Vận dụng phương pháp tích cực hóa trong dạy học môn kinh tế chính trị của chủ nghĩa mác lênin phần tiền tệ và hàng hóa ở trường đại học quy nhơn

Hà Nội đã lý giải việc cần thiết phải vận dụng phơng pháp dạy học tích cựchóa nhằm phát huy tính tích cực học tập của sinh viên dới hình thức nhóm tạilớp.Luận văn thạc sĩ "Đổi mới phơng

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Đất nớc ta đang bớc vào thời kỳ đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá,hiện đại hoá với mục tiêu năm 2020 Việt Nam cơ bản trở thành một nớc côngnghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Đòi hỏi của nền kinh tế - xã hội đốivới lực lợng lao động là phải năng động, sáng tạo, có kiến thức cơ bản, làmchủ kỹ năng nghề nghiệp, nhạy cảm với cái mới, có ý thức vơn lên về khoahọc công nghệ Để tạo ra lực lợng lao động đáp ứng yêu cầu đó, Báo cáo củaBan Chấp hành Trung ơng Đảng khóa VIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ IX của Đảng đã chỉ rõ: Để đáp ứng yêu cầu về con ng“Để đáp ứng yêu cầu về con ng ời và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển đất nớc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần tạo chuyển biến cơ bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo”[12 tr.201].

Sau hơn 20 năm thực hiện đờng lối đổi mới toàn diện, đất nớc ta đã thu

đợc những thành tựu có ý nghĩa quan trọng đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn

đề cần tiếp tục đổi mới, nhất là trong công tác giáo dục và đào tạo Nhiệm vụbức thiết trong công tác giáo dục và đào tạo ở tất cả các bậc học của ViệtNam hiện nay là phải đổi mới nội dung chơng trình và đổi mới phơng phápdạy học theo hớng tích cực hoá hoạt động của ngời học để không chỉ làm chongời học nắm bắt đợc những tri thức khoa học mà còn hình thành ở ngời họcnhững kỹ năng cần thiết để ngời học tự mình có thể giải quyết đợc những vấn

đề đa dạng, phức tạp của thực tiễn đặt ra

Trớc yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học, nhiều giáo viên đã và đang

đổi mới cách dạy, tích cực áp dụng các phơng pháp dạy học mới nhằm pháthuy tính tích cực của ngời học Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn một bộ phậngiáo viên cha thực sự nắm bắt đầy đủ bản chất và cách thức vận dụng các ph-

ơng pháp dạy học cụ thể nhằm phát huy tính tích cực hoạt động của ngời học

Qua tìm hiểu thực tế dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủnghĩa Mác - Lênin (phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xãhội) ở trờng Đại học Quy Nhơn cho thấy: Việc dạy học phần nhiều vẫn thiên

về phơng pháp thầy giảng - trò ghi chép đầy đủ lời thầy giảng và học thuộc.Cách dạy và học nh vậy cha phát huy đợc tính độc lập, tính tích cực hoạt

động của ngời học Vì vậy, kết quả học tập còn nhiều hạn chế

Mặt khác, nội dung môn học Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩaMác - Lê Nin (phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội)

nhằm cung cấp cho ngời học những tri thức cơ bản về nội dung và cơ sở khoahọc của những vấn đề chính trị - xã hội, góp phần tạo nên ngời công dân cóphẩm chất và năng lực cần thiết để có thể tham gia vào hoạt động thực tiễn.Vì vậy, đổi mới phơng pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực cho ngờihọc là đòi hỏi khách quan, qua đó giúp sinh viên nắm đợc các tri thức cơ bản,rèn luyện sự năng động, sáng tạo để có thể làm chủ bản thân, làm chủ xã hội,

đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hộichủ nghĩa

Xuất phát từ yêu cầu nâng cao chất lợng dạy học môn học, chúng tôi

lựa chọn đề tài "Vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần tiền tệ và hàng hóa) ở trờng Đại học Quy Nhơn" làm luận văn nghiên cứu của mình

đã đợc quan tâm nghiên cứu dới nhiều góc độ khác nhau

Ngay từ thời cổ đại, ngời ta đã nhận thấy sự xuất hiện của phơng pháptích cực hóa trong cách dạy học trò của Khổng Tử

Bớc sang thế kỷ XX nhiều vấn đề lý luận dạy học đợc nghiên cứu mộtcách có hệ thống hơn trớc Phơng pháp tích cực hóa đợc đề cập đến trongcông trình nghiên cứu của các nhà s phạm nh V.Ôkôn, I.Ia.Lecne

V.Ôkôn trong cuốn "Những cơ sở dạy học nêu vấn đề" [40] đã đa ra

những khái niệm về vấn đề, dạy học tích cực hóa, những cơ sở của dạy họctích cực hóa, lịch sử của dạy học tích cực hóa

I.Ia.Lecne trong cuốn "Dạy học tích cực hóa ” [34] bên cạnh việc đa ranhững khái niệm quan trọng về dạy học tích cực hóa, tình huống có vấn đề,tác giả còn đi sâu nghiên cứu và làm rõ nguồn gốc, chức năng, bản chất,phạm vi ứng dụng của dạy học tích cực hóa

ở Việt Nam, trong công cuộc đổi mới phơng pháp dạy học cũng cónhiều công trình nghiên cứu về phơng pháp tích cực hóa nh:

Tác giả Vũ Hạnh trong luận văn thạc sĩ “Để đáp ứng yêu cầu về con ngVận dụng dạy học tích cực hóa dới hình thức nhóm tại lớp trong quá trình dạy học môn Giáo dục công dân ở Trờng Cao đẳng S phạm Hải Phòng”, năm 2000, trờng Đại học S phạm

Hà Nội đã lý giải việc cần thiết phải vận dụng phơng pháp dạy học tích cựchóa nhằm phát huy tính tích cực học tập của sinh viên dới hình thức nhóm tạilớp.

Luận văn thạc sĩ "Đổi mới phơng pháp tích cực hóa trong dạy học phần chủ nghĩa duy vật lịch sử môn Triết học Mác - Lênin ở trờng Cao Đẳng

S Phạm Bắc Ninh" của Đỗ Thị Nguyệt, năm 2007, trờng Đại học S phạm Hà Nội; Luận văn thạc sĩ "Vận dụng phơng pháp tích cực hóa để dạy phần công dân với các vấn đề chính trị - xã hội môn Giáo dục công dân ở lớp 11 trờng THPT Yên Lạc - Vĩnh Phúc" của Phùng Thị Kim Xuyên, năm 2008, trờng

Đại học S phạm Hà Nội đã nêu rõ việc vận dụng trong một lĩnh vực cụ thểcủa một môn học

Những công trình nghiên cứu trên là một trong những cơ sở gợi mởgiúp tôi tìm tòi đợc hớng giải quyết nhiệm vụ của luận văn

