PHẦN MỞ ĐẦU I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Giáo án công cụ, phương tiện thiếu người giáo viên lên lớp Thế thực tế có giáo viên nghĩ rằng: sách tham khảo, sácg giáo viên, sách thiết kế giảng nhiều, nên không cần coi trọng khâu soạn bài, giáo án lên lớp hình thức Theo tơi ngược lại Người GV lên lớp dứt khốt phải có giáo án - giáo án thân người thầy soạn thảo Bởi giáo án không chứa đựng kiến thức, mà cịn thể lựa chọn kiến thức Ngồi ra, cịn chứa nghiên cứu, tìm tịi, suy nghĩ giáo viên (GV) phương pháp, biện pháp, gợi ý, định hướng dẫn dắt học sinh (HS) trình dạy - học cách đầy đủ, trọn vẹn hệ thống Giáo án thể kế hoạch hố q trình giảng dạy GV lớp Vì vậy, việc nâng cao nhận thức vai trò giáo án quan trọng cần thiết người GV, đặc biệt GV dạy Ngữ văn, nhằm nâng cao hiệu dạy lớp Thông qua giáo án, ta dễ dàng thấy rõ lực, trình độ người soạn: người thành thạo đến đâu, lúng túng khâu nào, phần trình lên lớp cụ thể Có thể nói: giáo án phương tiện giao tiếp để đánh giá người dạy Ngồi ra, để có dạy văn tốt theo tinh thần đổi phương pháp dạy học, người GV phải vất vả nhiều việc thiết kế điều hành Đọc Hiểu văn Mỗi GV khơng muốn có dạy tốt, mà muốn tất lên lớp thành cơng cố gắng lớn Chính GV phải thực chủ động, sáng tạo khơi dậy hoạt động tích cực, sáng tạo HS lớp Bởi tác phẩm văn chương lựa chọn đưa vào chương trình học sáng tạo nghệ thuật tác giả Mỗi cá nhân HS lại chủ thể tiếp nhận cá biệt, nên áp đặt cách hiểu, cách cảm nhận GV với HS chưa với chất dạy học Như vậy, để có Đọc - Hiểu văn theo tinh thần đổi phương pháp dạy học, GV phải chuẩn bị chu đáo hoàn chỉnh thiết kế dạy giáo án trước lên lớp Xuất phát từ lý trên, sau thời gian suy nghĩ, mạnh dạn chọn đề tài: "Thiết kế trình Đọc - Hiểu văn để tăng cường hiệu dạy văn lớp THCS (Qua tác phẩm "Mùa xuân nho nhỏ" Thanh Hải)", với mong muốn vận dụng kiến thức, kinh nghiệm học tập tích luỹ vào thực tiễn giảng dạy phần Đọc - Hiểu văn môn Ngữ văn lớp bậc THCS II YÊU CẦU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI: Trong thời gian phạm vi giới hạn, mong muốn đề tài phải làm rõ trình thiết kế cho Đọc - Hiểu văn môn Ngữ văn lớp 9, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảng dạy môn Ngữ văn nhà trường THCS Cũng qua đề tài này, tơi muốn cụ thể hố thiết kế nêu lý với tác phẩm văn chương cụ thể để bước đạt hiệu cao tiết Đọc - Hiểu văn văn chương III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Để giải có kết yêu cầu, nhiệm vụ đặt đề tài, sử dụng số phương pháp lý luận như: thống kê, phân loại, phân tích, so sánh tổng hợp ; phương pháp nghiên cứu thực tiễn như: quan sát, điều tra kết hợp với việc trải nghiệm thực tế giảng dạy IV ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU: - Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp giảng dạy (Lớp 9A1) - Địa bàn nghiên cứu: Trường THCS Chất lượng cao Dương Phúc Tư - Huyện: Văn Lâm - Tỉnh: Hưng Yên * * * PHẦN NỘI DUNG A QUAN NIỆM VỀ SỰ GIỐNG VÀ KHÁC NHAU GIỮA GIÁO ÁN GIẢNG DẠY VÀ THIẾT KẾ GIẢNG DẠY: I GIÁO ÁN: - Giáo án thể mục tiêu cần đạt dạy, dạy tác phẩm cụ thể, nội dung tư tưởng mà lên lớp cần mang lại cho HS, hay nói khác phần nội dung GV phải truyền đạt đến HS thông qua học Trong giáo án thể yêu cầu tác phẩm văn chương mà dạy cần đạt Đó việc làm GV để HS nắm được, hiểu giáo dục cho HS tư tưởng