Luận văn đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người dẫn đến sự biến đổi trong hệ thống nhân vật (tt)

Những năm sau đó, Nguyễn Khải liên tiếp cho ra đời nhiều tác phẩm luôn gây được sự chú ý của người đọc và giới nghiên cứu phê bình văn học như: Tầm nhìn xa, Người trở về, Chiến sĩ… Sau 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Khải là một trong những cây đại thụ của nền văn học Việt Nam thế kỷ 20 Hơn 50 năm lao động nghệ thuật, Nguyễn Khải đã góp cho đời một khối lượng tác phẩm không nhỏ: 50 truyện ngắn, 8 tiểu thuyết và trên 60 tác phẩm ký, tạp văn… trở thành một cây bút bền bỉ, dẻo dai vào loại bậc nhất của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam

1.2.Với một vốn sống không ngừng được trau dồi, và cả một quá trình tìm tòi, sáng tạo không biết mệt mỏi, Nguyễn Khải là nhà văn gặt hái được nhiều thành công trong quá trình sáng tác Ngay từ những tác phẩm đầu tay viết về cuộc chiến đấu của du kích liên khu Ba đã “gây

được sự chú ý” (Trần Đình Sử) Sau khi những Xung đột (1959), Mùa Lạc (1960) ra đời, ngòi bút của nhà văn ngày càng tỏ ra sung sức hơn

Những năm sau đó, Nguyễn Khải liên tiếp cho ra đời nhiều tác phẩm luôn gây được sự chú ý của người đọc và giới nghiên cứu phê bình văn

học như: Tầm nhìn xa, Người trở về, Chiến sĩ… Sau 1975, nhất là giai

đoạn văn học thời kỳ đổi mới trong khi khá nhiều nhà văn cùng thời với Nguyễn Khải “ngại viết, viết thưa hẳn đi”, ông vẫn tự tìm tòi trăn trở, tìm ra cách xuất hiện mới, sẵn sàng đóng vai trò của một người có

“Tầm nhìn xa”, sớm đứng về cái mới, cái sẽ thắng thế Trước cuộc đổi

thay của đất nước, sự biến chuyển trong ý thức xã hội và ý thức nghệ thuật của người nghệ sĩ, Nguyễn Khải có cơ hội để điều chỉnh lại ngòi bút của mình và những cảm quan hiện thực mới bắt đầu được ông đưa lên trang viết Trong một lần trả lời phỏng vấn, Nguyễn Khải tự chia sáng tác của mình thành hai giai đoạn: “Từ 1955 đến 1977 tôi sáng tác theo một cách, từ 1978 đến nay sáng tác theo một cách khác”

1.3 Đặt vấn đề nghiên cứu sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải trước và sau 1975, chúng tôi mong muốn góp thêm một tiếng nói

khẳng định tài năng, phong cách cũng như sự da dạng của ngòi bút Nguyễn Khải- Một cây bút luôn biết làm mới mình, luôn theo kịp thời đại, để khi mỗi tác phẩm ra đời luôn đón nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của người đọc

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nguyễn Khải là một trong những nhà văn hàng đầu của nền văn học Việt Nam Luôn bám sát các vấn đề chính trị - xã hội của đất nước, các giai đoạn phát triển của cách mạng và những biến động của đời sống con người Là nhà văn sớm có được thành công và bộc lộ cá tính sáng tạo mạnh mẽ Chính vì vậy, những tác phẩm của ông ngay từ khi mới ra đời, thường thu hút được sự quan tâm chú ý của đông đảo công chúng và giới nghiên cứu phê bình văn học

Năm 2001 theo thống kê của Hà Công Tài và Phan Diễm Phương

trong tuyển tập: Nguyễn Khải - Về tác gia và tác phẩm, tái bản lần thứ

hai năm 2007 có tới trên hai trăm bài viết và các công trình nghiên cứu

về Nguyễn Khải, đó là chưa kể những luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp của các sinh viên, học viên các trường đại học tìm hiểu về nguyễn Khải mà chúng tôi chưa có điều kiện cập nhật Nhìn chung, các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu con người và tác phẩm của Nguyễn Khải đều gặp nhau ở chỗ cho rằng: Nguyễn Khải là một người có tài và trong ông luôn thường trực nỗi suy tư, trăn trở về con người và thời cuộc Để

dễ theo dõi chúng tôi tạm chia lịch sử vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài theo thời gian:

