DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM VỀ BÀI THƠ CHO HỌC SINH LỚP 5

Tiếng Việt là môn học bắt buộc suốt cấp tiểu học và chiếm nhiều cả về dung lượng và thời gian. CT GDPT 2018 cho rằng hệ thống kiến thức tiếng Việt là phương tiện để đạt được mục tiêu phát triển PC và NL, trong đó NL ngôn ngữ và NL VH là hai NL trực tiếp của môn học. Điều này cho thấy mục tiêu CT GDPT 2018 không hướng tới việc chạy theo kiến thức mà tập trung vào thực hành, vận dụng tạo ra sản phẩm giao tiếp đọc, viết, nói và nghe. Hơn nữa, môn học này giúp HS sử dụng tiếng Việt thành thạo để giao tiếp hiệu quả trong cuộc sống, học tập tốt các môn học khác, hình thành cho các em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, góp phần hoàn thiện tâm hồn và nhân cách của các thế hệ HS. Văn BC đóng vai trò quan trọng trong CT tiểu học nói riêng và CT giáo dục phổ thông nói chung. Thứ nhất, văn BC có mối liên hệ chặt chẽ với đọc hiểu; nó tích hợp, kết nối với phần đọc hiểu. Đọc một bài thơ, câu chuyện, HS không chỉ dừng lại ở việc đọc đúng, hiểu được ND chính của các VB đó mà còn cần nhận xét được các nhân vật, sự việc và thái độ, tình cảm của người viết, nhận biết được những hình ảnh đẹp, từ đó viết được đoạn văn thể hiện được cảm xúc của mình. Hay nói cách khác, đọc phải có suy ngẫm, tưởng tượng (hay liên tưởng) và rung cảm trước cái hay, cái đẹp. Ngược lại, văn BC góp phần mở rộng khả năng đọc và cải thiện, phát triển trí nhớ duy trì những cái mà HS đã đọc, thúc đẩy niềm hứng thú đọc sách. Trong quá trình tiếp nhận VH, HS được phát triển thêm những suy nghĩ, tư duy xúc cảm, “hình thành và phát triển NL VH, một biểu hiện của NL thẩm mĩ; đồng thời bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm để HS phát triển về tâm hồn, nhân cách”. Trong DH Tiếng Việt ở tiểu học, dạy viết văn BC được xem là khó nhưng cũng rất thú vị

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

======

NGÔ THU TRANG

DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM

VỀ BÀI THƠ CHO HỌC SINH LỚP 5

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI – 2023

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

======

NGÔ THU TRANG

DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM

VỀ BÀI THƠ CHO HỌC SINH LỚP 5

HÀ NỘI – 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn này là thành quả NC của bản thân tôi.Các số liệu và kết quả NC của luận văn là chính xác, trung thực và chưa có aitrích dẫn trong bất cứ công trình NC nào

Nếu ND NC của tôi trùng lặp với bất kì công trình nào đã công bố, tôixin hoàn toàn chịu trách nhiệm và tuân thủ kết quả đánh giá của Hội đồngkhoa học

Hà Nôi, tháng 6 năm 2023

Tác giả

Ngô Thu Trang

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình NC và hoàn thành luận văn thạc sĩ, tôi đã nhận được sự

hỗ trợ nhiệt tình của các thầy cô và đồng nghiệp

Trước hết, tôi vô cùng biết ơn PGS.TS Nguyễn Thị Thu Thủy, người đãtận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tiếp theo, tôi xin được trân trọng gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trongkhoa GDTH và đặc biệt là các thầy cô trong Hội đồng PPDH Tiếng Việt đãtạo điều kiện và đóng góp ý kiến để tôi hoàn thiện đề tài NC này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến BGH, các thầy, cô giáo cùng các em HStrường Tiểu học Phú Diễn, Bắc Từ Liêm, Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ, cungcấp cho tôi những thông tin cần thiết trong quá trình NC và TN đề tài

Do thời gian và NL có hạn nên luận văn sẽ không tránh khỏi nhữngthiếu sót nhất định Tôi rất mong nhận được những đóng góp quý báu củathầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 6 năm 2023

Tác giả

Ngô Thu Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài NC 1

2 Lịch sử NC vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi NC 5

4 Mục đích và nhiệm vụ NC 5

5 Giả thuyết khoa học 6

6 Phương pháp NC 6

7 Đóng góp của đề tài 7

8 Cấu trúc luận văn 7

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CỦA VIỆC DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM VỀ BÀI THƠ CHO HS LỚP 5 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.1.1 Văn biểu cảm và đoạn văn biểu cảm 8

1.1.2 Đặc trưng của thể loại thơ 13

1.1.3 Dạy học viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ 15

1.1.4 Nội dung dạy học viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ trong chương trình Tiếng Việt lớp 5 19

1.1.5 Đặc điểm tâm lí của HS lớp 5 21

1.2 Cơ sở thực tiễn 21

1.2.1 Đọc hiểu các bài thơ trong chương trình tiểu học 21

1.2.2 Thực trạng dạy học viết văn biểu cảm về bài thơ cho HS lớp 5 23

1.2.3 Thực trạng viết văn biểu cảm về bài thơ của HS lớp 5 26

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 28

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC DẠY VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM VỀ BÀI THƠ CHO HS LỚP 5 29

2.1 Nguyên tắc tổ chức dạy học viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ cho HS

lớp 5 29

2.1.1 Bám sát mục tiêu, yêu cầu cần đạt của chương trình Tiếng Việt lớp 5.29 2.1.2 Đảm bảo tích hợp và phân hóa đáp ứng nhu cầu phát triển NL của HS .29

2.1.3 Đảm bảo phát huy NL ngôn ngữ, NL văn học và NL viết sáng tạo của học sinh 30

2.1.4 Đảm bảo tính vừa sức 30

2.1.5 Đảm bảo gắn chủ đề và hoạt động viết với trải nghiệm thực tiễn của HS .30

2.2 Các biện pháp rèn kĩ năng viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ cho học sinh lớp 5 31

2.2.1 Xây dựng các nội dung làm tiền đề cho hoạt động viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ 31

2.2.2 Xây dựng một số bài tập bổ trợ rèn luyện kĩ năng viết văn biểu cảm về bài thơ cho HS……….40

2.2.3 Dạy viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ cho HS lớp 5 theo quy trình 48

2.3 Đánh giá kĩ năng viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ 57

2.3.1 Nguyên tắc đánh giá 57

2.3.2 Phương pháp đánh giá 58

2.3.3 Công cụ đánh giá 58

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 61

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 62

3.1 Mục đích, đối tượng thực nghiệm 62

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 62

3.1.2 Đối tượng thực nghiệm 62

3.2 Nội dung và phạm vi thực nghiệm 62

3.3 Tổ chức thực nghiệm 62

3.3.1 Chuẩn bị thực nghiệm 62

3.3.2 Quá trình thực nghiệm 63

3.4 Kết quả thực nghiệm 64

3.4.1 Kết quả đánh giá NL viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ 65

3.4.2 Nhận xét, đánh giá chung 69

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 70

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 71

1 Kết luận 71

2 Khuyến nghị 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Thống kê các bài thơ trong Chương trình SGK lớp 5 20Bảng 1.2 Bảng đáng giá NL viết đoạn văn BC về bài thơ của HS lớp 5 27

Bảng 2.1 Thiết kế câu hỏi tư duy theo mức độ nhận thức của HS Error!

Bookmark not defined.