tình cảm Trong giáo án, u cầu cịn trình hướng dẫn cần đạt để HS rèn luyện thông qua học - Giáo án Đọc - Hiểu văn thể kiến thức bản, kiến thức trọng tâm tác phẩm văn học mà học mang đến, phân định phương pháp dạy học Đọc - Hiểu văn II THIẾT KẾ GIỜ DẠY: Nói đến thiết kế dạy ta ý đến việc làm GV lớp, chia "hoạt động một", "hoạt động hai" GV HS làm việc lớp Thiết kế dạy ý đến chi tiết, thao tác cụ thể mà người GV thể lớp Đó lao động chuẩn bị nâng lên bước toàn diện giáo án Ta thấy rõ khác giáo án thiết kế giảng dạy Đọc - Hiểu văn sau: Giáo án dạy: - Chỉ ý đến hoạt động làm việc Thiết kế dạy: - Thể hoạt động thầy người thầy vài định hướng lẫn trị, hoạt động song phương trò đối thoại tác phẩm - Kiến thức giáo án kiến - Thiết kế đặt tình thức tĩnh xẩy học, tận dụng vốn kiến thức HS để phục vụ dạy GV HS thoải mái học văn, GV tôn trọng phát trò, ý đến tiềm lực khả sáng tạo HS học - Giáo án tập trung chủ yếu vào hai - Thiết kế lưu ý đến hai nguồn nguồn kiến thức, kiến thức kiến thức: SGK người thầy SGK (Tác phẩm văn chương) kiến Nhưng ngồi cịn ý sâu thức vốn có người thầy khai thác nguồn kiến thức tiềm tàng HS * Tóm lại: Thiết kế để "làm" cịn giáo án để "nhìn" lao động GV lớp Thiết kế khơng hồn tồn giống với giáo án Bởi để HS làm người GV phải chuẩn bị mười, trăm - thiết kế dạy B THIẾT KẾ THỬ NGHIỆM QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MỘT TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG: PHẦN THỨ NHẤT: QUY TRÌNH TIẾN HÀNH MỘT GIỜ ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN: I HOẠT ĐỘNG CHUẨN BỊ (Soạn giáo án): GV xác định nội dung kỹ giảng, nắm trình độ HS, từ dự kiến phương pháp dạy - học nhằm tổ chức hoạt động học tập HS theo hướng chủ động, tích cực II HOẠT ĐỘNG TRÊN LỚP: Bước 1: GV hướng dẫn HS đọc tác phẩm, giải nghĩa văn - Đối với học sinh THCS, lực cảm thụ văn học chưa có định hướng ổn định; vốn kiến thức ngôn ngữ, đặc biệt từ khó hiểu từ Hán Việt, từ cổ, thuật ngữ hạn chế, nên hoạt động quan trọng - Tuỳ theo dộ dài ngắn thể loại văn mà cho HS đọc phần hay toàn Yêu cầu chung bước qua âm vang ngôn ngữ, giúp HS phần hiểu cảm nhận âm hưởng chung bao trùm tác phẩm, giúp em thâm nhập vào giới hình tượng mạch cảm xúc văn Bước 2: GV hướng dẫn HS tìm hiểu văn Ta chia bước thành bước nhỏ sau: - Tìm hiểu hồn cảnh đời văn bản: Tức xem xét tác phẩm nằm vị trí nghiệp sáng tác tác giả, trào lưu văn học, giai đoạn văn học, giai đoạn lịch sử (đây vấn đề có ý nghĩa liên quan trực tiếp tới đời tác phẩm) - Tìm hiểu giá trị nội dung nghệ thuật tác phẩm: GV hướng dẫn HS tìm hiểu cách tổ chức dẫn dắt, nêu vấn đề hướng giải vấn đề Ơ đây, hệ thống câu hỏi đóng vai trò quan trọng Vấn đề cần quan tâm là: hỏi gì? hỏi nào? hỏi lúc nào? Cũng việc sử dụng kết hợp phương pháp, phương tiện dạy học cho lúc, chỗ để tạo nên hiệu cao cho Đọc - Hiểu văn Yêu cầu chung bước GV phải tổ chức dẫn dắt HS chủ động, tích cực học tập, tìm hiểu thâm nhập văn bản, tạo cho em suy nghĩ, hoạt động, nói nhiều hơn, tránh tích cực giả tạo hay học tập thụ động dạy - học văn Bước 3: GV hướng dẫn HS luyện tập, củng cố, nâng cao hiểu biết cảm nhận giá trị nội dung nghệ thuật tác phẩm Đây hoạt động thiếu Đọc - Hiểu văn trường THCS, khả khái quát, tổng hợp em hạn chế Hiện nay, hoạt động thường nhiều GV đưa vào phần tổng kết chung, cịn HS nghe ghi chép Theo