hợp Là khả năng tập hợp các yếu tố, các mối quan hệ

trừu tượng theo một trật tự, một logic nào đó để hình thành một tổng thể, một vấn đề

6 Đánh giá Là khả năng đưa ra những phán xét về chất lượng,

số lượng trên cơ sở các tiêu chí bên trong và tiêu chí bên ngoài

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục tiêu, nội dung dạy học tạo lập loại bài văn nghị luận văn học trong chương trình, SGK Ngữ văn 12

1.2.1.1 Mục tiêu dạy học

1.2.1.2 Nội dung dạy học

Nội dung dạy học được tổ chức theo nguyên tắc hàng ngang và đồng tâm

1.2.2 Định hướng đổi mới dạy học Làm văn trong chương trình, SGK Ngữ văn hiện hành

SGK làm văn trước đây chia nhỏ và phân biệt các kiểu bài khá máy móc, khô cứng Làm văn mới phân chia kiểu văn bản theo PTBĐ và mục

đích giao tiếp nên chủ trương dạy cho HS năng lực vận dụng các thao tác

tư duy và các PTBĐ một cách linh hoạt, sáng tạo Các thao tác vẫn được chú ý luyện tập riêng, nhưng khi viết bài văn bao giờ cũng yêu cầu HS vận dụng chúng một cách tổng hợp

1.2.3 Thực trạng rèn luyện kĩ năng vận dụng phương thức tự sự

và miêu tả trong bài văn NLVH cho HS lớp 12 ở trường phổ thông

1.2.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng

1.2.2.2 Nội dung khảo sát

1.2.2.3 Địa bàn, số lượng và cách thức tiến hành khảo sát

* Địa điểm, số lượng khảo sát :

- Địa điểm khảo sát tại 3 trường THPT đại diện cho 3 vùng miền núi, đồng bằng, thành phố Thanh Hóa gồm: THPT Mai Anh Tuấn (Nga Sơn) – THPT Đào Duy Từ (TPTH) - THPT Lê Lợi (Thọ Xuân)

- Số lượng khảo sát:

+ Giáo án: 6 giáo án/3 lớp/1 trường x 3 trường = 18 giáo án

+ Giờ dạy: 6 tiết/3 lớp/ 1 trường x 3 trường = 18 tiết dạy khảo sát + Bài làm văn của HS: 40 bài/1 lớp x 2 lớp/1 trường x 3 trường =

240 bài

* Cách thức tiến hành:

Khảo sát giáo án

Khảo sát giờ dạy

Khảo sát bài làm văn NLVH của HS:

1.2.2.4 Kết quả khảo sát thực trạng

* Kết quả khảo sát giáo án:

Bảng 1.3: Thống kê kết quả khảo sát giáo án dạy học của GV

Tiêu chí khảo sát

giờ dạy của GV

Trường THPT Đào Duy Từ (TP Thanh Hóa)

Trường THPT Mai Anh Tuấn (Nga Sơn)

Trường THPT

Lê Lợi (Thọ Xuân)

Tiêu chí 1 3/6 = 50% 3/6 = 50% 3/6 = 50% Tiêu chí 2 0/6 = 0% 0/6 = 0% 0/6 = 0% Tiêu chí 3 6/6 = 100% 6/6 = 100% 6/6 = 100% Tiêu chí 4 2/6 = 33,3 1/6 = 16,7 2/6 = 33,3 Tiêu chí 5 3/6 = 50% 2/6 = 33,3 3/6 = 50% Tiêu chí 6 3/6 = 50% 2/6 = 33,3 3/6 = 50%

* Kết quả khảo sát giờ dạy :

Bảng 1.4: Thống kê kết quả dự giờ của GV

Tiêu chí khảo sát

giờ dạy của GV

Trường THPT Đào Duy Từ (TP Thanh Hóa)

Trường THPT Mai Anh Tuấn (Nga Sơn)

Trường THPT

Lê Lợi (Thọ Xuân)

Bảng 1.5: Thống kê kết quả khảo sát bài làm văn của HS

Trường THPT Trần Phú (Nga Sơn)

Trường THPT Lê Lợi (Thọ Xuân)