Bảng 2.2 Nhận xét, đánh giá đoạn văn (rubric) 58Bảng 3.1 Thông tin về lớp NC 62Bảng 3.2 Kết quả bài viết đoạn văn BC 65

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài NC

Tiếng Việt là môn học bắt buộc suốt cấp tiểu học và chiếm nhiều cả vềdung lượng và thời gian CT GDPT 2018 cho rằng hệ thống kiến thức tiếngViệt là phương tiện để đạt được mục tiêu phát triển PC và NL, trong đó NLngôn ngữ và NL VH là hai NL trực tiếp của môn học Điều này cho thấy mụctiêu CT GDPT 2018 không hướng tới việc chạy theo kiến thức mà tập trungvào thực hành, vận dụng tạo ra sản phẩm giao tiếp đọc, viết, nói và nghe Hơnnữa, môn học này giúp HS sử dụng tiếng Việt thành thạo để giao tiếp hiệuquả trong cuộc sống, học tập tốt các môn học khác, hình thành cho các emnhu cầu thưởng thức cái đẹp, góp phần hoàn thiện tâm hồn và nhân cách củacác thế hệ HS

Văn BC đóng vai trò quan trọng trong CT tiểu học nói riêng và CT giáodục phổ thông nói chung Thứ nhất, văn BC có mối liên hệ chặt chẽ với đọchiểu; nó tích hợp, kết nối với phần đọc hiểu Đọc một bài thơ, câu chuyện, HSkhông chỉ dừng lại ở việc đọc đúng, hiểu được ND chính của các VB đó màcòn cần nhận xét được các nhân vật, sự việc và thái độ, tình cảm của ngườiviết, nhận biết được những hình ảnh đẹp, từ đó viết được đoạn văn thể hiệnđược cảm xúc của mình Hay nói cách khác, đọc phải có suy ngẫm, tưởngtượng (hay liên tưởng) và rung cảm trước cái hay, cái đẹp Ngược lại, văn BCgóp phần mở rộng khả năng đọc và cải thiện, phát triển trí nhớ/ duy trì nhữngcái mà HS đã đọc, thúc đẩy niềm hứng thú đọc sách Trong quá trình tiếpnhận VH, HS được phát triển thêm những suy nghĩ, tư duy xúc cảm, “hìnhthành và phát triển NL VH, một biểu hiện của NL thẩm mĩ; đồng thời bồidưỡng tư tưởng, tình cảm để HS phát triển về tâm hồn, nhân cách” Trong DHTiếng Việt ở tiểu học, dạy viết văn BC được xem là khó nhưng cũng rất thú vị

và mới lạ Cùng với văn miêu tả và văn kể chuyện, văn BC có giá trị vô cùng

to lớn trong việc phát triển NL giao tiếp cho người học, giúp HS rèn luyệnnhững ngôn ngữ xúc cảm

Tuy nhiên, nhìn lại thực tế trong quá trình giảng dạy môn Tiếng Việt ởcác trường tiểu học, dễ dàng có thể thấy được vấn đề rèn kĩ năng viết văn BCcho HS chưa được quan tâm đúng mức, đặc biệt là viết văn BC về thơ (cảmthụ tác phẩm thơ) HS gặp rất nhiều khó khăn trong viết văn BC, hầu hết các

em đều ngại viết, sợ viết Bên cạnh đó, các em còn lúng túng trong việc “diễnđạt đúng về ngữ pháp, liên kết câu, đoạn, cách viết câu văn giàu hình ảnh,

BC” Việc khai thác hoạt động tư duy của HS trong quá trình đọc, TLV, LTVCtrong CT lớp 5 tuy đã có sự tích hợp, kết nối nhưng chủ yếu là về phươngdiện ND, kiến thức Bên cạnh đó, nhiều thầy cô còn quan niệm viết văn BC,văn cảm thụ về các VB VH là kĩ năng chỉ dành cho các em HS khá, giỏi Họchưa tích cực tìm tòi, sáng tạo những phương pháp, kĩ thuật DH tích cực, phùhợp với khả năng HS của mình

Bởi vậy, tôi quyết định chọn đề tài NC “DH viết đoạn văn BC về bài thơcho HS lớp 5” Thực hiện đề tài này, tôi có cơ hội NC lí luận và thực tiễn về DHviết văn BC góp phần phát triển PC, NL cho HSTH, với mong muốn giúp các

em có thể tìm hiểu và cảm nhận thế giới muôn màu của văn chương

2 Lịch sử NC vấn đề

2.1 Tình hình NC về dạy học viết văn biểu cảm ở trường tiểu học

Từ lâu, việc DH văn đã quan tâm nhiều đến các trạng thái cảm xúc,những rung động của người viết, người đọc Có nhiều công trình NC liênquan đến vấn đề này của các nhà lí luận VH nổi tiếng như “Cảm thụ VH của HS” của O.L.Nhikiphorova (1959), “Cảm thụ nghệ thuật” của B.X.Mailax

(1971) Hai công trình này đã đem lại những cơ sở lí luận có giá trị về đặc

trưng của ngôn ngữ nghệ thuật, khái niệm cảm thụ VH, tâm lí và NL cảm thụ

VH của HS

Ở Việt Nam, ta có thể kể đến nhiều tên tuổi của các nhà văn, nhà phêbình VH, nhà giáo,… với những nhận định, bài viết bổ ích, sâu sắc về việcdạy và học viết văn BC như Đặng Thai Mai, Dương Quảng Hàm, Tạ ĐứcHiền, Trần Đình Sử,…

Một trong những công trình NC đáng quan tâm là “Cảm thụ VH

và giảng dạy VH” của giáo sư Phan Trọng Luận, xuất bản năm 1983 Chuyênluận này đã cung cấp một số hiểu biết cơ bản về tính đặc trưng của cảmthụ văn học và mối quan hệ giữa người đọc với tác phẩm Theo tác giả,cần xem HS là chủ thể cảm thụ trong cơ chế DH văn Đây cũng là cơ sở choviệc đổi mới phương pháp DH văn theo hướng mở và phát huy vai trò chủ thểsáng tạo của HS

Hay trong “Phương pháp DH tác phẩm văn chương (Theo thể loại)”,

Nguyễn Viết Chữ đã đưa ra các yêu cầu khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong

DH tác phẩm văn chương và hệ thống câu hỏi vận dụng để dạy học tác phẩmvăn chương trong nhà trường Việt Nam

Trong CT Ngữ văn hiện hành, HS chính thức được tìm hiểu, thực

hành viết văn BC ở học kì I lớp 7 Sách giáo khoa Ngữ văn - Lớp 7, tập 1

[tr.73] có đưa ra khái quát chung về văn BC như sau: “Văn BC là VB viết ranhằm biểu đạt tình cảm, cảm xúc, sự đánh giá của con người đối với thế giớixung quanh và khơi gợi lòng đồng cảm ở người đọc.”

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã chia sẻ trong bài phỏng vấn về thực

trạng nhiều HS không thích học môn Tiếng Việt trong quyển “Tìm vẻ đẹp bài

văn ở tiểu học” - Nhà xuất bản Giáo dục Tác giả cho rằng: “Dạy văn trước

hết là dạy cách cảm nhận về vẻ đẹp, chứ không phải đem chúng ra mổ xẻ…

Nếu không giúp HS cảm nhận được tác phẩm trước khi đi sâu phân tích, tìmhiểu tại sao chỗ này nhà văn làm mình rưng rưng xúc động, chỗ kia làm mìnhcăm giận, tức tối hay phì cười,… thì việc HS không còn yêu môn Văn là điều

dễ hiểu.”