chúng tơi, hướng đổi phương pháp, GV hướng dẫn HS tự đúc kết, khái quát hệ thống câu hỏi có tính gợi mở, dẫn dắt Và tất nhiên, bỏ qua việc tổng kết khái quát GV chủ đề tư tưởng, giá trị nghệ thuật, ý nghĩa giáo dục tác phẩm Để kiến thức phần khắc sâu thêm, GV nên sử dụng số tập trắc nghiệm ứng dụng hay tập viết đoạn văn cảm nhận ngắn, để vừa kiểm tra kiến thức vừa đánh giá lực cảm thụ văn học HS PHẦN THỨ HAI: THIẾT KẾ THỬ NGHIỆM QUÁ TRÌNH DẠY VÀ HỌC TÁC PHẨM "MÙA XUÂN NHO NHỎ" CỦA THANH HẢI I CON ĐƯỜNG THÂM NHẬP VÀO GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG CỦA BÀI THƠ "MÙA XUÂN NHO NHỎ": Tìm đề tài: Đọc tên thơ "Mùa xuân nho nhỏ" nhận tác phẩm hướng vào đề tài mùa xuân - đề tài quen thuộc thi ca nói riêng văn học nghệ thuật nói chung Đã có khơng thơ đặc sắc viết mùa xuân "Mùa xuân chín" Hàn Mạc Tử, "Xuân" Chế Lan Viên, "Một nhành xuân" Tố Hữu Thế nhưng, nhắc tới mùa xuân, lại không nhớ tới mùa xuân khiêm nhường, cảm động "Mùa xuân nho nhỏ" Thanh Hải Có thể nói thơ thành công riêng, độc đáo nhà thơ Thanh Hải Tìm chủ đề tư tưởng: Mùa xuân khái niệm thời gian mà Thanh Hải lại đặt tên cho tác phẩm "Mùa xuân nho nhỏ" Đọc thơ đến giữa, nhận thấy tư tưởng tác phẩm Chủ đề bộc lộ rõ hai khổ thơ thứ tư thứ năm: "Ta làm chim hót Ta làm cành hoa Ta nhập vào hoà ca Một nốt trầm xao xuyến Một mùa xuân nho nhỏ Lặng lẽ dâng cho đời Dù tuổi hai mươi Dù tóc bạc Mỗi người mùa xuân nho nhỏ tràn căng sức sống lòng yêu đời, yêu sống, cống hiến sức lực đời làm nên mùa xuân thiên nhiên đất nước Đây nhân sinh quan Thanh Hải: ý thức trách nhiệm dâng hiến sức lực, đời người cho mùa xuân chung nhân loại Quá trình suy nghĩ, nghiên cứu, tìm tòi để thâm nhập tác phẩm thơ "Mùa xuân nho nhỏ" người GV: 3.1 Đọc: Đọc trọn vẹn văn "Mùa xuân nho nhỏ" SGK Ngữ văn Tập II, đọc đến phần giải, phần hướng dẫn HS tìm hiểu Đọc SGV Ngữ văn - Tập II tư liệu có liên quan tới thơ, để người thầy phải hiểu thấu đáo tác phẩm 3.2 Đọc tìm hiểu chung: Tiếp tục đọc để khắc sâu hình tượng xác định mối quan hệ kết cấu bên tác phẩm - mạch ngầm thơ Trong thơ có ba dịng chảy: thiên nhiên - đất nước - người mùa xuân Đó âm thanh, nhịp điệu, hình tượng, chất Huế, chảy tác phẩm kết lại thành chỉnh thể Đây sáng tác Thanh Hải độc đáo văn chương, lần xuất thơ ca: "Mùa xuân nho nhỏ" - mùa xn có kích cỡ, có hình dáng có chuyển dời "lặng lẽ" Một trình đọc, vừa đọc vừa liên tưởng, tưởng tượng tạo nên mối quan hệ ngơn ngữ - hình tượng - quan điểm, cần thiết cho việc sâu khám phá thơ "Mùa xuân nho nhỏ" 3.3 Đọc phân tích yếu tố đặc sắc tác phẩm: Sự đọc sở thuộc từ hai lần đọc trước dừng lại yếu tố có vấn đề để suy nghĩ, phân tích tổng hợp lại, gắn kết thành mạch Khi phân tích, GV cần định hướng phân tích từ hình ảnh mùa xuân thiên nhiên, đất trời sang mùa xuân đất nước đến ước nguyện làm "mùa xuân nho nhỏ" nhà thơ người sống 3.4 Đọc tổng hợp giá trị đích thực thơ: Sau phân tích yếu tố đặc sắc tác phẩm bước 3.3, ta phải cắt nghĩa cho ta lại phân tích Đây giai đoạn ta tạm rời tác phẩm đứng cao để quay lại nhìn tác phẩm mà đánh giá: "Mùa xuân nho nhỏ" phát tinh tế người ngày từ giã cõi đời Người xưa nói: chim chết kêu tiếng kêu khơn, người chết nói lời nói thật.Thanh Hải nói mùa xuân "nho nhỏ", xinh xinh, dễ thương, khiêm nhường Người đọc dễ cảm nhận nhìn gần gũi sống: Mỗi người tự dâng hiến