3 Mục đích nghiên cứu của luận văn

Trên cơ sở thực trạng dạy học ở trờng Đại học Quy Nhơn luận văn ớng tới xây dựng quy trình thực hiện phơng pháp tích cực hóa trong dạy họcnhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên, góp phần nângcao chất lợng dạy và học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác -Lênin (phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) ở tr ờng

h-Đại học Quy nhơn

4 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tợng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu phơng pháp tích cực hóa trong dạy họcmôn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận củaChủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) ở trờng Đại học Quy Nhơn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian có hạn nên luận văn chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu vậndụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn Những kinh tế chính trị củaChủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩaxã hội) thông qua khảo sát việc dạy và học ở trờng Đại học Quy Nhơn

5 Các luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn

- Các luận điểm cơ bản

Một là, làm sáng tỏ cơ sở khoa học và thực trạng của việc vận dụng

phơng pháp tích cực hóa

Hai là, căn cứ vào lý luận và kết quả tiến hành thực nghiệm s phạm để

xây dựng nên quy trình thực hiện phơng pháp tích cực hóa trong dạy họcmôn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận củaChủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội)

- Những đóng góp mới của luận văn

Luận văn góp phần củng cố cơ sở lý luận cho việc vận dụng phơngpháp tích cực hóa trong dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩaMác - Lênin (phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) ởcác trờng đại học, cao đẳng

Luận văn có thể hỗ trợ cho các giảng viên dạy học và sinh viên họctập môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin ở các trờng đạihọc, cao đẳng làm tài liệu tham khảo để có thêm phơng pháp dạy và học mônhọc có hiệu quả hơn

- Các phơng pháp nghiên cứu thực tiễn: phơng pháp điều tra khảo sát,phơng pháp phỏng vấn, phơng pháp quan sát, phơng pháp thực nghiệm sphạm, phơng pháp thống kê toán học

Chơng 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn những kinh tế chính trị của chủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội)

ở trờng Đại học Quy Nhơn

1.1 Cơ sở lý luận của việc vận dụng phơng pháp tích cực hóa

1.1.1 Quan niệm về phơng pháp và phơng pháp dạy học tích cực hóa

1.1.1.1 Quan niệm về phơng pháp dạy học

Thuật ngữ "phơng pháp" xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ "Methodes" cónghĩa là con đờng, cách thức để đạt tới mục đích nhất định Phơng phápkhông phải là hình thức bên ngoài của nội dung mà là biểu hiện bên trong

của nội dung, do nội dung quy định phơng pháp là hình thức tự vận động bên trong của nội dung.

Phơng pháp là phạm trù gắn với hoạt động có ý thức của con ngời,phản ánh hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con ngời Bởi vậy,phơng pháp là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bại củahoạt động nhận thức và cải tạo thế giới

Phơng pháp bao giờ cũng phải xuất phát từ đặc điểm của đối tợng, gắnchặt với đối tợng, cho nên phơng pháp có mặt khách quan của nó Phơngpháp luôn có tính mục đích và luôn gắn chặt với nội dung

Phơng pháp là cách làm việc của chủ thể cho nên nó có mặt chủ quan.Mặt chủ quan của phơng pháp chính là năng lực nhận thức, kinh nghiệm hoạt

động sáng tạo của chủ thể thể hiện trong việc ý thức đợc các quy luật vận

động của đối tợng và sử dụng chúng để khám phá chính đối tợng đó

Nh vậy, chúng ta có thể hiểu phơng pháp là cách thức, con đờng, là

ph-ơng tiện chủ thể tác động vào đối tợng nhằm đạt mục đích đề ra

định nghĩa khác nhau về phơng pháp dạy học.

Theo cuốn sách Lý luận dạy học - các nhà giáo dục học Kazansky vàNazarova cho rằng: "Phơng pháp dạy học là cách thức làm việc của giáo viênvới học sinh để cho học sinh lĩnh hội tri thức, kỹ năng và kỹ xảo" [36]

Trong cuốn sách Giáo dục học của tác giả Nguyễn Sinh Huy cho rằng:

"Phơng pháp dạy học là tổ hợp những thao tác tự giác liên tiếp đợc sắp xếptheo một trình tự hợp lý, hợp quy luật khách quan mà chủ thể tác động lên

đối tợng nhằm tìm hiểu và cải biến nó" [19]

Nh vậy, với các cách diễn đạt khác nhau nhng theo chúng tôi các tác giả

đều đề cập đến những nét đặc trng, phản ánh đợc bản chất của phơng pháp dạyhọc đó là: Trong quá trình dạy học, giáo viên phải có cách thức dạy và học sinhphải có cách thức học; cách thức dạy và học hợp thành phơng pháp dạy họcnhằm giúp cho thầy và trò hoàn thành các nhiệm vụ dạy học, phù hợp với mục

đích đề ra Vì vậy, phơng pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học.

Cấu trúc toàn vẹn của phơng pháp dạy học

- Phơng pháp dạy học bao gồm: phơng pháp dạy và phơng pháp học,với t cách là hai phân hệ độc lập nhng tơng tác chặt chẽ và thờng xuyên vớinhau để sinh ra hệ toàn vẹn là phơng pháp dạy học, phơng pháp dạy giữ vaitrò điều khiển

- Phơng pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và điều khiển Nógồm phơng pháp truyền đạt nội dung tri thức đến học sinh và điều khiển quátrình chiếm lĩnh tri thức của học sinh.

- Phơng pháp học có hai chức năng là lĩnh hội và tự điều khiển Nógồm phơng pháp lĩnh hội các nội dung tri thức do thầy truyền đạt và phơngpháp tự điều khiển quá trình chiếm lĩnh khái niệm của bản thân

- Phơng pháp dạy học hiệu nghiệm là cách thức tổ chức quá trình dạyhọc sao cho đảm bảo đồng thời 3 mối quan hệ:

+ Giữa dạy và học

+ Giữa truyền đạt và điều khiển trong dạy

+ Giữa lĩnh hội và tự điều khiển trong học

 Học sinh chiếm lĩnh đợc tri thức

I.Ia.Lecne cho rằng: "Dạy học tích cực hóa là phơng pháp dạy họctrong đó học sinh tham gia một cách hệ thống vào quá trình giải quyết cácvấn đề và các bài toán có vấn đề đợc xây dựng theo nội dung tài liệu họctrong chơng trình"[34, tr.5 - 6]

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo: "Dạy học tích cực hóa là hình thứcdạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt

động một cách sáng tạo, bao gồm sự kết hợp các phơng pháp dạy và học cónhững nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học Nhờ vậy, nó đảm bảo cho học sinhlĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển tính tích cực, tính tự lực

và năng lực sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan cho họ" [2, tr.41]

Qua các định nghĩa của các tác giả trong và ngoài nớc về phơng phápdạy học tích cực hóa, mặc dù còn có sự khác biệt nhng các tác giả đều coiphơng pháp dạy học tích cực hóa là việc tổ chức quá trình dạy học bằng cáchsáng tạo ra các tình huống có vấn đề, tạo ra ở học sinh nhu cầu phát hiện và

giải quyết vấn đề nảy sinh, lôi cuốn học sinh tự lực trong hoạt động nhậnthức.