Thứ nhất, những công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải sau năm

1975 đến nay

Từ sau 1975 đến nay, các công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải thực sự trở nên dày dạn và đa dạng Các nhà nghiên cứu không chỉ nghiên cứu về mặt nội dung mà còn đặc biệt chú ý về mặt nghệ thuật Trong thời

gian này, xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu đánh giá về tư tưởng, tìm hiểu bút pháp nghệ thuật của Nguyễn Khải đồng thời chỉ ra những đặc điểm mới cũng như tính sáng tạo của nhà văn Theo thống kê của chúng tôi từ sau năm 1975 đến nay các công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải

tập trung vào các hướng nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu về phong cách của Nguyễn Khải với sự xuất hiện

nhiều công trình: Nguyễn Khải (trích) của Phan Cự Đệ, Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải của Đoàn Trọng Huy; Phong cách truyện Nguyễn Khải của Ngô Thị Thương Nhìn chung, các nhà nghiên

cứu trong thời gian này qua khảo sát văn xuôi nói chung, đều khẳng định Nguyễn Khải là một cây bút có phong cách và có những đóng góp

to lớn cho nền văn học Việt Nam đương đại

- Hướng nghiên cứu tìm hiểu một vài đặc điểm trong sáng tác

Nguyễn Khải như: Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn khải những năm tám mươi đến nay của Bích Thu; Thế giới nhân vật Nguyễn Khải trong cảm hứng nghiên cứu phân tích của Đào Thủy Nguyên; Đặc điểm lời văn nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải của Phí Thị Hiệp; Nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Khải trong truyện ngắn sau 1980 của Lê Ngọc Huyền; Nghệ thuật kết cấu trong truyện ngắn Nguyễn Khải

của tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt.v.v…

- Nhưng có lẽ chiếm số lượng nhiều nhất là những bài viết, những công trình đi sâu bình phẩm một tác phẩm cụ thể của Nguyễn Khải như:

Đọc thời gian của người, tác giả Nam Giao đăng trên tạp chí Đất Việt (Canada) Hà Minh Đức với bài viết Mùa lạc của Nguyễn Khải, Như Phong với bài Phương hướng tìm tòi của Nguyễn Khải qua tập Mùa lạc Lê Thành Nghị với Gặp gỡ cuối năm, một tiếng nói nghệ thuật khẳng định cuộc sống Vũ Quần Phương với Nguyễn Khải và Thời gian của người, Trần Thanh Phương với bài Nguyễn Khải với Hà Nội trong mắt tôi

v.v Tuy nhiên, tác giả của những công trình này mới chỉ đưa ra những

nhận xét, đánh giá trong một phạm vi hẹp của tác phẩm mà chưa thấy được

sự chuyển đổi trong ngòi bút của nhà văn qua tác phẩm ấy

Thứ hai, những công trình nghiên cứu về sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải trước và sau 1975

Đây tuy chưa thành vấn đề được đề cập đến như một vấn đề nghiên cứu cụ thể, nhưng những biểu hiện của nó thì được nhắc tới trong nhiều công trình nghiên cứu khác nhau: Phan Cự Đệ trong bài

"Nguyễn Khải”(trích), luận văn Nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Khải trong truyện ngắn sau 1980 của Lê Ngọc Huyền, Phong cách truyện ngắn Nguyễn Khải của Cao Thị Anh Tú, Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau 1975 của Đặng Thị Mây; Vương Trí Nhàn với bài viết Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng từ sau năm 1945.Đáng chú ý là công trình Phong cách văn xuôi của Nguyễn Khải của tác giả Tuyết Nga Chúng

tôi nhận thấy, ở công trình này tác giả Tuyết Nga bước đầu cũng đã nhấn mạnh đến sự vận động và phát triển trong quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Khải dưới dạng khái quát Tuy nhiên, tác giả bài viết mới chỉ tìm đến sự cố định, ổn định của phong cách Nguyễn Khải, bước đầu

đề cập đến sự vận động trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn chứ chưa tìm hiểu sự vận động trong ngòi bút Nguyễn Khải một cách toàn diện