Tác giả Lê Phương Nga trong cuốn “Bồi dưỡng HS giỏi tiếng Việt ở

tiểu học” đã đưa ra rất cụ thể những yêu cầu và các dạng bài “tập về cảm thụ

VH Tác giả đã khẳng định”: “Học cảm thụ VH không thể tách rời với luyệnviết đoạn văn cảm thụ, do đó cũng không thể tách rời với học viết văn”

Các tác giả Đỗ Xuân Thảo và Phan Thị Hồ Điệp trong cuốn “Chiến

thuật viết văn tiểu học” đã gợi mở cho các em HS các bí mật của ngôn từ, của

cấu trúc, của nghệ thuật viết,… để mở ra, tạo chất liệu cho các em sáng tạonhững câu, đoạn, bài văn hay và truyền cảm “Từ đó, góp phần gỡ bỏ nhữngkhuôn mẫu gò bó, khô cứng từng bước phát triển NL tưởng tượng và sáng tạocủa trẻ”

Với đề tài tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Giáo dục học (GDTH) “DH

viết đoạn văn BC về bài thơ, bài thơ cho HS lớp 3”, tác giả Nguyễn Thị

Quỳnh Trang đã chỉ rõ vai trò và đưa ra những ý kiến, giải pháp gợi ý về việc

DH viết đoạn văn BC về bài thơ cho HS lớp 3

2.2 Tình hình NC về DH viết văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

Tác giả Lê Phương Nga trong những sách “Ôn tập - kiểm tra, đánh giá

NL HS môn Tiếng Việt lớp 5”, “35 đề Ôn luyện Tiếng Việt 5” hay “35 đề ônluyện Tiếng Việt cuối cấp tiểu học” đã xây dựng hệ thống những bàitập giúp HS tự ôn tập, phát triển tri thức và kỹ năng; giúp các em tự đánh giá

NL học tập môn Tiếng Việt sau mỗi bài học của mình Tác giả cũng đưa ramột số đoạn văn và bài viết về cảm thụ VH để các em tham khảo, học hỏi, bồidưỡng khả năng viết văn của mình

Trong cuốn “Cảm thụ VH Tiểu học 5”, nhóm tác giả Tạ Đức Hiền đã

đưa ra gợi ý về các bài thơ, bài văn trong CT lớp 5 hiện hành theo hai hìnhthức cụ thể: Đọc - hiểu VB; Đọc - cảm thụ VB Tác giả đã khẳng định rằng:

“Cảm thụ VB là cái đích mà người đọc, người học hướng tới giá trị, linh hồncủa tác phẩm”

Nhóm tác giả gồm Lê Hữu Tỉnh (chủ biên), Ngô Vũ Thu Hằng và Đào

Tiến Thi với cuốn “Rèn kĩ năng cảm thụ VH qua các bài tập đọc lớp 5” đã

đưa ra những chỉ dẫn về PP làm một bài TLV thuộc các kiểu bài khác nhaucủa CT mới

Qua những công trình NC vừa nêu, tôi thấy các công trình này đã cónhững định hướng về việc bồi dưỡng khả năng viết đoạn văn cho HSTH,hướng dẫn HS cách viết tuy nhiên còn khái quát, chưa có NC nào đi sâu vềviệc DH viết đoạn văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

Những cuốn sách này vô cùng quan trọng để tôi tiếp tục tiến hành NC

đề tài luận văn của mình

4 Mục đích và nhiệm vụ NC

4.1 Mục đích NC

“Đề tài NC việc DH viết đoạn văn BC về bài thơ nhằm bồi dưỡng cảmxúc, tình cảm và NL dựng đoạn văn”, nâng cao NL viết văn BC về bài thơ cho

HS lớp 5

4.2 Nhiệm vụ NC

- NC cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

- NC các biện pháp bồi dưỡng cho HS lớp 5 NL viết đoạn văn BC

- TN để kiểm chứng tính khả thi của những đề xuất khoa học

5 Giả thuyết khoa học

“ Nếu luận văn đề xuất được các biện pháp DH viết đoạn văn” BC về bài

thơ hiệu quả thì HS lớp 5 sẽ “cảm nhận và có biện pháp tốt hơn khi viết đoạnvăn BC về bài thơ; từ đó các em có hứng thú trong việc viết văn BC và biếtyêu cuộc sống hơn”

6 Phương pháp NC

6.1 Phương pháp NC lí luận

- Phương pháp phân tích tổng hợp

Tổng hợp các công trình đã viết về DH viết đoạn văn BC về bài thơ cho

HS lớp 5 để tìm ra cơ sở lí luận của đề tài

- Phương pháp hồi cứu tài liệu

NC tài liệu để đánh giá, đưa ra hướng đi để định hướng HS tích hợprèn luyện khả năng viết văn trong hoạt động học tập

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

Đánh giá kết quả trước và sau của quá trình NC của quá trình rèn luyệnkhả năng viết đoạn văn BC của HS qua bài thơ

6.2 Phương pháp NC thực tiễn

- Phương pháp điều tra, khảo sát

Đánh giá NL viết văn BC của HS lớp 5 trường Tiểu học Phú Diễn dướihình thức phiếu điều tra, quan sát tìm hiểu, đánh giá thực trạng.

có hiệu quả, gây hứng thú cho HS

Tổ chức kiểm tra đánh giá NL viết văn (bằng phiếu khảo sát) của HS

- Phương pháp sử dụng toán thống kê

Tính tỉ lệ phần trăm, tính giá trị trung bình để xử lí các số liệu điều tra

7 Đóng góp của đề tài

Đề tài cung cấp cơ sở lí luận và thực tiễn “về việc DH viết văn BC vềbài thơ cho HS lớp 5; các biện pháp bồi dưỡng cho HS lớp 5 NL viết đoạnvăn BC về” bài thơ

8 Cấu trúc luận văn

Gồm 3 phần chính: Mở đầu, ND, Kết luận và khuyến nghị

Phần ND gồm ba chương:

Chương Một: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương Hai: Cách thức dạy học viết đoạn văn biểu cảm về bài thơ cho

HS lớp 5

Chương Ba: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CỦA VIỆC

DẠY HỌC VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM VỀ

BÀI THƠ CHO HỌC SINH LỚP 5 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Văn BC và đoạn văn BC

1.1.1.1 Văn biểu cảm

Không thể phủ nhận rằng VH là nhân học VH bồi dưỡng tìnhcảm và rèn luyện thói quen giữ gìn sự trong sáng và vẻ đẹp của tiếngViệt nhằm góp phần xây dựng nhân cách con người ở HS

* Khái niệm:

Biểu cảm là sự biểu lộ, thể hiện tình cảm và tư tưởng của con người nhờngôn ngữ hay một số phương tiện khác Bởi vì, trong cuộc sống con người sẽtrải qua rất nhiều những niềm vui, nỗi buồn,…

VB BC là VB viết ra để bày tỏ tình cảm, suy nghĩ và sự cảm nhận củacon người về cuộc sống chung quanh nhằm khơi gợi sự rung cảm nơingười đọc Tình cảm trong văn BC chủ yếu là tình cảm trong sáng và thấmđẫm tính nhân văn Mỗi đoạn văn BC tập trung miêu tả một tình cảm chủ yếunhư yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu quê hương, ghét thói xấu,…

Nếu như văn miêu tả giúp người đọc hình dung những đặc điểm, tínhchất của sự vật, con người,…; văn tự sự là kể, liệt kê những sự việc, tình tiếtthì văn BC nhấn mạnh vào những cảm nghĩ, suy tư, tình cảm, những điềutrong nội tâm của người viết

* Đặc điểm của VB BC

Điều cơ bản để tạo ra một VB BC là cảm xúc Cảm xúc vui buồn, yêuthương những rung cảm có được nhờ tình cảm với đối tượng Trong văn

BC, những tình cảm được bày tỏ phải là tình cảm đẹp, trong sáng, chân thực,thấm đẫm chất nhân văn thì mới gợi được sự đồng cảm nơi người đọc.