việc làm nhỏ hoa góp hương, tiếng chim hót góp tiếng ca vui, nốt nhạc trầm hoà ca rộn rã gom góp dựng xây thành mùa xuân đất nước, thiên nhiên vũ trụ Đó cảm nhận người đọc Nó mang tính cá nhân, cảm nhận văn từ góc độ cá nhân bạn đọc - GV * Tóm lại: GV trước lúc dạy cần phải hiểu tác phẩm sao? Tác phẩm có hay khơng, hay nào? Tác phẩm có mới, sao? Cụ thể, trước bắt tay soạn tiết Đọc - Hiểu văn "Mùa xuân nho nhỏ", người GV cần cảm hiểu tác phẩm sâu sắc nhiều góc độ (từ nội dung đến hình thức nghệ thuật) sau: Đọc "Mùa xuân nho nhỏ" Thanh Hải, có lẽ nhiều người u thích nhớ dịng thơ:" Ta làm chim hót - Ta làm cành hoa - Một mùa xuân nho nhỏ - Lặng lẽ dâng cho đời " Đáng trân trọng tình yêu sống người thi sĩ biết thơ đời lúc ông giường bệnh ngày sau ơng mất.Có lẽ giây phút giáp mặt với chết, giây phút chuyển từ mùa đông giá lạnh sang mùa xuân ấm áp, thời điểm kì diệu khiến lòng người bừng lên sống mới, khiến tâm hồn nhà thơ thăng hoa, ngòi bút nở hoa Tất tràn ngập cảnh xuân, đời xuân ước nguyện đẹp mùa xuân Bài thơ diễn tả mùa xuân thiên nhiên, đất nước, người chiến đấu lao động Nhưng có lẽ hay đặc sắc lời tâm niệm cảm động, thiết tha nhà thơ Đó ước nguyện dâng hiến đời cho mùa xuân đất nước Trước tiên, mùa xuân thiên nhiên, đất trời lên qua vần thơ thật độc đáo: "Mọc dịng sơng xanh Một bơng hoa tím biếc Ơi! Con chim chiền chiện Hót chi mà vang trời Từng giọt long lanh rơi Tôi đưa tay tơi hứng." Hình ảnh bơng hoa tím biếc mọc lên dịng sơng xanh thật bật, ấm áp Động từ "mọc" đảo lên đầu câu khiến ta thấy rõ vươn lên khoẻ khoắn sức sống mãnh liệt bơng hoa Màu tím hoa màu tím dịng sơng thật hài hồ, gam màu dịu mát gợi cảm giác êm ái, bình, n ả Trong khung cảnh thơ mộng vang lên tiếng hót lảnh lót chim chiền chiện: "Ơi! Con chim chiền chiện Hót chi mà vang trời " Tiếng hót làm cho mùa xuân quê hương thêm náo nức, rộn ràng Âm tiếng chim thả vào không gian suốt mùa xuân, lắng đọng ngưng tụ lại thành "giọt long lanh" khiến nhà thơ có thể nhìn thấy ông say sưa, ngây ngất đưa tay hứng nhận Ơ nghệ thuật ẩn dụ chuyển đổi cảm giác Thanh Hải sử dụng tài tình góp phần gợi suy tưởng nhiều chiều cho người đọc "Giọt" giọt sương hay giọt mưa xuân long lanh, giọt âm tiếng chim chiền chiện giọt hạnh phúc hay kết tinh long lanh mùa xuân Chỉ vài nét phác họa đơn sơ: dòng sơng xanh, bơng hoa tím, tiếng chim chiền chiện, tranh thiên nhiên mùa xuân lên thật thơ mộng với chiều dài dịng sơng, chiều cao bầu trời, chiều sâu cảm xúc tâm hồn tác giả Từ mùa xuân thiên nhiên, đất trời, nhà thơ chuyển sang cảm nhận mùa xuân đất nước với hình ảnh "người cầm súng", "người đồng" biểu trưng cho hai nhiệm vụ chiến đấu lao động xây dựng đất nước: "Mùa xuân người cầm súng Lộc giắt đầy quanh lưng Mùa xuân người đồng Lộc trải dài nương mạ" Thực ra, ý thơ quen thuộc thường xuất văn học cách mạng Nhưng hay câu thơ tác giả gắn hình ảnh "người cầm súng", "người đồng" với màu xanh gợi cảm "lộc" tươi non "Lộc giắt đầy ", "Lộc trải dài "- hai hình ảnh trùng điệp làm mùa xuân đất trời màu xanh bất tận lộc Mùa xuân đọng lại hình ảnh lộc non theo "người cầm súng" "người đồng" đến miền đất nước Và nói người đem mùa xuân đến cho đất nước mùa xuân thiên nhiên Sức sống mùa xuân đất nước cảm nhận nhịp điệu "hối hả", "xôn xao": "Tất hối Tất xôn xao." Từ cảm nhận sức sống mùa xuân đất nước, nhà thơ suy ngẫm đất nước: "Đất nước bốn ngàn năm Vất vả gian lao Đất nước Cứ lên phía trước." Đất nước Việt Nam thật đẹp, toả sáng lung linh, đất nước thẳng tiến đến tương lai sức mạnh "bốn ngàn năm vất vả gian lao"như bà mẹ hiền tần tảo mà đầy mạnh mẽ, can trường Bốn câu thơ bộc lộ niềm cảm phục dân tộc gian khổ mà anh hùng, niềm tin tưởng vào tương lai Tổ quốc 10 Từ rung cảm thiết tha trước mùa xuân đẹp quê hương, đất nước, Thanh Hải bộc lộ nguyện ước chân thành: "Ta làm chim hót Ta làm cành hoa Ta nhập vào hồ ca Một nốt trầm xao xuyến." Khơng mơ ước to tát, cao siêu, nhà thơ ước làm tiếng chim hót góp phần làm cho mùa xuân quê hương thêm âm rạo rực; ông nguyện làm cành hoa nhỏ bé tô điểm thêm cho hương sắc mùa xuân; hòa ca tươi vui đầy sức sống đời, nhà thơ khiêm nhường xin làm "một nốt trầm xao xuyến" Điệp ngữ "ta làm" lặp lại nhiều lần nhấn mạnh ước nguyện bình dị, đơn sơ không phần da diết, trăn trở nhà thơ Nếu khổ trên, nhà thơ xưng "tơi" đến khổ này nhà thơ lại xưng "ta"; biểu tượng cho gặp gỡ chung riêng "Ta" vừa số (nhà thơ), vừa số nhiều (tất cả) Dường ước nguyện cá nhân hoà với dịng chảy mn người: tất muốn cống hiến phần cơng sức nhỏ bé cho quê hương đất nước! "Một mùa xuân nho nhỏ Lặng lẽ dâng cho đời" Đến ta thấm thía ý nghĩa nhan đề thơ Trước Thanh Hải chưa có hình ảnh thơ vừa lạ, vừa hồn nhiên, thân thương Hình ảnh "mùa xuân nho nhỏ" chứa đựng khiêm nhường mà tự tin, tự hào người ý thức sâu sắc giá trị đời, hạnh phúc hiến dâng đón nhận "Nốt trầm xao xuyến" "mùa xuân nho nhỏ" tự nhiên hoà vào mùa xuân lớn thiên nhiên, đất nước nhờ chiếu ứng hai phần thơ Khổ đầu xuất hình ảnh bơng hoa tím, chim chiền chiện trời xanh với tiếng hót Giờ đây, đến khổ thứ tư, nguyện ước nhân vật trữ tình, "mùa xn nho nhỏ" láy lại hình ảnh mùa xuân 11 "Một mùa xuân nho nhỏ" hình ảnh ẩn dụ cho đời tác giả: sống cống hiến, cống hiến sức xuân cho mùa xuân đời Thanh Hải khiêm tốn xin làm "một mùa xuân nho nhỏ", người "một mùa xuân nho nhỏ" có mùa xn lớn lao cho dân tộc Thế nhưng, có lẽ điều làm người đọc xúc động khiêm nhường đồng nghĩa với hy sinh thầm lặng "lặng lẽ dâng cho đời" hy sinh thầm lặng vô điều kiện, vượt qua khơng gian, thời gian quy ước: "Dù tuổi hai mươi Dù tóc bạc." "Tuổi hai mươi" "khi tóc bạc" hai hình ảnh hốn dụ giàu sức gợi Nó đời người từ trẻ đến già mà hệ: già trẻ, gái trai Điệp ngữ "dù là" láy lại lời hứa, lời khẳng định nhà thơ: sống cống hiến Phải lẽ sống đầy trách nhiệm mà Thanh Hải muốn gửi gắm tới chúng ta? Bài thơ kết thúc âm điệu dân ca xứ Huế với câu Nam ai, Nam bình hồ với nhịp phách tiền vanh rộn Đây hồn nhạc dân gian xứ Huế Đó âm mùa xuân đất nước muôn đời trẻ trung, vấn vít, xao xuyến lịng người: "Mùa xn - ta xin hát Câu Nam ai, Nam bình Nước non ngàn dặm Nước non ngàn dặm tình Nhịp phách tiền đất Huế." Có thể nói, thơ "Mùa xuân nho nhỏ" tiếng lịng tha thiết u mến gắn bó với đất nước, với đời, thể ước nguyện cống hiến chân thành nhà thơ, muốn góp "mùa xuân nho nhỏ" vào mùa xuân lớn cho dân tộc Bài thơ viết theo thể năm tiếng, có nhạc điệu sáng gần gũi với dân ca, có nhiều hình ảnh đẹp, giản dị gợi cảm so sánh ẩn dụ sáng tạo Giữa khổ, phần thơ có gắn kết tự nhiên, chặt chẽ, vừa luyến láy vừa nâng cao Nó có sức lay động tâm hồn 12 chất họa gợi cảm, chất nhạc vấn vương, quyến luyến, tâm niệm tha thiết chân thành Có