Dới nhiều cách diễn đạt khác nhau, các tác giả đã đề cập đến nhữngnét đặc trng cơ bản, phản ánh bản chất của phơng pháp tích cực hóa nh:

- Thứ nhất, phơng pháp dạy học tích cực hóa bao gồm những hệ thống

tác động của giáo viên và học sinh, những cách thức thực hiện tổng quát cácquy luật và nguyên tắc dạy học nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạyhọc

- Thứ hai, phơng pháp dạy học tích cực hóa là sự mô hình hoá quá

trình t duy, cho nên những quy luật tâm lý t duy và quy luật lĩnh hội một cáchsáng tạo tri thức là cơ sở của nó

- Thứ ba, trong dạy học tích cực hóa, phơng tiện điều khiển hoạt động

nhận thức của học sinh là việc giáo viên tạo nên tình huống có vấn đề, họcsinh ý thức rõ đợc vấn đề đó và tự lực hoặc dới sự hớng dẫn chỉ đạo của giáoviên giải quyết vấn đề, kiểm tra những kết luận đã rút ra

- Thứ t, phơng pháp dạy học tích cực hóa tạo điều kiện thực hiện tốt ba

nhiệm vụ của dạy học đó là:

+ Dạy và học để làm gì? (mục đích)

+ Dạy và học những vấn đề gì? (nội dung dạy học)

+ Dạy và học nh thế nào? (phơng pháp và hình thức dạy học)

Nhìn chung, xuất phát từ những ý kiến trên chúng tôi có thể nêu ra

định nghĩa về phơng pháp dạy học tích cực hóa nh sau: phơng pháp dạy học tích cực hóa là phơng pháp dạy học đa học sinh vào tình huống có vấn đề

và kích thích học sinh tự lực giải quyết vấn đề đó một cách sáng tạo nhằm thực hiện tối u các nhiệm vụ dạy học Vậy là, hạt nhân của phơng pháp dạy

học tích cực hóa là phải xây dựng một chuỗi các tình huống có vấn đề dogiáo viên đặt ra nhằm tổ chức, điều khiển hoạt động của học sinh giải quyếtvấn đề, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học

1.1.2 Tình huống có vấn đề và cách tạo tình huống có vấn đề

1.1.2.1 Quan niệm về vấn đề và tình huống có vấn đề

* Vấn đề

Thuật ngữ "vấn đề" thờng đợc dùng theo nhiều cách giải thích khácnhau bao gồm: một sự thỉnh cầu nghiên cứu tìm tòi một cái gì đó cần đợc cảitiến; Điều cần xem xét, giải quyết; Có một cái gì đó có thể coi là một sự

thách thức phải vợt qua để đạt tới một kết quả chuyên biệt dới những điềukiện xác định.

Nh thế, vấn đề ở đây là một tình huống có vấn đề đợc chủ thể tiếp nhận

để giải quyết dựa trên các phơng tiện (tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm, tìm tòi)sẵn có của mình Do đó, mọi vấn đề đều chứa các tình huống có vấn đề nhngkhông phải bất cứ tình huống nào cũng là vấn đề cả

Trong một tình huống có ít nhất một vấn đề và việc giải quyết vấn đề

đó gắn liền với những khó khăn lớn mà vấn đề thờng đợc diễn đạt dới hìnhthức câu hỏi

Theo I.Ialecne: "Vấn đề là một câu hỏi nảy ra hay đợc đặt ra cho chủthể mà chủ thể cha biết lời giải từ trớc và phải tìm tòi sáng tạo lời giải, nhngchủ thể đã có sẵn một số phơng tiện ban đầu để sử dụng thích hợp vào việctìm tòi đó"[34, tr.27]

Vấn đề vừa là phạm trù của logíc học biện chứng, vừa là phạm trù củatâm lý học Theo logíc học biện chứng vấn đề là hình thức chủ quan của sựbiểu thị tất yếu của sự phát triển nhận thức khoa học Theo tâm lý học, vấn đề

là sự phản ánh mâu thuẫn trong quá trình nhận thức khách thể của chủ thể,nghĩa là mâu thuẫn trong t duy

Trong mỗi vấn đề phải có một cái gì đó cha biết nhng đồng thời cũngphải có một cái gì đó đã biết hoặc đã cho nếu không chúng ta sẽ không thểnhận thức đợc Cho nên, vấn đề có các dấu hiệu là: Có tình huống có vấn đề;Chủ thể đã đợc chuẩn bị ở một chừng mực nào đó để tìm lời giải có thể cónhiều cách khác nhau; Để giải quyết vấn đề phải chọn một phơng án rồi sau

đó nếu cần thì chọn phơng án khác để đi đến đáp số cuối cùng

* Tình huống có vấn đề

Tình huống có vấn đề là một trong những khái niệm cơ bản trọng tâmcủa phơng pháp dạy học tích cực hóa, nó có vai trò quan trọng trong quátrình lĩnh hội tri thức và điều khiển quá trình t duy Bàn về tình huống có vấn

đề đã có nhiều tác giả có ý kiến khác nhau

A.M.Machiuskin cho rằng: "Một tình huống gọi là tình huống có vấn

đề khi xuất hiện sự không tơng xứng, sự xung khắc giữa cái đã biết và cái đòihỏi, cách thức và những yếu tố thực hiện hành động đang đòi hỏi; hoặc khicon ngời gặp phải một vài độc lập mới mà không thể thực hiện hành động đãbiết"[33]

Theo M.I Makhơnutôp: "Tình huống có vấn đề là trạng thái tâm lý của

sự khó khăn về mặt trí tuệ nảy sinh ở con ngời trong những tình huống kháchquan khi cần giải thích một sự kiện mới bằng tri thức đã có hoặc bằng cáchthức hoạt động đã biết trớc đây mà phải tìm tri thức hoặc tìm cách thức hoạt

động đã biết tức là xảy ra mâu thuẫn giữa điều đã biết và cha biết và ngời học

ý thức đợc vấn đề

Qua đây, chúng ta cũng có thể khẳng định rằng không phải tình huốngnào cũng có thể trở thành tình huống có vấn đề, tình huống có vấn đề chỉxuất hiện khi có sự không tơng xứng, sự xung khắc giữa cái đã biết và cái chabiết mà thôi Nếu tri thức hoặc cách thức hành động mới không hấp dẫn hoặcquá khó đối với học sinh thì tình huống có vấn đề cũng không có giá trị Do

đó, tình huống có vấn đề chỉ có giá trị khi:

- Thứ nhất, tồn tại một vấn đề Tình huống phải chứa đựng mâu thuẫn

nhận thức, đó là mâu thuẫn giữa trình độ kiến thức, kỹ năng đã có với yêucầu lĩnh hội kiến thức, kỹ năng mới Ngời học phải ý thức đợc một khó khăntrong t duy hoặc trong hành động mà vốn hiểu biết sẵn có cha đủ để vợt qua

- Thứ hai, gợi nhu cầu nhận thức Tình huống phải chứa yếu tố mới,

gây ngạc nhiên, thu hút sự chú ý của ngời học hay tình huống chứa đựng vấn

đề gây ra ở ngời học nhu cầu giải quyết để chiếm lĩnh tri thức, tự hoàn thiệnhiểu biết của mình

- Thứ ba, gây cho ngời học niềm tin vào khả năng giải quyết vấn đề.