Có hai cách BC thường dùng là BC trực tiếp và BC gián tiếp Ngoàicách BC trực tiếp như lời than, tiếng kêu văn BC còn sử dụng các yếu tố tự

sự, miêu tả để khơi gợi tình cảm Ngoài ra còn có thể hiểu: BC trực tiếp là bày

tỏ những trạng thái cảm xúc, những ý nghĩ thầm kín bằng những từ ngữ bộc

lộ cảm xúc đó Cũng có thể thổ lộ thẳng những suy nghĩ, tình cảm trong lòngvới đối tượng đó BC gián tiếp là qua miêu tả cảnh vật hoặc nói đến một sựviệc hay khơi gợi một suy nghĩ, cảm xúc nào đó để người đọc nhận thấy màkhông nói trực tiếp cảm xúc

Đối tượng BC trong cuộc sống rất phong phú, đa dạng Dựa vào đốitượng BC, ta cũng có thể chia ra làm 2 loại văn BC chính đó là BC về sự vật,con người,… và BC về tác phẩm VH

* Các kĩ năng viết văn BC

Đối tượng BC vô cùng rộng rãi nên đề bài BC cũng rất đa dạng về ND

Có đề BC về cảnh đẹp thiên nhiên như bình minh trên quê hương, hoàng hôntrên biển, cánh đồng lúa chín, Có đề BC về các loài cây, loài hoa Có đề BC

về sự việc như một kỉ niệm đáng nhớ, một buổi đi chơi thú vị Đề bài yêu cầu

BC về con vật: BC về một con vật em yêu quý Có đề BC về con người: BC

về mẹ, về một người thân HS được nêu suy nghĩ, tình cảm về cảnh đẹp: HồGươm hay một di tích lịch sử nơi em sống Có đề BC về hiện tượng xã hội, có

đề BC về tác phẩm VH nghệ thuật… Với “mỗi đề bài có thể có định hướngcho HS và mở ra cho các em định hướng” tình cảm khác nhau

* Quy trình viết bài văn BC

Khi làm bài văn BC ta cũng cần thực hiện qua 4 bước:

(1) Bước 1: Tìm hiểu đề và tìm ý

Để tìm được hướng viết, HS cần đọc yêu cầu của đề văn BC HS nênphân tích kỹ đề để xác định các yêu cầu: yêu cầu về đối tượng BC và tình cảm

sẽ thể hiện trong bài văn

Cùng với đó, chọn lựa những yếu tố thích hợp nhằm bổ trợ cho thể loạichính như: tự sự, miêu tả, , Để xác định chủ đề cho bài văn BC HS phải hìnhdung cụ thể đối tượng BC và cảm xúc, cảm xúc của bản thân đối với từng

trường hợp

(2) Bước 2: Lập dàn ý

Sau bước tìm ý, HS tiến hành lập ý cho bài văn BC nhằm tạo ý cho bài.Cũng như các thể loại VB khác, bố cục của bài văn BC gồm ba phần: Mở bài,thân bài, kết bài

Phần MB: Nêu đối tượng BC, khái quát cảm nghĩ ban đầu

Phần TB: Nêu cảm nghĩ về đối tượng Cần sắp xếp các cảm xúc nhỏ

phù hợp với sự phát triển tâm lí

Phần KB: Khẳng định lại cảm xúc, tình cảm của mình hoặc liên tưởng

mở rộng, nâng cảm xúc thành tư tưởng

Cách lập ý cho bài văn BC không nên máy móc mà phải tùy vào đốitượng cảm xúc cũng như tâm hồn của người viết Nên kết hợp các cách lập ýquen thuộc để tạo ra sự mới mẻ cho bài viết

Có những cách thường dùng để lập ý, khơi nguồn cảm xúc trong bàivăn BC:

Thứ nhất là liên hệ hiện tại với tương lai

Thứ hai là hồi tưởng quá khứ và nghĩ tới hiện tại

Thứ ba là tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước

Thứ tư là quan sát, suy ngẫm…

Dựa trên những cách khêu gợi nguồn cảm xúc, người viết linh hoạt sửdụng các cách để bài BC có cảm xúc xuyên suốt và liền mạch

(3) Bước 3: Viết bài

Trong quá trình viết bài, HS nên bám sát “sườn” mà mình đã viết, đồngthời, cũng GV nhắc HS trong quá trình viết đoạn cần biết phối hợp với nhữngphương thức biểu đạt khác (miêu tả, tự sự, ) và sử dụng những biện phápnghệ thuật độc đáo (nhằm tạo sức hấp dẫn cho bài viết

Khi viết, cần xác định rõ các yếu tố miêu tả, tự sự không phải là mụcđích của bài BC mà chỉ là yếu tố góp phần khơi gợi cảm xúc, gợi ra đối tượng

BC hoặc dùng nó để gửi gắm cảm xúc Vì vậy, không miêu tả hoặc kể chi tiết,đầy đủ sự việc, cảnh vật như trong bài tự sự hay bài miêu tả

(4) Bước 4: Đọc lại và sửa chữa

Sau khi viết xong, HS cần đọc kĩ để phát hiện các lỗi về ND, diễn đạt,câu và có điều chỉnh phù hợp Ngoài ND hấp dẫn thì cách diễn đạt, lỗi chính

tả cũng ảnh hưởng nhiều đến cảm xúc của người đọc, người nghe

1.1.1.2 Đoạn văn BC

* Cấu tạo: Đoạn văn BC có bố cục ba phần

Mở đoạn: Giới thiệu bài thơ và cảm xúc ban đầu của người viết.

Thân đoạn: Bộc lộ cảm xúc, ý nghĩ bằng ngôn từ một cách cụ thể, chi

tiết, sâu sắc

Kết đoạn: Khái quát lại cảm xúc, liên hệ, mở rộng.

* Yêu cầu:

- Nắm được đặc điểm hình thức của đoạn văn BC:

+ Đoạn văn được tính từ chỗ viết hoa lùi đầu dòng đến chỗ chấm xuốnghàng

+ Tìm lời văn thích hợp, gợi cảm

+ Có thể BC trực tiếp hoặc BC gián tiếp hoặc kết hợp cả hai lối BC.+ Kết hợp các yếu tố tự sự và miêu tả trong bài văn BC

+ Sử dụng các biện pháp nghệ thuật so sánh, nhân hóa, điệp ngữ…

- Về mặt ND, yêu cầu trước hết là HS phải nắm được các cảm xúc, tìnhcảm cần có phù hợp đối với từng đối tượng miêu tả Qua đó, người viết bộc lộ

NL, tình cảm, cái nhìn đối với đối tượng BC

* Kĩ năng viết đoạn văn biểu cảm

Khi viết đoạn văn BC, HS xác định rõ các bước làm văn BC: Tìm hiểu

đề, tìm ý, lập dàn ý, viết các ý trong đoạn văn “Trước hết HS phải xác định ýcho đoạn văn.”

Để hình thành ý cho đoạn văn BC, GV định hướng cho HS tìm hiểu vềđối tượng BC, mục đích BC, cảm xúc và tình cảm với mỗi đặc điểm…

Khi viết, tình cảm và cảm xúc phải chân thật, gần gũi và có sức layđộng; lời văn, mạch văn cần sinh động, cuốn hút Trước hết chúng ta hìnhdung cụ thể đối tượng BC Từ đó hình thành những cảm xúc và tình cảm củabản thân sau khi đọc xong bài thơ

Quá trình tìm hiểu đề là việc hình thành ý cho đoạn văn BC, ý của đoạnvăn thể hiện ngay trong từ ngữ hay hình ảnh trong bài và phải là mức độ tăngdần lên theo thứ tự thời gian trong kết cấu của bài Tuy nhiên điều quan trọng

là GV phải chỉ dẫn làm sao để HS nhận thấy những ý trọng tâm của bài mà đề

yêu cầu Có như vậy việc xác định ý và triển khai ý mới trở thành kĩ năng ởcác em

Cách sử dụng từ ngữ khi viết đoạn có tác động lớn đến nội dung củađoạn văn BC Vì vậy, các câu trong đoạn phải liên kết với nhau một cách chặtchẽ Trước hết, GV hướng dẫn HS nêu một cách khái quát ND của những câuvăn đầu đoạn, giữa đoạn và kết thúc đoạn Câu văn mở đoạn nêu cảm xúc,tình cảm của người viết Lần lượt nêu lên những cảm nghĩ của cá nhân tác giảđối với các phương diện của bài thơ Cuối cùng nêu lên những suy nghĩ kháiquát, có nhận xét và so sánh để tránh nhàm chán và tẻ nhạt

1.1.2 Đặc trưng của thể loại thơ

1.1.2.1 Quan niệm về thơ

Cho đến nay, đã có rất nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về thơ.Nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đã đưa ra quanniệm có thể xem là đầy đủ nhất: “Thơ là hình thức sáng tác VH phản ánh cuộcsống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàmsúc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu”

1.1.2.2 Một số cách phân loại thơ

Ở Việt Nam nói riêng và phương Đông nói chung, một số nhà NC còndựa vào thời gian xuất hiện để chia thành các loại:

+ Thơ trữ tình dân gian: Ca dao - những tác phẩm trữ tình dân gian chủyếu miêu tả cuộc sống nội tâm của con người, được mệnh danh là “thơ của vạnnhà”, là tấm gương phản chiếu của tâm hồn và cuộc sống xã hội

+ Thơ trữ tình trung đại: Thường nặng tính tượng trưng, ước lệ, tínhquy phạm và tính phi ngã ND thơ trữ tình trung đại thường nặng về tỏ chí vàtruyền tải đạo lí

+ Thơ trữ tình hiện đại: Màu sắc cá nhân của thơ in đậm nét trong từngkhía cạnh của ngôn ngữ như vốn từ, các biện pháp tu từ hay ngữ điệu vàgiọng điệu.

Bên cạnh đó, ở nước ta lâu nay vẫn còn tồn tại quan điểm dựa vào

ND mà phân chia thơ thành các thể loại: thơ trữ tình, thơ tự sự, thơ tràophúng, thơ cách mạng

1.1.2.3 Đặc trưng của thơ

Thơ là sự thổ lộ tình cảm mãnh liệt đã được nhà thơ ý thức Tính trữtình vì thế là đặc trưng nổi bật nhất về ND của thơ

- Thơ tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liêntưởng, tưởng tượng phong phú

- Nhân vật trữ tình là người trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rungđộng trong thơ trước sự kiện

- Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn những thể loại khác Hệquả là nhà thơ thể hiện cảm xúc của mình một cách cô đọng hơn qua ngônngữ nghệ thuật, nhất là qua ngôn từ thơ, qua giọng thơ và qua vần điệu, tiếttấu

- Thơ chú trọng vào vẻ đẹp và sự rung cảm của tâm hồn con người

và đời sống khách quan Vẻ đẹp và “tính gợi cảm, thi vị của thơ cóđược là nhờ ngôn ngữ thơ cô đọng, súc tích,” giàu hình ảnh và nhịp điệu…

1.1.2.4 Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ

Khi đọc hiểu tác phẩm thơ, cần thực hiện:

- Cần phải biết rõ nhan đề bài thơ, tên tác giả, thời gian và hoàn cảnh rađời, đó là cơ sở đầu tiên để tìm hiểu tác phẩm

- Qua việc đọc, phải tìm được đề tài và chủ thể trữ tình, nhân vật trữtình, hình tượng trữ tình và giọng điệu chủ đạo của bài thơ

- Cảm nhận ND và ý tứ bài thơ thông qua câu chữ, hình ảnh, giọngđiệu, âm thanh, các biện pháp tu từ,

- Lí giải, đánh giá tổng thể bài thơ cả trên hai phương diện ND và nghệthuật

1.1.3 Dạy học viết đoạn văn BC về bài thơ

1.1.3.1 Mục tiêu của DH viết văn BC

DH viết văn BC cho HS trước tiên cần bảo đảm mục tiêu học tập đãđược xác định trong CT giáo dục phổ thông Học viết có sự gắn kết với họcđọc, nghe – nói ở những môn khác Sự gắn kết đã bồi dưỡng và làm phongphú sự hiểu cũng như PC của HS Đối với việc học viết VB, HS sẽ thể hiệnnhững gì lĩnh hội được thông qua hoạt động tạo lập VB Quá trình DH viết

VB tạo cơ hội cho HS thể hiện các PC tốt đẹp như yêu đất nước, yêu quêhương và ý thức trách nhiệm với bản thân Các hoạt động trong quá trình họcviết VB hướng đến mục đích rèn kỹ năng làm việc độc lập và làm việc tậpthể, biết tôn trọng ý kiến người khác, biết chia sẻ và lắng nghe ý kiến ngườikhác Thông qua học đọc, HS cảm nhận được cái hay của ngôn từ, biết liêntưởng và cảm xúc với cái đẹp và cái thiện

Mục đích của DH viết là rèn luyện tư duy và kỹ năng viết, từ đó góp phầnhình thành PC và phát triển nhân cách HS Vì thế khi dạy viết, GV chú trọngviệc đưa ra ý tưởng và biết cách diễn đạt ý tưởng một cách sinh động, thuyếtphục và có sức biểu cảm Để thực hiện mục tiêu cần nắm bắt quá trình suy nghĩcủa HS khi tạo lập VB Từ đó, có những cách thức nhằm rèn cho HS cách viết,chủ động và tự tin diễn đạt ý

HSTH được cung cấp kiến thức và rèn luyện một số kỹ năng, NL cầnthiết để viết văn BC HS làm quen với những từ ngữ và hiểu biết ND, nghệthuật của văn bản Đó là các câu hỏi và những bài tập để khám phá ý của đoạn

văn, đoạn thơ, ý chính hay ND của đoạn thơ, bài thơ hoặc tìm kiếm từ “chìakhoá” làm nên cái hay, cái đẹp của VB HS cũng được cung cấp một số kỹnăng về biểu tượng và về ngôn từ thẩm mỹ qua hệ thống câu hỏi đáp để qua

đó biểu lộ cảm xúc của bản thân

1.1.3.2 Yêu cầu cần đạt đối với DH viết đoạn văn BC trong CT Tiếng Việt lớp 5

Trong CT Giáo dục phổ thông 2018, một trong những yêu cầu cần đạt đốivới CT Tiếng Việt lớp 5 đó là: “Viết được đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúccủa bản thân trước một sự việc hoặc một bài thơ, câu chuyện.”

1.1.3.3 Quy trình DH viết đoạn văn BC về bài thơ

Để HS nắm được cách viết một đoạn văn BC về bài thơ, bài thơ cần cóquy trình DH phù hợp

* Để hiểu rõ được thế nào là văn BC, GV có thể cho HS tiếp cận vớicác đoạn văn BC mẫu về bài thơ

Bước 1: Đọc đoạn văn BC về bài thơ

Bước 2: Phân tích đặc điểm của đoạn văn mẫu

Bước 3: Khái quát về đặc điểm, yêu cầu của đoạn văn BC về bài thơ

* Dạy cách viết đoạn văn BC theo quy trình

Bước 1: Chọn đối tượng viết

HS xác định đối tượng BC là con người hay cảnh vật được gợi ra từnhững bài thơ, bài thơ đã được học, thường là những con người, cảnh vật khơigợi được những cảm xúc, thẩm mỹ và những tình cảm, xúc cảm mạnh (tìnhcảm yêu, ghét) ở HS

Bước 2: Tìm ý cho đoạn văn

Bố cục của đoạn văn BC cũng bao gồm ba phần:

Mở đoạn: Có thể giới thiệu sự vật, cảnh vật trong thời gian và khônggian, cảm xúc ban đầu của mình Nêu ND của đoạn thơ hoặc bài thơ đó Từ

đó HS tiếp tục triển khai các ý trong phần thân đoạn dựa vào định hướng đãxác định ở trên

Thân đoạn: HS bộc lộ cảm xúc và suy nghĩ một cách ngắn gọn, mạchlạc và rõ ràng HS chỉ ra những biện pháp nghệ thuật và phân tích hiệuquả của biện pháp nghệ thuật đã nêu trong bài Dựa theo câu chủ đề và địnhhướng cách viết cho đoạn văn, HS lựa chọn cách triển khai ý thíchhợp làm rõ nội dung và cảm xúc cần truyền tải trong bài

Kết đoạn: Kết lại cảm xúc, ý nghĩ hoặc nâng lên bài học tư tưởng Liên

hệ, đánh giá của bản thân

Bước 3: Viết đoạn văn

Trên cơ sở là dàn bài đã tạo, người viết triển khai thành câu văn hoànchỉnh Cần chú ý là trong quá trình viết phải biết phối hợp với các phươngthức diễn đạt khác, đặc biệt là sử dụng những biện pháp nghệ thuật độc đáo,lời văn phải có xúc cảm