* Tiểu kết chương 1

Vận dụng kết hợp PTBĐ tự sự, miêu tả trong làm văn nghị luận là một kĩ năng mới trong chương trình, SGK Ngữ văn THPT và THCS hiện hành HS biết cách vận dụng kết hợp các PTBĐ, biết viết các bài NLVH

sử dựng kết hợp các PTBĐ là mục tiêu của dạy học làm văn trong nhà trường phổ thông bậc Trung học Làm thế nào để khắc phục được tình trạng HS viết các bài văn NLVH không biết vận dụng kết hợp các phương thức tự sự, miêu tả đang là vấn đề khó khăn trong thực tế dạy học ở các trường phổ thông

tự sự và miêu tả trong bài văn nghị luận văn học cho học sinh lớp 12

2.1.1 Nhóm nguyên tắc chung trong rèn luyện kĩ năng làm văn

2.1.1.1 Cung cấp đầy đủ kiến thức li thuyết định hướng thực hành làm văn

Cũng như bất kì môn học nào trong nhà trường, phân môn Làm văn cũng có lí thuyết nhưng không phải là lí thuyết chung chung thuần túy mà

là lí thuyết về 6 kiểu văn bản, lí thuyết về cách làm các bài văn thông dụng, lí thuyết về các kĩ năng làm văn

2.1.1.2 Dựa vào hệ thống bài tập phong phú theo cấp độ từ đơn giản đến phức tạp

Môn Làm văn là môn học đòi hỏi tính thực hành cao, trong đó bài tập

là phương tiện quan trọng giúp HS thực hiện yêu cầu của giờ thực hành dưới sự hướng dẫn, điều hành của GV “Hệ thống bài tập trong SGK Ngữ văn THPT hiện hành bao gồm hai dạng: dạng bài tập nhận thức, dạng bài tập kĩ năng và dạng bài tập vận dụng

2.1.2 Nhóm nguyên tắc đặc thù trong rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn nghị luận văn học

2.1.2.1 Phù hợp với mục đích nghị luận

Muốn viết một bài nghị luận hay giàu sức thuyết phục, người viết cần phải sử dụng kết hợp nhiều thao tác lập luận và nhiều PTBĐ Tùy vào mục đích nghị luận mà người viết sẽ xác định được cần phải sử dụng kết

hợp PTBĐ nào bên cạnh phương thức nghị luận là chủ yếu Nếu không bám vào mục đích nghị luận, người viết sẽ không xác định được PTBĐ cần sử dụng dẫn đến bài viết lan man, không đúng trọng tâm

2.1.1.2 Đảm bảo tích hợp kiến thức, kĩ năng tạo lập kiểu bài NLVH

đã được học ở lớp 9 và lớp 11

Khi rèn luyện kĩ năng cho HS, GV cần phải bám vào Chuẩn kiến thức, kĩ năng cần đạt ở từng khối/lớp và thực hiện theo nguyên tắc tích hợp (tích hợp ngược và tích hợp chờ) tránh tình trạng ôm đồm chồng chéo kiến thức hoặc sơ lược đơn giản hóa kiến thức

2.1.2.3 Phát huy vai trò chủ thể người học, khuyến khích tư duy năng động sáng tạo của HS khi vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả

Như chúng ta đã biết, làm văn là làm các loại văn bản phục vụ nhu cầu giao tiếp HS chỉ hứng thú làm văn khi có nhu cầu thể hiện sự hiểu biết, bày tỏ tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ của bản thân về một vấn đề cụ thể, thiết thực Các nhu cầu đó ở HS, GV cần phải nắm cho hết để cố gắng sao cho mọi HS có nhu cầu biểu đạt đều có thể trình bày ý kiến của riêng mình

2.2 Các biện pháp rèn luyện kĩ năng vận dụng kết hợp phương thức tự sự và miêu tả trong bài văn nghị luận văn học cho học sinh lớp 12

2.1.1 Củng cố kiến thức về phương thức tự sự, miêu tả và cách vận dụng chúng trong bài văn nghị luận văn học

Mục tiêu của phần củng cố kiến thức lí thuyết là giúp HS nhớ lại kiến thức về phương thức tự sự và miêu tả, thấy được vai trò quan trọng của sự kết hợp chúng trong bài văn NLVH Đồng thời giúp HS biết cách tiến hành từng phương thức hoặc cách kết hợp chúng khi làm bài văn NLVH