Tình huống có vấn đề phải phù hợp với trình độ hiểu biết của ngời học Cầnlàm cho họ hiểu vấn đề đặt ra tuy có khó, trớc mắt có thể cha có lời giải nhng

họ đã đợc trang bị một số kiến thức, kỹ năng liên quan Nếu tích cực suy nghĩ

sẽ giải quyết đợc vấn đề

* Các loại tình huống có vấn đề

Khi bàn về tình huống có vấn đề, đã có nhiều quan điểm chỉ ra sự phânloại tình huống có vấn đề ở đây chúng ta xem xét sự phân loại tình huống cóvấn đề theo lý luận dạy học của M.I.Makhơnutôp và PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo

Theo M.I.Makhơnutôp, tình huống có vấn đề có các loại nh sau:

1 Tình huống có vấn đề thờng nảy sinh khi học sinh gặp phải sự cầnthiết phải sử dụng những tri thức đã nắm đợc trớc đây vào hoàn cảnh thựctiễn mới

2 Tình huống có vấn đề dễ dàng nảy sinh trong trờng hợp nếu có mâuthuẫn có thể giải quyết những nhiệm vụ lý thuyết nhng trong thực tế khôngthực hiện đợc bằng cách đã lựa chọn

3 Tình huống có vấn đề nảy sinh khi có mâu thuẫn giữa kết quả thựchiện nhiệm vụ đạt đợc về mặt thực tế nhng học sinh lại thiếu lý giải về mặt lýthuyết

4 Tình huống có vấn đề nảy sinh khi học sinh không biết cách thứcgiải quyết nhiệm vụ đặt ra, không thể trả lời câu hỏi có tính chất vấn đề, giảithích sự kiện mới trong tình huống học tập hoặc tình huống của đời sống,nghĩa là học sinh ý thức đợc mình không đủ tri thức để giải thích hiện tợngmới [35, tr.170, 174]

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo, có các loại tình huống có vấn đề:

Một là, tình huống nghịch lý

Đây là tình huống có vấn đề mới thoạt nhìn dờng nh là vô lý, khôngphù hợp với quy luật, lý thuyết đã thừa nhận với học sinh, tình huống này đợctạo ra bằng cách giới thiệu những sự kiện, hiện tợng trái với quan điểm thôngthờng, với kinh nghiệm cá nhân cách thức giải quyết ở đây là tìm và phântích chỗ sai, chỗ cha chính xác trong cách hiểu vấn đề, từ đó mà tìm ra cáchhiểu với khoa học

Chính nhờ vậy, cách giải quyết những nghịch lý tơng tự trên mà có thểtạo nên lý thuyết mới bao quát hơn so với lý thuyết cũ, thậm chí bác bỏ lýthuyết cũ đã lỗi thời

Hai là, tình huống lựa chọn

Đó là tình huống có vấn đề xuất hiện khi đứng trớc một sự lựa chọn rấtkhó khăn giữa hai hay nhiều phơng án giải quyết Phơng án nào cũng có lý lẽ

của nó, nhng đồng thời cũng chứa đựng những nhợc điểm cơ bản, song chỉlựa chọn một phơng án duy nhất mà bản thân cho là hợp lý nhất trên cơ sởphân tích các phơng án.

Ba là, tình huống bác bỏ

Đó là tình huống có vấn đề khi phải bác bỏ một kết luận, một luận đềsai lầm, phản khoa học Để làm đợc điều đó học sinh phải tìm ra những điểmyếu của luận đề, chứng minh tính chất sai lầm của nó

Bốn là, tình huống "Tại sao"

Đây là tình huống phổ biến đồng thời xuất hiện nhiều trong khi nghiêncứu khoa học cũng nh trong dạy học Tình huống này ngời ta gặp phải nhữnghiện tợng, sự kiện mà con ngời cha đủ tri thức để giải thích hiện tợng đó vàcon ngời luôn thốt ra "Tại sao" [2, tr.47]

Nh vậy, trong thực tiễn dạy học, điều quan trọng là phải làm thế nào đểtạo nên tình huống có vấn đề Tuy nhiên, để tạo đợc những tình huống có vấn

đề ngời giáo viên cũng phải nắm đợc và phân biệt đợc các loại tình huống cóvấn đề nhằm đặt ra hệ thống mâu thuẫn phù hợp với môn học và trình độ họcsinh của mình Theo tác giả tình huống có vấn đề gồm có các loại nh sau:

- Tình huống cần mà cha biết

- Tình huống mâu thuẫn

- Tình huống phản bác

- Tình huống khủng hoảng tri thức

1.1.2.2 Cách tạo tình huống có vấn đề

Đã có nhiều ý kiến khác nhau về việc đa ra các cách tạo tình huống cóvấn đề PGS TS Nguyễn Ngọc Bảo đã đa ra các cách sau:

- Tạo cho học sinh bắt gặp những sự kiện, hiện tợng đòi hỏi phải giảithích về mặt lý luận

- Để cho học sinh phân tích những sự kiện, hiện tợng làm cho họ đụngphải mâu thuẫn giữa biểu tợng đời sống và khái niệm khoa học về những sựkiện đó

- Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách đề ra giả thuyết, tính chấtnghiên cứu

- Kích thích học sinh khái quát sơ bộ những sự kiện mới để tạo nêntình huống có vấn đề

- Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách tạo ra cho học sinh những bàitập có tính chất nghiên cứu.

- Trình bày cho học sinh những sự kiện, thoạt đầu mới nhìn dờng nhkhông thể giải thích đợc và dẫn đến việc đề xuất vấn đề khoa học trong lịch

sử khoa học

- Tạo nên tình huống có vấn đề bằng cách kích thích học sinh so sánh,

đối chiếu những sự kiện, hiện tợng, quy tắc, hoạt động [2, tr.50]

1.1.3 Các kiểu và các bớc dạy học tích cực hóa

1.1.3.1 Các kiểu dạy học tích cực hóa

* Trình bày tích cực hóa

Đây là hình thức trình bày bài giảng của giáo viên bằng thủ pháp gâytình huống nhằm lôi cuốn sự chú ý của học sinh bằng cách diễn đạt vấn đề d-

ới dạng nghi vấn, gợi mở hoặc đặt ra những câu hỏi

Đặc điểm của kiểu dạy học trình bày tích cực hóa cho phép ngời họctheo dõi logic của tiến trình bài học từ đó nảy sinh thắc mắc, hoài nghi, nhờ

đó giúp sinh viên bồi dỡng năng lực nhìn thấy vấn đề

Trong dạy học kiểu trình bày tích cực hóa cho phép giáo viên diễn đạtvấn đề một cách logic và chặt chẽ, trong quá trình học tập cho phép sinh viênnghe hoặc dự đoán bớc nghiên cứu tiếp theo của mình hoặc theo cách khác