Bước 4: Sửa chữa

Sau khi viết xong, HS đọc lại toàn bộ bài để tránh mắc lỗi diễn đạt,chính tả, dùng từ, đặt câu Đoạn văn có ND về BC ở tiểu học cần được diễnđạt một cách trong sáng và bộc lộ tình cảm, cảm xúc phải chân thật

1.1.4 ND DH viết đoạn văn BC về bài thơ trong CT Tiếng Việt 5

* CT GDPT môn Ngữ văn 2018

Trong CT Giáo dục Phổ thông môn Ngữ văn 2018 [8, tr.8], yêu cầu cầnđạt đối với kĩ năng viết, (1) Kĩ thuật viết: gồm các yêu cầu về tư thế viết, kĩnăng viết chữ và chính tả; (2) Viết câu, đoạn, VB: gồm các yêu cầu về quytrình tạo lập VB và yêu cầu thực hành viết theo đặc điểm của các kiểu VB Cóthể hiểu là yêu cầu HS viết VB với hai mức độ:

(1) HS tạo lập VB phản ánh một vấn đề được yêu cầu như nghe – viếtlại và lồng cảm xúc, thái độ, tình cảm; đọc – viết trả lời câu hỏi phản ánh sựhiểu biết bài tập đọc; nói – viết lại điều mình nói

(2) HS tạo lập một VB phản ánh một vấn đề bằng sự tổng hợp nhữnghiểu biết, kĩ năng và phản ánh được những tâm tư, tình cảm, thái độ

* Các VB thơ lớp 5 (trong CT hiện hành)

Bảng 1.2 Thống kê các bài thơ trong CT SGK lớp 5

Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên

Trước cổng trời Nguyễn Đình Ảnh 80Giữ lấy màu

xanh Hành trình của bầy ong Nguyễn Đức Mậu 117

- Về tưởng tượng: Dần thống nhất và có logic hơn Các em đã có thể kểmột câu chuyện dựa trên trí tưởng tượng của mình

- Về trí nhớ: Tình cảm và xúc cảm giữ vai trò quyết định đối với khảnăng ghi nhớ và lưu trữ thông tin Sự tái hiện những gì đã ghi nhớ là một việckhó với HS

1.1.5.2 Đặc điểm về giao tiếp

Ngôn ngữ diễn đạt phát triển mạnh mẽ nên HS bắt đầu biết trình bày,tranh luận và biết trình bày quan điểm của “bản thân một cách rõ ràng HScũng nhận biết” cách dùng những yếu tố phi ngôn ngữ giao tiếp một cách khéoléo hơn bởi vì trong giai đoạn này các em thường tìm hiểu và học tập từ ngườilớn về cách giao tiếp và cách ứng xử cả tốt lẫn xấu Ngôn ngữ viết cũng pháttriển hơn vì HS biết sử dụng hình ảnh để so sánh, ý thức viết văn cũng tốt hơn

và biết trình bày “quan điểm của bản thân trong bài viết Kĩ năng làm việcnhóm đã được hình thành Trong giao tiếp, HS có thể chủ động làm quen,chào hỏi và hợp tác.”

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Đọc hiểu các bài thơ trong CT tiểu học

1.2.1.1 Đọc hiểu trong CT tiểu học

Durkin khẳng định đọc hiểu là “một quá trình tư duy có chủ tâm, trongsuốt quá trình này, ý nghĩa được kiến tạo thông qua sự tương tác giữa VB vàngười đọc” (1993)

Trong suốt quá trình tương tác này, người đọc mang tới những mức độkhác nhau về sự trải nghiệm đời sống, về kĩ năng, trong đó đó bao gồm các kĩnăng ngôn ngữ, về những nguồn tài nguyên nhận thức và tri thức của họ vềthế giới nói chung

Đọc – hiểu là NL đọc VB đạt đến cấp độ hiểu và NL hiểu thông quađọc VB Đối với HS lớp 5, “đọc – hiểu là khả năng nhận biết và hiểu nghĩa của

VB”; trên cơ sở đó kết nối, đánh giá thông tin; vận dụng thông tin trong VBvào giải quyết một số vấn đề cụ thể trong học tập và đời sống

1.2.1.2 Đọc hiểu các bài thơ trong CT tiểu học

Những bài thơ được chọn lọc để dạy trong phân môn Tập đọc là nhữngbài thơ đặc sắc và có giá trị cao cả về ND và nghệ thuật Mỗi bài thơ là tiếng

nói tốt đẹp về tình yêu quê hương đất nước, tình yêu cuộc sống và tình yêucon người mà mỗi HS đều được học tập, giúp các em mở rộng tâm hồn, nângcao hiểu biết và bồi dưỡng tình cảm thẩm mĩ.

Để rèn luyện kỹ năng đọc hiểu VB thơ trong giờ DH Tập đọc cho HS,trước hết, GV cần có sự am hiểu sâu sắc về ND và nghệ thuật bài thơ, baogồm:

- Yếu tố ngoài VB, bao gồm: tác giả, thể loại và hoàn cảnh ra đời;

- Yếu tố bên trong VB bao gồm: ND tư tưởng, dụng ý nghệ thuật Các yếu tố ấy sẽ khơi gợi giúp GV hiểu ND tư tưởng và giá trị nghệthuật của bài thơ được cụ thể và sâu sắc hơn nữa, để họ có cách nhìn nhậnmới mẻ và sâu sắc hơn “đời sống VH”.Hướng dẫn HS đọc hiểu thơ cần giúp

HS hiểu về trạng thái cảm xúc của nhân vật trữ tình, hoàn cảnh phát sinh xúccảm và vẻ đẹp của ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, tiết tấu, vần nhịp Đó lànhững điều mà GV có thể giúp HS đọc hiểu ở VB thơ

1.2.2 Thực trạng DH viết văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

1.2.2.1 Về phía GV

Để đánh giá NL dạy và học viết văn BC về bài thơ cho HS lớp 5 làm cơ

sở cho việc đề xuất các biện pháp rèn kĩ năng viết văn BC về bài thơ cho HS,chúng tôi tiến hành khảo sát (Phụ lục 1), phỏng vấn 22 GV khối 5 ở trườngTiểu học Phú Diễn (Bắc Từ Liêm, Hà Nội) và trường Tiểu học Tân Hội A(Đan Phượng, Hà Nội)

Trước hết, chúng tôi muốn tìm hiểu về các quan điểm và thái độ của

GV trong việc DH viết văn BC nói chung Khi được hỏi về ý nghĩa của văn

BC với HS lớp 5, 90,9% GV tham gia khảo sát nhận định rằng ý nghĩa lớnnhất của văn BC đối với HS là giúp HS biểu hiện tình cảm, tâm trạng và ýnghĩ của mình qua lời hoặc câu văn, đoạn văn và HS biết nhận thấy những giá

trị cao đẹp của cuộc sống và biết quý trọng, thương yêu cuộc sống (72,7%).Các ý nghĩa còn lại như giúp HS học cách quan sát và nhận biết cuộc sốngxung quanh để qua đó làm giàu vốn sống và nhìn thấy được những giátrị nhân văn, những điều sâu xa, tế nhị và tốt đẹp của cuộc sống và bồi dưỡng

NL ngôn ngữ và NL thẩm mĩ cũng được GV đánh giá cao với tỉ lệ ~ 65%.Như vậy, đa phần GV đã cảm nhận được vai trò to lớn của thểloại này trong việc bồi dưỡng những tình cảm, PC tốt đẹp cho HS

Tiếp đến là các câu hỏi thể hiện mối quan tâm của thầy cô dành cho CTgiáo dục phổ thông 2018 môn Tiếng Việt bậc tiểu học Chúng tôi đưa ra 3 đáp