Như vậy, qua tìm hiểu một số bài viết chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu lẻ tẻ cũng đã tìm ra sự chuyển đổi trong ngòi bút của Nguyễn Khải Tuy nhiên, chưa có chuyên luận hay một công trình khoa học nào nghiên cứu, trình bày một cách có hệ thống sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải Nhưng những ý kiến bàn về sáng tác của Nguyễn Khải đặc biệt là giai đoạn sáng tác sau 1975 thật sự quý giá và là những gợi ý để

chúng tôi tìm hiểu vấn đề Sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải sau

1975 một cách có hệ thống, khoa học và toàn diện

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là hướng tới nhận diện và chỉ ra

sự vận động trong bút pháp Nguyễn Khải sau 1975 so với giai đoạn trước đó Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là: Nghiên cứu sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải trên một số phương diện sau:

- Chuyển đổi quan niệm về văn chương và cái nhìn nghệ thuật về hiện thực

- Chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về con người dẫn đến sự biến đổi trong hệ thống nhân vật

- Chuyển đổi nghệ thuật tổ chức trần thuật

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi chủ biên, NXB giáo dục 1999) bút pháp “vốn là thuật

ngữ của thư pháp - nghệ thuật viết chữ nho, chỉ cách cầm bút, cách đưa

đẩy nét bút để tạo dáng chữ đẹp” Trong văn học, bút pháp “là cách

thức hành văn, dùng chữ, bố cục, cách sử dụng các phương tiện biểu hiện để tạo thành một hình thức nghệ thuật nào đó” Ở đây bút pháp cũng tức là “cách viết, lối viết” nên có phần tương đồng với khái niệm

“phong cách, văn phong”

Từ quan niệm trên, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của

luận văn là Sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải sau 1975 có nghĩa

là tìm hiểu sự chuyển đổi trong "cách viết, lối viết" cả ở phương diện nội dung lẫn nghệ thuật biểu hiện của tác phẩm

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi tiến hành khảo sát tất cả truyện ngắn của Nguyễn Khải (cả trước và sau 1975) Ngoài ra chúng tôi sẽ khảo sát thêm một số tiểu thuyết và tạp văn của Nguyễn Khải trong sự đối chiếu, so sánh để làm nổi bật "văn phong", "lối viết", "cách viết" của cây bút độc đáo này

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở quan điểm lịch sử, quan điểm khoa học liên ngành và hướng tiếp cận thi pháp học, trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi

sử dụng phối hợp những phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp so sánh, Phương pháp phân tích, tổng hợp văn học, sự phối hợp các phương pháp

6 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách trực tiếp và toàn diện sự chuyển đổi bút pháp của Nguyễn Khải sau 1975 Từ đó, chúng tôi mong muốn góp phần khẳng định những đóng góp của nhà văn trong lĩnh vực truyện ngắn nói riêng, văn xuôi nói chung đối với nền văn học Việt Nam đương đại

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1 Chuyển đổi quan niệm về văn chương và cái nhìn nghệ thuật về hiện thực

Chương 2 Chuyển đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người dẫn đến sự biến đổi trong hệ thống nhân vật

Chương 3 Chuyển đổi nghệ thuật tổ chức trần thuật

Chương 1: CHUYỂN ĐỔI QUAN NIỆM VỀ VĂN CHƯƠNG

VÀ CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT VỀ HIỆN THỰC

1.1 Chuyển đổi quan niệm về văn chương

1.1.1 Quan niệm về văn chương của Nguyễn Khải trước năm 1975

1.1.1.1 Nhà văn phải “tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh cho

sự nghiệp chung”

Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập tự do gắn liền với chủ nghĩa xã hội của dân tộc Nền văn học cách mạng ra đời, gắn liền với công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước Trong hoàn cảnh đó, ý thức về văn nghệ “đứng trong chính trị”, “phục tùng chính trị”, trở thành một bộ phận trong sự nghiệp cách mạng Từ chủ trương ấy, một nền văn nghệ mới đã ra đời, đó là một nền văn nghệ lấy mục tiêu, lý tưởng cách mạng làm động lực, mục tiêu cho cảm hứng sáng tác Nhà văn tự xác định “cầm súng trước khi cầm bút”, làm nghĩa vụ công dân trước khi làm văn chương Ba mươi năm ấy, chúng ta đã xây dựng một nền văn nghệ đi tiên phong trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc,

vì tự do cho con người

Là một nhà văn quân đội, trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống thực dân pháp, sớm nắm bắt được đường lối văn nghệ của Đảng, bắt gặp

lý tưởng của cách mạng cũng phù hợp với nguyện vọng của bản thân nên ông nhanh chóng nhận thức thấy nhiệm vụ của nhà văn là "tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh cho sự nghiệp chung"