Do đó vận dụng kiểu dạy học trình bày tích cực hóa là việc trình bày của giáoviên bằng câu hỏi gợi mở, nghi vấn hớng sinh viên vào các tình huống có vấn

đề nhằm gây ra thắc mắc hoài nghi, để giúp cho họ năng lực nhìn thấy vấn đề,

kỹ năng nhìn thấy nhiều lời giải, từ đó lĩnh hội đợc nội dung bài học

Thực chất kiểu dạy học của phơng pháp này là: sau khi tạo ra tìnhhuống có vấn đề, ngời giáo viên chẳng những nêu lời giải cuối cùng mà cònvạch ra logic của quá trình đi đến lời giải cùng với những mâu thuẫn, nhữnglệch lạc và còn nêu ra nguồn gốc phát sinh những mâu thuẫn, lệch lạc đó Từ

đó nêu ra luận cứ cho mỗi bớc tiến tới lời giải cuối cùng

Sử dụng hình thức trình bày tích cực hóa nhằm giải quyết những bàigiảng khó, những vấn đề phức tạp mà học sinh không thể tự giải quyết đợchoặc bớc đầu giúp học sinh làm quen và có khái niệm về dạy học tích cực hóa

* Tích cực hóa một phần

Khi một bài học mà nội dung kiến thức của bài học đó hoặc đề cập tớivấn đề mới mà học sinh không thể tự lực giải quyết đợc, còn nội dung kiếnthức của phần tiếp theo học sinh có thể tự giải quyết trên nền tảng kiến thức

của phần trớc thì áp dụng hình thức dạy học này là cần thiết Trong quá trìnhvận dụng kiểu dạy học tích cực hóa một phần giáo viên trình bày bài giảngtheo kiểu tích cực hóa nhng chỉ tập trung vào một phần hoặc chỉ giải quyếtvấn đề đến một chừng mực nào đó, còn lại tiếp tục cho học sinh tự lực giảiquyết ở đây học sinh bắt đầu tham gia giải quyết một phần vấn đề, giảiquyết một hay một số bớc chứ không phải toàn bộ vấn đề

Nh vậy, thực chất của kiểu dạy học tích cực hóa một phần là giáo viênlập kế hoạch các bớc giải, lập kế hoạch cho quá trình đi đến lời giải hay làmcho quá trình đó trở nên dễ giải hơn, còn học sinh thì tự lực giải quyết mộtphần vấn đề mà thôi

* Tích cực hóa toàn phần

Giáo viên đa ra vấn đề cùng hệ thống các câu hỏi chính, câu hỏi phụ,câu hỏi gợi mở để dẫn dắt học sinh độc lập giải quyết vấn đề và rút ra kếtluận Về thực chất là giáo viên tổ chức cho học sinh nghiên cứu nội dungkhoa học của bài học một cách sáng tạo

Tích cực hóa toàn phần là kiểu khá điển hình của dạy học tích cực hóa.Phơng thức này đảm bảo phát huy tới mức cao nhất sự phát triển khả năng tduy sáng tạo của học sinh, hình thành ở học sinh những tri thức, kỹ năng kỹxảo mới, khơi dậy niềm đam mê, hứng thú

Tuy nhiên, việc áp dụng hình thức tích cực hóa toàn phần còn tùythuộc vào nội dung kiến thức của bài học, tùy thuộc vào trình độ đồng đềucủa học sinh, vào sự chuẩn bị chu đáo cả về nội dung và phơng pháp tiếnhành của giáo viên và ý thức chủ động, tự giác của học sinh trong học tập

* Tích cực hóa có tính giả thuyết

Kiểu tích cực hóa có tính giả thuyết là giáo viên đa vào bài học một sốgiả thuyết hoặc quan điểm có tính chất mâu thuẫn với vấn đề đang nghiêncứu nhằm xây dựng tình huống có vấn đề thuộc loại giả thuyết Kiểu tích cựchóa này đòi hỏi học sinh phải lựa chọn quan điểm nào đúng và phải có sự lậpluận vững chắc về sự lựa chọn của mình, đồng thời phải phê phán chính xác,khách quan những quan điểm không đúng đắn, phản khoa học

Kiểu tích cực hóa có tính giả thuyết có những đặc điểm nh:

- Kiểu tích cực hóa có tính giả thuyết sẽ đa học sinh vào các quan

điểm, giả thuyết khác nhau bắt buộc học sinh phải tìm tòi, lựa chọn quan

điểm nào đúng để dần đi tới chiếm lĩnh tri thức mới

- Kiểu tích cực hóa có tính giả thuyết rèn luyện cho học sinh khả năng

so sánh, phân tích, t duy, lập luận khoa học, đem lại cho họ sự hứng thú vàtích cực cao hơn khi tham gia vào quá trình giải quyết vấn đề

Để giúp học sinh có cơ sở đối chiếu, đánh giá hoặc phê phán quan

điểm, giả thuyết trong những trờng hợp cần thiết giáo viên nên trình bày rõ

về lịch sử khoa học của vấn đề; hoàn cảnh, điều kiện đã làm nảy sinh nhữngquan điểm, giả thuyết, phơng pháp tiếp cận tức là mở rộng thông báo đểhọc sinh có điều kiện thuận lợi trong quá trình tiến tới phán đoán, kết luậnvấn đề

* Tích cực hóa mang tính chất so sánh tổng hợp

Kiểu tích cực hóa này thờng sử dụng số liệu thống kê để phân tích vàrút ra kết luận Kiểu tích cực hóa này có u thế là: thông qua số liệu, dữ liệuthống kê cho phép thể hiện một cách ngắn gọn quá trình và hiện tợng kinh tế

- xã hội Mặt khác, nó góp phần làm tăng tính chính xác, tính thuyết phụccủa vấn đề, đồng thời rèn luyện cho học sinh biết phân tích, khai thác nhữngtri thức thực tiễn

1.1.3.2 Các bớc dạy học tích cực hóa

Bớc 1: Tạo tình huống có vấn đề

Giáo viên đa ra một vấn đề hay một hệ thống các vấn đề để làm saocho học sinh nhận thấy đó là vấn đề học tập cần thiết (có thể dới hình thứccâu hỏi) và làm xuất hiện tình huống có vấn đề, học sinh cần phải tìm câu trảlời và cách giải quyết vấn đề đó

Bớc 2: Nghiên cứu giải quyết vấn đề

Giáo viên chỉ ra cho học sinh thấy xung quanh vấn đề mà giáo viênvừa đa ra trong vốn tri thức đã có của mình những gì đã biết, những gì ch abiết, cần tập trung suy nghĩ theo hớng nào để đi đến giải quyết vấn đề đặt ra.Thực hiện bớc này giáo viên có thể trình bày một cách ngắn gọn, sát thựcnhững yêu cầu đặt ra bằng hình thức thuyết trình hoặc những câu hỏi gợi mở,dẫn dắt, giả thuyết

Với những vấn đề mà kiến thức học sinh cha biết hoặc biết cha đầy đủthì giáo viên cần dẫn dắt học sinh thông qua hệ thống câu hỏi có tính chất táihiện dẫn dắt, gợi ý đến câu hỏi có tính chất sáng tạo