án là những mức độ yêu cầu cần đạt khác nhau đối với viết văn BC ở các lớp

3, 4 và 5 Tuy nhiên, chỉ có 36.4% GV chọn đáp án phù hợp theo yêu cầu.59,1% GV hiểu rõ sự thay đổi trong ND dạy viết văn BC trong CT Tiếng Việtlớp 5 theo CT GDPT 2018 với CT hiện hành, đó là ND viết văn BC là ND bắtbuộc của kỹ năng viết trong CT DH Tiếng Việt lớp 5 Số còn lại thì cho rằngvăn BC chính là ND DH viết mở rộng trong CT đối với HS khá và giỏi Nhưvậy, có thể thấy phần lớn thầy cô nhận thức rõ tầm quan trọng của văn

BC với HS nhưng chưa thật sự quan tâm đến ND này, chưa thật sự quan tâmđến các thay đổi trong CT mới, cụ thể là những yêu cầu cần đạt về viết văn

BC đối với HS lớp 5

Trong CT Tiếng Việt hiện hành, ND viết văn BC không phải là

ND chính mà được tích hợp trong các phân môn của môn Tiếng Việt Quaquá trình DH, thầy cô nhận thấy các yêu cầu, bài tập về phương thức

BC đã tích hợp vào một số phân môn chính như TLV (100% GV chọn) vàTập đọc (77,3% GV chọn) Bên cạnh đó, các yêu cầu và câu hỏi liênquan về phương thức BC cũng có ở phân môn Kể chuyện và LTVC

Thầy cô đánh giá khá cao những chuyển biến tích cực của HS khi tiếpcận các yêu cầu, bài tập liên quan đến yếu tố BC 90,9% GV đánh giá rằng

HS đã mạnh dạn và tự tin bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ của mình “hơn cũng nhưbiết cảm thông, thấu hiểu và sẻ chia với thầy cô, gia đình, bạn bè, HS cũng

có sự phát triển khả năng tư duy ngôn ngữ và cách viết đoạn văn.” Bên cạnh

đó, không ít GV nhận thấy những thay đổi rong tâm tư, tình cảm của HS: HS

đã biết cảm thông, thấu hiểu và sẻ chia với thầy cô, gia đình, bạn bè,…

Tuy nhiên, khi thực hiện các yêu cầu, bài tập về phương thức

BC thì HS cũng gặp một vài trở ngại bởi đây là một ND thực sự khó Trở ngạiphổ biến nhất mà 81.8% GV và HS đang gặp phải đó là HS chưathể chọn được những từ ngữ thích hợp để diễn tả và bộc lộ cảm xúc của mình,chưa biết cách diễn tả và bộc lộ cảm xúc bằng từ ngữ, câu văn hay đoạn văn

“Sau khi HS đã hoàn thiện bài viết, ở khâu đánh giá, 87.5% GV tổ chứccho HS tự đánh giá và đánh giá theo nhóm/lớp với các tiêu chí cho trước,62.5% GV nhận xét bài làm của HS bằng lời nói về điểm mạnh và hạnchế trong bài viết của các em cũng như cách chỉnh sửa các từ và câu văn chophù hợp Tuy nhiên, không ít GV sử dụng phiếu nhận xét để đánhgiá bài viết theo các tiêu chí nhất định.”

Khi được hỏi về các giải pháp trong việc DH viết văn BC cho HS lớp 5đạt hiệu quả cao, 1 số GV đều cho rằng khi DH viết văn BC phải bám chặtvào quy trình dạy viết văn Ngoài ra, cần tích cực triển khai “các hoạt độngtăng vốn từ vựng trong quá trình dạy từng phân môn trong môn Tiếng Việtcũng như tất cả các môn học liên quan và thậm chí cả trong giao tiếp hàngngày.”

1.2.2.2 Khảo sát HĐ BC về bài thơ ở lớp 5

Chúng tôi thực hiện dự giờ một số tiết dạy

Trong các tiết dạy, phương pháp trực quan cũng được áp dụng trongphần lớn các HĐ, nhất là với phần Mở đầu và Giới thiệu bài Bằng phươngpháp trực quan, GV khơi gợi được hiểu biết của HS về vấn đề và hình thànhmối quan hệ giữa những gì đã biết với cái cần giải quyết Tuy nhiên, GV vẫnkhông làm rõ mối quan hệ của bài viết với cuộc sống HS, không làm rõ HS cónhu cầu viết và thấy cần thiết viết nhằm bày tỏ ý kiến, cảm xúc và suy nghĩcủa mình.

Thảo luận nhóm được GV sử dụng nhiều Tuy nhiên, GV ít có sự thayđổi các thành viên trong nhóm Điều này khiến cho HS ít có cơ hội tiếpxúc với nhiều bạn nhằm rèn luyện kĩ năng tương tác

ND bài được GV hướng dẫn tương đối kĩ “Thông qua các ND bài tậpđọc – kể chuyện trước khi viết, GV từng bước hướng dẫn HS thứ tự các ýcủa cả bài viết theo yêu cầu của đề bài.”

Sau phần nhận xét, GV đưa ra tiêu chí đánh giá trên bảng để HS nhậnxét bài làm của một số bạn đã trình bày trước lớp Tuy nhiên, kĩ năng nhậnxét và đánh giá không hẳn là hiệu quả

1.2.3 Thực trạng viết văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

Chúng tôi đã thực hiện bài khảo sát với 30 HS khối 5 ở trường Tiểu họcPhú Diễn

Trước hết, chúng tôi tìm hiểu cách hiểu của từng em đối với thể loạivăn BC Kết quả là 90% HS đã xác định được văn BC là thể loại vănnhằm diễn tả suy nghĩ, tình cảm và thái độ của mình với cuộc sống chungquanh và khơi gợi sự cảm thông nơi người khác, tuy nhiên thể loại này các

em không được học bản chính thức trong CT Tiếng Việt

Khi được hỏi về những thao tác mà em đã làm trước khi trả

lời những câu hỏi hoặc viết đoạn văn BC về bài thơ thì tất cả HS đã xác địnhyêu cầu đề bài trước khi trả lời

“Mặc dù đã có sự chuẩn bị trước khi viết nhưng đa phần HS vẫn còn gặpnhiều khó khăn khi trả lời các câu hỏi hoặc viết đoạn văn” BC về bài thơ

Trở ngại phổ biến nhất mà 100% HS thường mắc phải khi làm dạng bàitrên là không biết cách diễn đạt, biểu lộ cảm xúc Một số khó khăn khác nhưkhông có đủ cảm xúc và suy nghĩ về đối tượng trữ tình…

Sau khi đã hoàn thiện bài, đa phần các em nộp bài luôn Chỉ khoảng40.4% số em đọc kỹ và kiểm tra bài trước khi viết

Chúng tôi cũng hỏi thêm ý kiến của các em về việc tự rènluyện mình để viết được các đoạn văn BC về bài thơ hay và giàu cảm xúc.96% HS đều nhận thấy cần tích luỹ vốn sống và vốn từ thông qua những mônhọc, sách báo, Internet,…

“Cuối cùng, chúng tôi thực hiện khảo sát NL viết VB của HS thông quaviệc nêu cảm nghĩ ở phần vận dụng của tiết” Tập đọc “Hạt gạo làng ta”

Bảng 1.2 Bảng đáng giá NL viết đoạn văn BC về bài thơ

của HS lớp 5

đạt

1 Nêu được cảm xúc, tình cảm chung nhất về nỗi vất

2 Nêu được những hình ảnh, từ ngữ gợi hình, gợi

3 Nêu được cảm xúc về sự vất vả của người nông

dân khi làm ra hạt gạo, liên hệ bản thân 18 12

Nhìn vào thực trạng viết đoạn văn BC về bài thơ của HS lớp 5, chúng

tôi nhận thấy “NL viết văn BC của các em cần được trau dồi thường xuyên vàđịnh hướng rõ ràng hơn để HS có thể” phát huy hết khả năng của mình.

Tiểu kết chương 1

DH viết đoạn văn BC về bài thơ cho HS tiểu học là một ND khoa họccủa chuyên ngành Lý luận và phương pháp DH Tiếng Việt ở tiểu học ND nàychú trọng theo định hướng DH phát triển NL cho người học, trong đó có các

NL trí tuệ - cảm xúc Ở tiểu học chưa có bài học riêng cho văn BC, đặc biệt làviết văn BC về bài thơ với HS lớp 5, “chủ yếu GV phải bồi dưỡng lồng ghépthông qua các phân môn của môn Tiếng Việt như Tập đọc, Kể chuyện, TLV.Chính vì vậy, việc NC, tìm tòi để tìm ra biện pháp hữu hiệu nhằm bồi dưỡng

NL viết văn BC về bài thơ cho HS ở bậc tiểu học góp phần thực hiện đổi mới

ND, phương pháp DH Tiếng Việt ở tiểu học.”

Có nhiều cách tiếp cận và quan điểm DH viết VB cho HSTH Đa số cáctài liệu đều có điểm chung về khái niệm, cách tiếp cận viết văn BC cho HS

TH được hình thành, rèn luyện và phát triển thông qua các ND học tập Tuynhiên, chưa thấy có tài liệu NC sâu về cách thức DH viết đoạn văn BC về bàithơ lớp 5 Kế thừa những NC trước đây và làm sâu sắc hơn việc DH viết đoạnvăn BC về bài thơ cho HS lớp 5 là vấn đề mà luận văn tập trung giải quyết

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC DẠY VIẾT ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM VỀ

BÀI THƠ CHO HS LỚP 5 2.1 Nguyên tắc tổ chức DH viết đoạn văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

2.1.1 Bám sát mục tiêu, yêu cầu cần đạt của CT Tiếng Việt lớp 5

Tổ chức DH viết đoạn văn BC về bài thơ cần dựa trên mục đích DH làphát triển NL ngôn ngữ và NL thẩm mĩ và phát triển các NL khác để đạt đượcnhững yêu cầu của DH viết đoạn văn BC về bài thơ

Cần rèn luyện cho HS kĩ năng quan sát, kĩ năng so sánh, nhận biết, kĩnăng đặt câu và viết đoạn bằng những hoạt động tích cực của mình Bên cạnh

đó, cần bồi dưỡng cho các em thái độ yêu quý và ý thức giữ gìn sự trong sángcủa Tiếng Việt, yêu thích thơ văn, tích cực tự giác trong học tập

2.1.2 Đảm bảo tích hợp và phân hóa đáp ứng nhu cầu phát triển NL

DH tích hợp là DH phát triển NL vận dụng các tri thức, kĩ năng,… ởnhiều mức độ khác nhau nhằm giải quyết có hiệu quả những vấn đề trong họctập và thực tiễn đời sống, được thể hiện ngay trong quá trình thu nhận kiếnthức và rèn luyện các kĩ năng Nguyên tắc tích hợp đòi hỏi ND DH viết văn

BC phải tổng hợp các mạch kiến thức tiếng Việt và các kĩ năng nghe, nói,đọc, viết, tích hợp được tiếng Việt và các kĩ năng sống, tích hợp được tiếngViệt và các kiến thức, kĩ năng của các môn học khác

DH tích hợp là phương pháp trong đó GV tổ chức DH tuỳ theo đốitượng, nhằm thoả mãn nhu cầu giáo dục tương ứng với đặc điểm tâm - sinh lý,năng lực, nhu cầu và sở thích khác nhau của từng người học Trên cơ sở đó,

GV sẽ phát triển tối đa tiềm năng sẵn có của mỗi HS

Khi DH viết văn BC với HS lớp 5 cũng vậy, GV cần phân loại đốitượng HS trong lớp theo năng lực, hứng thú và cách học của mỗi em, từ đóđưa ra những ND, PP và hình thức DH giúp HS phát triển kỹ năng viết theotừng cách tiếp cận và theo từng trình độ khác nhau

2.1.3 Đảm bảo phát huy NL ngôn ngữ, NL VH và NL sáng tạo của HS

CT 2018 đã xác định rõ mục tiêu phát triển PC và NL cho HS phổthông Riêng về NL, ngoài những NL chung, CT nhấn mạnh vào việc hìnhthành và phát triển hai NL đặc thù cho người học, đó là “NL ngôn ngữ” và “NL

VH” CT 2018 lấy việc rèn luyện các kĩ năng giao tiếp (đọc, viết, nói và nghe)làm trục chính xuyên suốt nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển NL và bảo đảmtính chỉnh thể, sự nhất quán liên tục trong tất cả các cấp học, lớp học Cáckiến thức phổ thông cơ bản, nền tảng về tiếng Việt và VH được hình thànhqua hoạt động DH tiếp nhận và tạo lập VB; phục vụ trực tiếp cho yêu cầu rènluyện các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe của HS

2.1.4 Đảm bảo tính vừa sức

Tác phẩm VH dành cho HS tiểu học có những yêu cầu riêng để “vừasức” với các em Cụ thể có những bài giúp các em đọc đúng những từ quantrọng, mang nhiều thông tin mới, đúng ngữ điệu, đúng chỗ ngắt giọng; …

Văn, thơ dành cho HS tiểu học phải bảo đảm cho trẻ đọc được, vừaphải giúp cho trẻ cảm thụ được tác phẩm một cách tốt nhất

2.1.5 Đảm bảo gắn chủ đề và hoạt động viết với trải nghiệm thực tiễn

BC về bài thơ là quá trình nhận thức trong mỗi con người có ảnh hưởngbởi vốn sống của người đó “Vốn sống” được tích lũy bởi những hiểu biết và cảmxúc của cá nhân thông qua những hoạt động hằng ngày của con người

Gắn VH với cuộc sống là qua tác phẩm giúp các em hiểu thêm về cuộcđời Điều này rất cần và rất thiết thực

Nguyên tắc gắn VH với cuộc sống cần phải tự nhiên như chính mốiquan hệ giữa cuộc sống và VH, tránh trường hợp gò ép, bắt buộc Sự gò épbao giờ cũng là phản tự nhiên, nhất là với lứa tuổi HS tiểu học

2.2 Các BP rèn kĩ năng viết đoạn văn BC về bài thơ cho HS lớp 5

2.2.1 XD các ND làm tiền đề cho hoạt động viết đoạn văn BC về bài thơ

2.2.1.1 Tổ chức cho HS lớp 5 trải nghiệm hoạt động đọc cảm thụ bài thơ

a Hướng dẫn HS đọc tác phẩm

Đọc là cơ sở đầu tiên và tất yếu để thâm nhập vào ND của tác phẩm

VH Muốn nắm được ND của tác phẩm VH nhất thiết phải đọc Đặc biệt đốivới HSTH, GV cần đặc biệt quan tâm hướng dẫn HS đọc đúng giọng điệutheo cung bậc cảm xúc của tác giả

Để giúp HS, BC được bài thơ ngoài việc đọc thì hoạt động đọc của GV

là vô cùng quan trọng Qua giọng đọc của GV, các em sẽ cảm nhận được ND,tình cảm và các cung bậc cảm xúc của bài thơ

Đọc diễn cảm là làm nổi bật đặc trưng về cảm xúc thẩm mỹ và đời sốngtinh thần của tác phẩm và tạo ra mối quan hệ cảm xúc cá nhân của người đọcvới tác phẩm

Việc dạy đọc diễn cảm có tầm quan trọng đặc biệt đối với việc giúp

HS hiểu tác phẩm, đặc biệt là với HSTH khi đó người GV cần phải có sựchuẩn bị kĩ Người GV có thể có nhiều hình thức hướng dẫn HS đọc như: đọcmẫu hướng dẫn HS đọc, vừa đọc vừa tóm tắt lại ND, đọc phân vai,…

Ví dụ: Khi HS đọc và ngắt giọng đúng chỗ bài thơ “Đất Nước” của nhàthơ Nguyễn Đình Thi, khi ấy việc BC về bài thơ của các em sẽ sâu sắc hơn:

Sáng mát trong/ như sáng năm xưa

Gió thổi mùa thu/ hương cốm mới

Tôi nhớ những ngày thu/ đã xa

b Điều chỉnh, bổ sung các câu hỏi và bài tập cảm thụ VH