Dường như ở bất cứ thời điểm nào ý thức công dân của nhà văn cũng hòa quyện trong ý thức của người nghệ sỹ để hướng ngòi bút của mình tham gia vào sự nghiệp chung của đất nước Đây chính là quan

niệm văn học “Nghệ thuật vị nhân sinh”, vì nó đáp ứng được nhiệm vụ của thời đại và dân tộc

1.1.1.2 Văn chương là “ mũi giáo…”

Từ việc xác định nhà văn phải “tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh cho sự nghiệp chung" đến chỗ xác định văn chương phải là “mũi giáo" là logic tất yếu từ nhận thức đến hành động

Quan điểm văn chương là “mũi giáo” của Nguyễn Khải cũng chính

là quan điểm văn nghệ chung của Đảng: Dùng văn học làm vũ khí chiến đấu Truyền thống văn học quý báu này lại được Nguyễn Khải phát huy trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh: Văn chương là “mũi giáo” và nhà văn trở thành người “chiến sỹ” Nhà văn - “chiến sỹ” lúc này phải

có nhiệm vụ góp phần vào cuộc đấu tranh chung vì sự nghiệp cách mạng của toàn dân tộc

Trong suốt mấy chục năm chiến tranh hoà mình vào cuộc sống lao động, chiến đấu của nhân dân anh hùng để đem lại những tác phẩm mà

ở đó chứng kiến sự trưởng thành của nhà văn Từ đó làm cơ sở vững vàng hơn cho tác giả dùng ngòi bút làm vũ khí tiếp tục xông vào mọi ngõ ngách của cuộc sống khi đất nước hoà bình

1.1.2 Quan niệm về văn chương của Nguyễn Khải sau 1975 Sau 1975, nhất là từ giữa những năm 80 trở đi, dân chủ hóa là xu thế

lớn nhất của xã hội và trong đời sống tinh thần của con người cũng đã trở thành xu hướng vận động bao trùm của nền văn học Dân chủ hóa đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của đời sống văn học Trên bình diện ý thức nghệ thuật đã có những biến đổi quan trọng theo hướng dân chủ hóa của các quan niệm về vai trò, vị trí, và chức năng của văn học, nhà văn và quan niệm về hiện thực

Nằm trong xu thế đó, Nguyễn Khải đã có những nhận thức mới mẻ,

đã có những suy nghĩ, trăn trở về văn học nghệ thuật; đồng thời nhà văn

đã có cái nhìn rộng mở hơn, ý thức nghệ thuật đã được nhìn nhận đúng đắn, mới mẻ và tiến bộ hơn, gắn với bản chất khách quan của nghệ thuật hơn Ở giai đoạn này, Nguyễn Khải chủ yếu phát biểu quan niệm về bản chất của văn chương và nhà văn thông qua những suy ngẫm, chiêm nghiệm, “nhận thức lại”, thậm chí là chế giễu những ấu trĩ, lạc hậu một thời Qua đó, người đọc càng thấy được sự vận động, chuyển đổi trong ý thức nghệ thuật, quan niệm về văn chương của nhà văn Người đọc cũng bắt gặp một người sáng tạo trải nghiệm hơn có nhiều ý kiến mới mẻ và độc đáo hơn của riêng Nguyễn Khải

1.1.2.1 Tinh thần “nhận thức lại” những giá trị văn chương và cuộc sống nhân sinh

Sau chiến tranh đặc biệt là sau 1980, bối cảnh lịch sử đã thay đổi căn bản công cuộc đổi mới văn học của Đảng đã thực sự khởi sắc, cùng với các cây bút khác như: Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài…, Nguyễn Khải đã góp thêm một tiếng nói mạnh mẽ vào xu hướng nhận thức lại của văn học nước nhà Ông có nhu cầu nhận thức lại quá khứ để có cách đánh giá thoả đáng với những vấn đề đã qua, thẳng thắn nhìn vào những vấn đề của cuộc sống, của những giá trị văn chương và được nói thẳng, nói thật những vấn đề mà trước đây nhà văn chưa dám nói để mong được “tạ lỗi” với những gì đã qua

Trong cảm hứng “nhận thức” lại của nhiều cây bút cùng thế hệ như Nguyễn Khải, có thể ông là một trong số những nhà văn ráo riết và triệt