Bớc 3: Kết luận vấn đề

Học sinh vận dụng các kiến thức để giải quyết các vấn đề một cách

độc lập, tự do thảo luận, phát biểu kết luận và đi đến kết luận vấn đề đồng

thời có thể tiếp tục phát hiện những vấn đề học tập mới nảy sinh

1.1.4 Ưu nhợc điểm của phơng pháp dạy học tích cực hóa

* Ưu điểm của phơng pháp dạy học tích cực hóa

Phơng pháp dạy học tích cực hóa là một trong các phơng pháp dạy họctích cực Qua các công trình nghiên cứu của các tác giả cho thấy phơng phápdạy học tích cực hóa là phơng pháp dạy học có nhiều u điểm Những u điểmcủa phơng pháp dạy học tích cực hóa có thể khái quát nh sau:

- Một là, phơng pháp dạy học tích cực hóa đặt ngời học vào vị trí

khám phá, tạo cơ hội cho ngời học hứng thú trong học tập, nghiên cứu khoahọc, phát huy đợc trí tuệ, t duy, óc thông minh của mình, đòi hỏi cố gắng đếnmức cao nhất suy nghĩ tìm tòi, sáng tạo, để có thể giải quyết tốt vấn đề đặt ra

Từ đó, phơng pháp này giúp ngời học phát hiện chính mình, phát hiện đợcnhững sở trờng, những khả năng tiềm ẩn của bản thân

- Hai là, phơng pháp dạy học tích cực hóa góp phần định hớng, tạo

điều kiện cho ngời học phát huy tính chủ động, sáng tạo, hình thành khảnăng nêu và giải quyết vấn đề thực tiễn linh hoạt, rèn luyện phơng pháp tựhọc cho ngời học Thông qua việc lý giải bài toán nhận thức ngời học sẽ thu

đợc không chỉ là tri thức mà cả những kỹ năng kỹ xảo mới, từ đó giúp ngờihọc có thể sử dụng những phơng pháp mà mình tiếp nhận đợc để tìm hiểunhận thức những nội dung tri thức mới không chỉ trong các sách giáo khoa,

mà cả trong tài liệu khác và cả các tình huống nảy sinh trong thực tiễn

- Ba là, tích cực hóa là kết hợp với giải quyết vấn đề tại lớp thông qua

thảo luận có sự chuẩn bị của ngời học, không chỉ tạo ra sự nỗ lực hứng thú ởngời học mà còn tạo ra cho họ khả năng ghi nhớ nội dung tri thức một cáchsâu sắc và khả năng tập hợp trí tuệ của tập thể để giải quyết vấn đề, tạo điềukiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau Qua đó bồi dỡng ở ngời học lòng hamhọc, giúp ngời học có phơng pháp giao lu, trình bày một vấn đề trớc đám

đông, rèn luyện cho họ bản lĩnh tự tin trong học tập và nghiên cứu khoa học

- Bốn là, phơng pháp dạy học tích cực hóa có thể giúp giáo viên kiểm

tra, đánh giá năng lực của ngời học thông qua việc trình bày, lý giải nhữngbài toán nhận thức của ngời học, phân loại đợc ngời học, từ đó có biện phápgiáo dục thích hợp đối với từng đối tợng

- Năm là, dạy học tích cực hóa không chỉ tích cực hoá hoạt động của

ngời học mà còn làm cho hoạt động của ngời dạy trở nên tích cực hơn Trongdạy học tích cực hóa ngời giáo viên trở thành ngời tổ chức, điều khiển hoạt

động nhận thức của ngời học, do đó hoạt động của ngời giáo viên sẽ trở nên đadạng, phức tạp hơn và khó khăn hơn rất nhiều Nếu thiếu sự chuẩn bị kỹ lỡng,thiếu tri thức sâu rộng, thiếu kỹ năng s phạm thì ngời giáo viên không thể hoànthành nhiệm vụ Yêu cầu đó đòi hỏi giáo viên phải tìm cách nâng cao kiếnthức và kỹ năng s phạm, phải suy nghĩ tích cực, sáng tạo

* Nhợc điểm của phơng pháp dạy học tích cực hóa

Mặc dù có nhiều u thế nhng phơng pháp dạy học tích cực hóa khôngphải là một phơng pháp vạn năng, nó cũng chỉ là một phơng pháp trong hệthống các phơng pháp dạy học Bên cạnh những u điểm nhất định phơngpháp dạy học tích cực hóa còn có những nhợc điểm sau:

- Thứ nhất, nếu tuyệt đối hóa phơng pháp dạy học tích cực hóa sẽ dẫn

tới tình trạng không đảm bảo chất lợng đồng đều trong ngời học, sự phân hoátrình độ trong ngời học không có sự cá biệt hoá, nhiều học sinh yếu kém dễnảy sinh tâm lý ngại học

- Thứ hai, mặc dù trong quá trình dạy học giáo viên đã sử dụng các

thủ pháp s phạm nh tích cực hóa, yêu cầu ngời học đọc thêm tài liệu, nhắc lạikiến thức, phân tích, bình luận Tất cả các thủ pháp đó với mục đích tăngkhả năng hoạt động của ngời học trong giờ học Nhng để làm đợc điều nàyphơng pháp dạy học tích cực hóa đòi hỏi phải có nhiều thời gian, nhiều tàiliệu tham khảo mới đạt đợc kết quả

- Thứ ba, giảng viên phải biết đặt ra tình huống, phải có phơng pháp để

kích thích say mê, hứng thú của ngời học, nếu không hiệu quả sẽ không cao

- Thứ t, phơng pháp dạy học tích cực hóa đòi hỏi giáo viên phải có

những hình thức đánh giá cần thiết, phù hợp, phải đổi mới phơng pháp kiểm tra

đánh giá để động viên ngời học học tập, nghiên cứu khoa học Nếu giáo viênkhông làm đợc điều này sẽ gây ra tâm lý chán học, xem thờng, chủ quan

1.2 Thực trạng của việc giảng dạy môn Những Kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (Phần lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) ở trờng Đại học Quy Nhơn

1.2.1 Vị trí của phần "Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về Chủ nghĩa xã hội" trong môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin

Môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin là môn họcthuộc các môn Lý luận chính trị trình độ đại học, cao đẳng dùng cho sinh

viên khối không chuyên ngành Mác - Lênin, T tởng Hồ Chí Minh Nội dungkiến thức của môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin đợcxây dựng trên cơ sở kế thừa nội dung của các môn học thuộc khoa học Mác -Lênin nh môn triết học Mác - Lênin, kinh tế chính trị học Mác - Lênin và chủnghĩa xã hội khoa học Thời lợng của môn Những kinh tế chính trị của Chủnghĩa Mác - Lênin là 5 tín chỉ (phần 1: 2 tín chỉ; phần 2 và 3: 3 tín chỉ), (mỗitín chỉ có thời gian là 15 tiết) trong đó thời gian sinh viên nghe giảng chiếm70% và thời gian sinh viên thảo luận chiếm 30%

Môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin là môn học

đầu tiên của chơng trình các môn lý luận chính trị trong các trờng đại học,cao đẳng Nội dung chơng trình của môn học này nhằm xác lập cơ sở lý luậncơ bản nhất để sinh viên có thể tiếp cận đợc nội dung môn học T tởng Hồ ChíMinh và Đờng lối cách mạng của Đảng cộng sản Việt Nam, hiểu biết nềntảng t tởng của Đảng, từ đó giúp sinh viên xây dựng niềm tin, lý tởng cáchmạng và từng bớc xác lập thế giới quan, nhân sinh quan, phơng pháp luậnchung nhất để tiếp cận các khoa học chuyên ngành đợc đào tạo

Theo Quyết định số 52/2008/QĐ - BGDĐT ngày 18 tháng 9 năm 2008của Bộ trởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, chơng trình môn học Những kinh tếchính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin bao gồm: Ngoài một chơng mở dầunhằm giới thiệu khái lợc về Chủ nghĩa Mác - Lênin và một số vấn đề chungcủa môn học Căn cứ vào mục tiêu môn học, nội dung chơng trình môn học

Phần thứ ba: Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội

Nh vậy, phần "Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xãhội" là phần thứ ba trong chơng trình học của môn Những kinh tế chính trịcủa Chủ nghĩa Mác - Lênin Kiến thức của phần “Để đáp ứng yêu cầu về con ng Lý luận của chủ nghĩaMác - Lênin về Chủ nghĩa xã hội”nói riêng, môn Những kinh tế chính trị củaChủ nghĩa Mác - Lênin nói chung đều mang tính lý luận chính trị xã hội sâusắc, nhằm trang bị cho sinh viên nhận thức khoa học về Chủ nghĩa Mác -Lênin Chính trên cơ sở nhận thức khoa học này mà tiến hành việc giáo dục ttởng, chính trị, phẩm chất đạo đức cho sinh viên và bồi dỡng năng lực nhận

thức, hành động cho sinh viên Mặt khác, đặc thù của môn Những kinh tếchính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin là khoa học chính trị, là sự tổng hợp củatriết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học Cùng với các mônhọc T tởng Hồ Chí Minh và Đờng lối cách mạng của Đảng Cộng sản ViệtNam phần “Để đáp ứng yêu cầu về con ngLý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về Chủ nghĩa xã hội” mônNhững kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm đạt đợc các mục

- Giáo dục

+ Giáo dục cho sinh viên lý tởng Cộng sản chủ nghĩa, chủ nghĩa yêu

n-ớc chân chính, niềm tin về sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội

+ Nâng cao tính tích cực xã hội, tính tích cực công dân trong sự nghiệp

đổi mới đất nớc, niềm tự hào về dân tộc, giai cấp công nhân và Đảng Cộngsản Việt Nam trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc ta

Chơng 1: Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và cách mạng xã hộichủ nghĩa.

Chơng 2: Những vấn đề chính trị - xã hội có tính quy luật trong tiếntrình cách mạng xã hội chủ nghĩa

Chơng 3: Chủ nghĩa xã hội hiện thực và triển vọng

Nh vậy so với trơng trình môn học Chủ nghĩa xã hội trớc đây thì nộidung chơng trình môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác – Lênin

có nội dung ngắn gọn hơn Tuy nhiên, nó vẫn phản ánh đầy đủ những vấn đềcơ bản của môn học Chủ nghĩa xã hội khoa học

1.2.2 Vài nét khái quát về trờng Đại học Quy Nhơn và thực trạng việc dạy học phần "Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội" môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin ở trờng

Đại học S phạm Quy Nhơn thành trờng Đại học Quy Nhơn

Mục tiêu phát triển của trờng Đại học Quy Nhơn là trờng đại học đangành, là trung tâm nghiên cứu ứng dụng, triển khai các tiến bộ khoa học vàcông nghệ; là nơi cung cấp nguồn nhân lực có trình độ cao cho khu vựcDuyên Hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên Chức năng, nhiệm vụ của trờng

Đại học Quy Nhơn là đào tạo và bồi dỡng giáo viên các cấp, các cán bộ khoahọc và kỹ thuật có trình độ đại học và sau đại học; nghiên cứu khoa học và

công nghệ gắn với công tác đào tạo, liên kết nghiên cứu và triển khai các kếtquả ứng dụng khoa học; xây dựng nội dung chơng trình, kế hoạch đào tạo,cấp các văn bằng chứng chỉ theo quy định, tuyển sinh theo chỉ tiêu do Bộgiáo dục và Đào tạo giao; tổ chức bộ máy theo điều lệ trờng đại học do Thủ t-ớng Chính phủ ban hành; quản lý, sử dụng các nguồn lực để thực hiện tốtmục tiêu giáo dục và đào tạo

Hiện nay, tổng số cán bộ của nhà trờng là 774 ngời Trong đó có 450giảng viên, chiếm tỉ lệ 58,1%, gần 70 cán bộ quản lý (lãnh đạo trờng, trởngphó các đơn vị) Về cơ cấu trình độ, trong tổng số giảng viên của trờng có 50tiến sĩ, 150 thạc sĩ Tính chung, số giảng viên của trờng có trình độ sau đạihọc chiếm tỉ lệ 46,51%

Toàn trờng có 31 đơn vị trực thuộc Ban giám hiệu trong đó có 14 đơn

vị phòng ban, 17 Khoa – Trung tâm Ngoài ra, trờng còn có các trung tâm:tin học, ngoại ngữ, văn hoá - thể thao Đội ngũ cán bộ quản lý của nhà trờngphần lớn có độ tuổi 35 đến 50, 70% có trình độ sau đại học Đã phát huy vaitrò tích cực và hoạt động có hiệu quả Tại trờng hiện có 15.000 sinh viên, họcviên cao học thuộc các ngành đang theo học

Hệ thống giảng đờng của trờng có 102 phòng học đủ đáp ứng quy mô

đào tạo 15.000 sinh viên Năm 2000, trờng thành lập Trung tâm thí nghiệm Thực hành gồm 100 phòng, mỗi phòng 50m Th viện điện tử của trờng đã và

-đang sử dụng có hiệu quả Đến năm 2005, trờng đã có 5 kí túc xá phục vụ nơi

ở và sinh hoạt cho 4.000 sinh viên, 1 nhà ăn của sinh viên mới đợc xây dựng

Với sự phát triển mạnh mẽ theo hớng đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, ờng Đại học Quy Nhơn có vai trò ngày càng to lớn đối với sự phát triển kinh

tr-tế – văn hoá - xã hội cũng nh cung cấp nguồn nhân lực có trình độ cao cho

đất nớc

Giảng viên giảng dạy môn Những Kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác

- Lênin khoa Lý luận chính trị trờng Đại học Quy Nhơn trớc đây là giảng

viên giảng dạy các môn Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin

và Chủ nghĩa xã hội khoa học Nhìn chung, để đáp ứng yêu cầu đào tạo củanhà trờng, giảng viên bộ môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác -Lênin đã đợc đào tạo chính quy và đã qua các lớp tập huấn theo quy định của

Bộ giáo dục và đào tạo Hiện nay đội ngũ giảng viên giảng dạy môn Nhữngkinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin khoa Lý luận chính trị trờng Đạihọc Quy Nhơn có 13 giảng viên, trong đó:

+ Trình độ:

 Tiến sĩ, giảng viên chính:05

 Thạc sĩ: 08

 Đại học: 0+ Thâm niên giảng dạy:

Để tìm hiểu thực trạng việc vận dụng phơng pháp dạy học tích cực hóa

để dạy phần "Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội" tôitiến hành điều tra, thăm dò ý kiến giảng viên thông qua các câu hỏi sau:

1 Trong quá trình dạy học, thầy (cô) có sử dụng phơng pháp tích cựchóa không?

2 Mức độ vận dụng phơng pháp tích cực hóa cũng nh mức độ vậndụng các phơng pháp dạy học khác trong quá trình dạy học môn Những kinh

tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin?