lẽ thế, nguyện ước "lặng lẽ dâng cho đời" "mùa xn nho nhỏ" khơng cịn riêng Thanh Hải mà trở thành tiếng lòng nhiều hệ bạn đọc II HƯỚNG THIẾT KẾ GIỜ DẠY "MÙA XUÂN NHO NHỎ" TRÊN GIÁO ÁN CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN: A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT: Giúp HS: - Cảm nhận xúc cảm tác giả trước mùa xuân thiên nhiên, đất nước khát vọng đẹp đẽ muốn làm "một mùa xuân nho nhỏ" dâng hiến cho đời Từ mở suy nghĩ ý nghĩa, giá trị sống cá nhân sống có ích, có cống hiến cho đời chung - Rèn luyện kỹ cảm thụ, phân tích hình ảnh thơ mạch vận động tứ thơ B CHUẨN BỊ: - GV: SGK, SGV, Thiết kế giảng Ngữ văn số tư liệu liên quan đến thơ "Mùa xuân nho nhỏ" - HS: Đọc kỹ thơ "Mùa xuân nho nhỏ" soạn bài theo câu hỏi hướng dẫn SGK C TIẾN TRÌNH LÊN LỚP: C.1 ÔN ĐỊNH TỔ CHỨC: (1 phút) C.2 KIỂM TRA BÀI CŨ: (4 phút) GV yêu cầu HS (2 em) trả lời số câu hỏi kiểm tra kiến thức văn "Con cò" Chế Lan Viên C.3 BÀI MỚI:(40 phút) (I) HOẠT ĐỘNG 1: Giới thiệu tác giả - tác phẩm (4 phút) - Yêu cầu HS dựa vào thích *(Tr 57) SGK để nêu đôi nét nhà thơ Thanh Hải tác phẩm "Mùa xuân nho nhỏ" > GV nhấn mạnh nét cho HS nắm vững giới thiệu bổ sung để tạo hứng thú cho học 13 (II) HOẠT ĐỘNG 2: Đọc tìm hiểu chung (6 phút) GV hướng dẫn cách đọc thơ > Đọc mẫu > Gọi HS đọc > Yêu cầu nhận xét sửa chữa Cho HS tìm hiểu thích (2), (3), (4) (Tr 57- SGK) Yêu cầu HS tìm hiểu cách vận dụng thể thơ chữ thơ Thanh Hải Hướng dẫn HS tìm hiểu mạch cảm xúc mùa xuân tác giả thơ - Bài thơ bắt đầu xúc cảm trực tiếp trước vẻ đẹp sức sống mùa xuân thiên nhiên; từ mở rộng thành hình ảnh mùa xuân đất nước - Từ cảm xúc, mạch thơ chuyển sang biểu suy nghĩ ước nguyện nhà thơ muốn hồ nhập, đóng góp cho đời chung - Bài thơ kết thúc trở với cảm xúc thiết tha, tự hào quê hương, đất nước qua điệu dân ca xứ Huế Trên sở mạch cảm xúc, yêu cầu HS nêu bố cục thơ - Khổ đầu (6 dòng): Cảm xúc trước mùa xuân thiên nhiên, đất trời - Hai khổ tiếp (10 dòng): Cảm xúc mùa xuân đất nước - Hai khổ (8 dòng): Suy nghĩ ước nguyện nhà thơ trước mùa xuân đất nước - Khổ cuối (5 dòng): Lời ca ngợi quê hương đất nước qua điệu dân ca xứ Huế (III) HOẠT ĐỘNG 3: Phân tích (20 phút) Hướng dẫn HS tìm hiểu hình ảnh mùa xuân thiên nhiên, đất nước qua cảm xúc nhà thơ Ơ phần này, GV nêu số câu hỏi để dẫn dắt HS phân tích hướng, cách như: - Cách miêu tả mùa xuân tác giả có độc đáo? - Mùa xn khổ đầu dùng với ý nghĩa gì? 14 - Hình ảnh mùa xuân thiên nhiên, đất trời phác họa sao? - Cảm xúc tác giả mùa xuân thiên nhiên thể nào? - Hình ảnh đất nước qua khổ thơ thứ 2,3 có đặc biệt? - Các biện pháp nghệ thuật cách dùng từ mà Thanh Hải sử dụng đây? - Mạch cảm xúc tác giả phát triển từ khổ đến khổ 2,3? GV cho HS suy nghĩ cá nhân trình bày trước lớp > yêu cầu nhận xét, bổ sung *Lưu ý cần làm rõ vấn đề sau: - Về nội dung: + Khổ 1: Mùa xuân thiên nhiên phác họa qua số hình ảnh chọn lọc có ý nghĩa điển hình: Một dịng sơng xanh, bơng hoa tím biếc, âm tiếng chim chiền chiện - Đó khơng gian cao rộng, tươi mát, tràn đầy sức sống + Khổ 2,3: Hình ảnh đất nước vào xuân đặc tả qua số nét phác họa đặc trưng: Màu xanh tươi lộc non theo bước chân người cầm súng người đồng đến miền Tổ quốc; qua nhịp điệu sống hối hả, khẩn trương Tất tạo nên hình ảnh vươn lên, tiến phía trước đẹp sáng lung linh đất nước gian khổ mà anh hùng - Về