để hơn cả Có nhiều nhà văn vì tuổi tác, vì sức lực hay vì một lý do nào

đó đã không còn xông xáo hay nhiệt tình như ông nữa “Ở đây có vấn

đề vốn liếng, chiều dày văn hoá để đặt ra và thể hiện những vấn đề của đời sống và con người hôm nay Vấn đề còn có phần nào đó ở khí phách, tầm nghĩ, làm nên bản lĩnh của nhà văn

1.1.2.2.Văn chương là “tụn giỏo của cỏi Đẹp”

Núi “văn chương là tụn giỏo của cỏi Đẹp” nghĩa là văn chương phải hướng con người tới chõn - thiện - mỹ, văn chương nghệ thuật phải

cú tỏc dụng thanh lọc tõm hồn con người, phải hướng con người tới những điều tốt đẹp, phải làm trong sỏng cuộc sống xó hội bằng cỏch phải loại trừ những cỏi xấu, cỏi ỏc, cỏi phi nghĩa, bất cụng trong xó hội Muốn làm được như thế, nhà văn phải cú một trỏi tim tràn đầy yờu thương luụn hướng con người, kể cả người xấu vươn tới cỏi cao cả, đẹp

đẽ

Sau 1975, khi sự xuất hiện của nền kinh tế thị tr-ờng kéo theo nhiều thay đổi trên nhiều ph-ơng diện của cuộc sống, Nguyễn Khải lại dựng văn chương để ca ngợi, phản ỏnh nhiều vấn đề của cuộc sống thường nhật với một mong muốn: Hướng con người đến những điều tốt đẹp, văn học phải phục vụ nhõn sinh Coi văn chương là “tụn giỏo của cỏi Đẹp” là Nguyễn Khải ngày càng nhận thức đỳng bản chất, chức năng của văn chương nghệ thuật Quan niệm mới mẻ của nhà văn đó chứng tỏ ụng ngày càng đề cao giỏ trị nghệ thuật của văn chương, gúp phần tớch cực vào sự nghiệp đổi mới của văn học

1.2 Đổi mới cỏi nhỡn nghệ thuật về hiện thực

1.2.1 Cỏi nhỡn hiện thực đơn giản, xuụi chiều trước 1975

Hiện thực bao trựm suốt ba mươi năm là hiện thực lớn của cỏch mạng, mà chủ yếu là hai cuộc khỏng chiến chống ngoại xõm và cụng cuộc xõy dựng xó hội chủ nghĩa Hiện thực ấy được nhỡn nhận và đỏnh giỏ theo tiờu chớ lợi ớch của cỏch mạng và được miờu tả theo nguyờn tắc của chủ nghĩa hiện thực xó hội chủ nghĩa Hiện thực đú trở thành đề tài trung tõm của văn học thời bấy giờ và được cụng chỳng chấp nhận Nhưng cũng chớnh vỡ thế mà nhiều bỡnh diện của đời sống, nhất là đời sống riờng tư - thế sự hàng ngày khụng được quan tõm thể hiện thỏa

đáng, hoặc nếu có thì cũng chịu sự chi phối chặt chẽ của hiện thực lịch

sử, của lợi ích cộng đồng

Tuy nhiên ở thời gian này Nguyễn Khải vẫn chưa vượt thoát được lối viết minh họa một chiều, hiện thực đời sống được phản ánh chưa có biên độ rộng và sâu như cuộc sống vốn có

1.2.2 Cái nhìn hiện thực đa dạng, nhiều chiều sau 1975

Từ sau năm 1975, với lối tiếp cận đời sống mới, hiện thực được nghiên cứu đa dạng, đa chiều hơn, không chỉ là đối tượng để phản ánh

mà còn để nhận thức, để suy ngẫm Hàng loạt tác phẩm của Nguyễn Khải thời gian này đã có cách nhìn hiện thực đa dạng, nhiều chiều, thể hiện mối quan hệ tự do của nhà văn đối với hiện thực Những trang viết của nhà văn đã mở ra một cái nhìn về hiện thực ở biên độ rộng và sâu Không còn là một cái nhìn có phần đơn giản, xuôi chiều Cuộc sống hiện lên với những phức tạp của nó mà nhà văn là người nghiền ngẫm

để phá bỏ rào cản của mô hình phản ánh đơn điệu