nghệ thuật: Thanh Hải sử dụng thành công biện pháp: đảo ngữ, điệp từ, so sánh, nhân hoá, từ ngữ chọn lọc, gợi cảm nhằm thể cảm xúc chân thành, cảm nhận tươi tắn, dạt niềm tin mùa xuân, đất nước, dân tộc - Mạch cảm xúc phát triển từ nhìn cụ thể đến nhìn khái quát, từ cảm nhận cụ thể mùa xuân đến cảm nhận khái quát tư sức mạnh dân tộc Hướng dẫn HS tìm hiểu tâm niệm nhà thơ 15 GV giao nhiệm vụ cho cho lớp: Phân tích nêu nhận xét nội dung nghệ thuật khổ thơ cuối Cho HS suy nghĩ, trao đổi thảo luận nhằm tìm hiểu suy nghĩ bổn phận cá nhân tác người đời GV dẫn dắt hoạt động thảo luận HS số câu hỏi định hướng như: - Mạch thơ khổ cuối? - Tâm niệm nhà thơ thể qua hình ảnh nào? Nét đặc sắc hình ảnh gì? - Sự sáng tạo đặc sắc Thanh Hải thơ gì? - Bình luận mối quan hệ nhan đề thơ với ước nguyện "lặng lẽ dâng cho đời" tác giả? - Cách lựa chọn chi tiết cấu tứ lặp lại đoạn thơ có ý nghĩa gì? - Đoạn thơ gợi cho em cảm nghĩ nguyện ước tác giả ý nghĩa sống cá nhân? * Yêu cầu HS trả lời ý sau: +Từ cảm xúc mùa xuân thiên nhiên, đất nước, mạch thơ chuyển cách tự nhiên sang bày tỏ suy ngẫm tâm niệm nhà thơ trước mùa xuân đất nước + Điều tâm niệm thể cách chân thành hình ảnh thơ đẹp, tự nhiên, giản dị Giữa mùa xuân đất nước, tác giả xin làm "con chim hót", làm "một nhành hoa"; "hoà ca" vui tươi, đầy sức sống đời, nhà thơ xin làm "một nốt trầm xao xuyến" +Sự sáng tạo đặc sắc Thanh Hải thơlà hình ảnh "mùa xuân nho nhỏ" Nhà thơ nguyện làm mùa xuân, nghĩa sống đẹp, sống với tất sức sống tươi trẻ khiêm nhường làm mùa xuân nho nhỏ góp vào mùa xuân lớn đất nước, đời chung 16 +Sự lặp lại chi tiết, hình ảnh (bơng hoa tiếng chim hót) tạo đối ứng chặt chẽ cho thơ Những hình ảnh chọn lọc trở lại mang ý nghĩa mới: niềm mong muốn dược sống có ích, cống hiến cho đời lẽ tự nhiên chim mang đến tiếng hót, bơng hoa toả hương sắc cho đời + Bằng giọng tâm nhỏ nhẹ, sâu lắng, ước nguyện Thanh Hải vào lòng người đọc, lung linh sáng nhân sinh quan tươi đẹp: Mỗi người phải mang đến cho đời chung nét đẹp riêng, phải cống hiến phần tinh tuý nhất, dù nhỏ bé, cho đất nước, phải cống hiến thầm lặng suốt đời (IV) HOẠT ĐỘNG 4: Tổng kết (5 phút) - GV giao nhiệm vụ cho lớp suy nghĩ vấn đề nội dung nghệ thuật thơ - GV gọi 1-2 HS trả lời > cho lớp nhận xét, rút ý cần tổng kết - GV chốt nhấn mạnh ý cần ghi nhớ * Cho HS đọc phần ghi nhớ (Tr 58 - SGK) C.4 CỦNG CỐ: (3 phút) Yêu cầu HS nêu cảm nhận số hình ảnh đặc sắc thơ C.5 HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ: (2 phút) - Hướng dẫn HS học "Mùa xuân nho nhỏ" làm tập thực hành (Bình giảng khổ thơ mà em yêu thích) - Nhắc HS chuẩn bị Đọc - Hiểu văn "Viếng lăng Bác" Viễn Phương C KẾT QUẢ ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: Với việc áp dụng đề tài "Thiết kế trình Đọc - Hiểu văn để tăng cường hiệu dạy Văn lớp THCS (Qua tác phẩm "Mùa xuân nho nhỏ" Thanh Hải)" trình giảng dạy, đặc biệt năm học 2006 - 2007 (với đối tượng HS lớp 9), tơi thấy thuận lợi giảng dạy tác phẩm văn chương phân môn Đọc - Hiểu văn bản, từ dẫn dắt HS cách 17 cảm, cách hiểu văn học tốt Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học nào, hầu hết em có ý thức cố gắng chủ động tìm hiểu, đào sâu khám phá tầng ý nghĩa văn Thậm chí, có số HS vượt mong đợi GV, sáng tạo cảm thụ văn Các em phát tầng ý nghĩa mới, vượt khỏi cách hiểu thơng thường, bổ sung, hồn thiện thêm giá trị thẩm mỹ, đem tới cho văn cách hiểu mới, giá trị mới, bất ngờ độc đáo Bằng việc khảo sát chất lượng mơn Ngữ văncủa HS lớp phụ trách qua hai đợt kiểm tra (đợt I: tháng - 2006; đợt II: tháng - 2007), nhận thấy chất lượng môn nâng lên rõ rệt: tỉ lệ - giỏi tăng hạn chế đáng kể tỉ lệ trung bình - yếu * Kết cụ thể sau: Đợt T số Giỏi Khá Trung bình Yếu TS % TS % TS % TS % (I) 45 15,6 19 42,2 18 40,0 2,2 ( II ) 45 11 24,4 26 57,8 17,8 0 * * * 18 PHẦN KẾT LUẬN I.BÀI HỌC KINH NGHIỆM: Để tăng cường hiệu dạy văn (Đọc - Hiểu văn bản) bậc THCS nói chung dạy văn lớp nói riêng theo tinh thần đổi phương pháp dạy học đề cao vai trò chủ động sáng tạo HS hoạt động nhận thức cảm thụ ứng dụng kiến thức, kỹ văn học, GV không người biết truyền thụ kiến thức, kỹ tới HS mà cịn cần có vai trị tổ chức, hướng dẫn HS tích cực tìm tịi khám phá để hiểu, để cảm để vận dụng kiến thức kỹ hướng, cách, tránh suy diễn, đốn hay áp đặt Từ HS hiểu, cảm hay, đẹp tác phẩm văn học; bộc lộ hiểu, cảm ngôn ngữ, tình cảm lứa tuổi mình; kỹ đọc, phân tích, bình giá, diễn đạt ngơn ngữ nói viết em hình thành chắn bền vững * Tóm lại, để để góp phần đổi tăng cường hiệu dạy Văn lớp bậc THCS, GV phải đáp ứng yêu cầu sau: - Nắm nội dung giảng kiến thức liên quan đến tác giả - tác phẩm GV lên lớp phải thực hiểu rung động với tác phẩm dạy - Có kỹ sư phạm để vận dụng linh hoạt phương pháp, hướng dẫn trình học tập HS cách có hiệu - Biết lắng nghe thơng tin từ phía HS: "nghe" để chuẩn bị điều chỉnh cách dạy; "nghe" để uốn nắn trình tiếp nhận , cảm thụ văn học HS 19 hướng - Rèn luyện cho HS khả bộc lộ suy nghĩ tình cảm tác phẩm qua hoạt động trao đổi, thảo luận với GV bè bạn Với yêu cầu trên, người GV phải có nhận thức vai trò giáo án Giáo án công cụ, phương tiện thiếu GV lên lớp Giáo án xem thiết kế người GV, định việc thành - bại cho cơng trình giảng dạy lớp "Bản thiết kế" phải kiểm nghiệm thực tế cần bổ sung, điều chỉnh thường xuyên cho phù hợp với đối tượng, điều kiện thực tế nhằm đạt hiệu mục tiêu đề cách cao II LỜI KẾT: Với kiến thức, kinh nghiệm tích luỹ q trình học tập giảng dạy, giúp đỡ tận tình bạn đồng nghiệp, đưa vài ý kiến nhỏ việc "Thiết kế trình Đọc - Hiểu văn để tăng cường hiệu dạy Văn lớp THCS (Qua tác phẩm "Mùa xuân nho nhỏ" Thanh Hải)" Tuy sau áp dụng đề tài này, thầy trò thu số kết với thành công định việc dạy học số tác phẩm văn chương thuộc phần Đọc - Hiểu văn môn Ngữ văn lớp 9, hẳn nhiều vấn đề chưa đề cập hết hạn chế điều khó tránh khỏi Vì vậy, tơi mong nhận góp ý, phê bình, bổ sung cấp bạn đồng nghiệp, từ giúp tơi có điều chỉnh phù hợp trình giảng dạy, để năm học sau thầy trị chúng tơi đạt kết dạy học tốt Xin trân trọng cảm ơn! 20 ... thích) - Nhắc HS chuẩn bị Đọc - Hiểu văn "Viếng lăng Bác" Viễn Phương C KẾT QUẢ ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: Với việc áp dụng đề tài "Thiết kế trình Đọc - Hiểu văn để tăng cường hiệu dạy Văn lớp. .. Giáo án Đọc - Hiểu văn thể kiến thức bản, kiến thức trọng tâm tác phẩm văn học mà học mang đến, phân định phương pháp dạy học Đọc - Hiểu văn II THIẾT KẾ GIỜ DẠY: Nói đến thiết kế dạy ta ý đến... lại: Thiết kế để "làm" cịn giáo án để "nhìn" lao động GV lớp Thiết kế khơng hồn tồn giống với giáo án Bởi để HS làm người GV phải chuẩn bị mười, trăm - thiết kế dạy B THIẾT KẾ THỬ NGHIỆM QUÁ TRÌNH