3 Qua vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong giờ học, thầy (cô)nhận thấy gì ở học sinh?

4 Theo thầy (cô) vận dụng phơng pháp tích cực hóa dới hình thức dạyhọc nào thì đạt kết quả cao?

5 Những khó khăn mà thầy (cô) gặp phải trong quá trình dạy học cóvận dụng phơng pháp tích cực hóa?

a Kết quả điều tra thực trạng

Sau khi xử lý phiếu điều tra giáo viên tôi thu đợc kết quả sau:

1 Trong quá trình dạy học, thầy (cô) có sử dụng phơng pháp tích cựchóa không?

Bảng 1.1 Mức độ giáo viên vận dụng phơng pháp tích cực hóa

STT Mức độ vận dụng phơng pháp tích cực hóa Số lợng GV Tỉ lệ %

Nhìn chung, thông qua câu hỏi trên tôi nhận thấy các giảng viên đã có

sự nhận thức đúng đắn và vận dụng phơng pháp tích cực hóa vào giảng dạymôn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin Tuy nhiên, số liệu

điều tra cho thấy chỉ có 65% giáo viên vận dụng thờng xuyên, còn mức độvận dụng không thờng xuyên là 35% Điều này cho thấy cách vận dụng vàkết quả vận dụng phơng pháp tích cực hóa đã đạt đợc một kết quả nhất địnhnhng cha cao

2 Mức độ vận dụng phơng pháp tích cực hóa cũng nh mức độ vậndụng các phơng pháp dạy học khác nhau trong quá trình dạy học môn Nhữngkinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin?

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về mức độ sử dụng các phơng pháp dạy học

STT Phơng pháp dạy học Thờng xuyên Thỉnh thoảng Các mức độ Cha bao giờ

Căn cứ vào kết quả phản ánh ở bảng trên, tôi nhận thấy: trong quátrình dạy học giảng viên vận dụng phơng pháp thuyết trình là chủ yếu(100%) còn các phơng pháp dạy học tích cực khác thì chỉ đợc sử dụng ở mức

độ thỉnh thoảng, không thờng xuyên Đồng thời có những phơng pháp dạyhọc hiện đại (phơng pháp đóng vai, dạy qua phơng tiện nghe nhìn) thì giảngviên ít sử dụng Điều này chứng tỏ giảng viên còn nặng về phơng pháp dạyhọc truyền thống mà ít vận dụng phơng pháp dạy học tích cực

Trong số các phơng pháp kể trên, tích cực hóa tuy đợc nhận thức làmột trong số các phơng pháp cần thiết và quan trọng nh đã điều tra Song sốgiảng viên sử dụng phơng pháp này còn cha cao, chỉ có 65% là thờng xuyên

sử dụng, thỉnh thoảng là 35%

3 Qua vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong giờ học thầy (cô) nhậnthấy ở sinh viên?

- Sinh viên học tập tích cực hơn các giờ học khác

- Sinh viên học tập bình thờng nh các giờ học khác

- Sinh viên tỏ ra không hứng thú

- Chỉ có một số sinh viên thực sự tích cực

Bảng 1.3 Nhận biết của giáo viên về mức độ tích cực của sinh viên

Mức độ tích cực của sinh viên Số lợng GV Tỉ lệ %

Sinh viên học tập tích cực hơn các giờ học khác 11 85Sinh viên học tập bình thờng nh các giờ học khác 0 0

Nhìn vào bảng kết quả trên tôi nhận thấy rằng mức độ tích cực học tập củasinh viên khi giáo viên vận dụng phơng pháp dạy học tích cực hóa đã cao hơn hẳncác tiết học khác, nhng không phải tất cả các sinh viên đều tích cực học tập màchỉ có 85% giáo viên cảm nhận đợc sinh viên học tập tích cực hơn các giờ họckhác, vẫn còn 15% giáo viên nhận thấy chỉ có một số sinh viên thực sự tích cựchọc tập Điều này cũng chứng tỏ rằng phơng pháp tích cực hóa là một trong

những phơng pháp dạy học cho phép nâng cao chất lợng bài dạy, tạo nên đợchứng thú nhận thức, phát huy đợc tính tích cực học tập của sinh viên.

4 Theo thầy (cô) vận dụng phơng pháp tích cực hóa dới hình thức tổchức dạy nào thì đạt kết quả cao?

5 Những khó khăn mà thầy (cô) gặp phải trong quá trình dạy học cóvận dụng phơng pháp tích cực hóa?

- Thiếu thời gian

- Thiếu tài liệu tham khảo

- Năng lực chuyên môn

- Trình độ nhận thức của sinh viên

- Sĩ số lớp học quá đông

- Cơ sở vật chất cha đáp ứng đợc nhu cầu học tập

Bảng 1.5 Mức độ khó khăn của giáo viên khi vận dụng phơng pháp tích

cực hóa

ST

T

Mức độ khó khăn Cao (%) Trung bình (%) Thấp (%)

4 Trình độ nhận thức của sinh viên 0 65 0

6 Cơ sở vật chất cha đáp ứng đợc

Qua kết quả trên, tôi nhận thấy đa phần giáo viên vì những lý do khácnhau mà đa ra những khó khăn riêng của mình Trong đó tập trung chủ yếu làthiếu thời gian Bên cạnh đó thiếu tài liệu tham khảo và trình độ nhận thứccủa sinh viên cũng ảnh hởng không nhỏ đến quá trình vận dụng phơng pháptích cực hóa vào bài giảng

b Đánh giá kết quả điều tra

Qua quá trình phân tích, tổng hợp kết quả điều tra, khảo sát của giảngviên ở khoa Lý luận chính trị trờng Đại học Quy Nhơn về thực trạng vậndụng phơng pháp tích cực hóa dạy học phần "Lý luận của Chủ nghĩa Mác -Lênin về chủ nghĩa xã hội" môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác

- Lênin, tôi nhận thấy:

Thứ nhất, phần lớn giảng viên đợc điều tra đã có nhận thức đúng đắn

về tầm quan trọng của phơng pháp tích cực hóa Mặt khác họ luôn có thái độhởng ứng, ủng hộ việc sử dụng phơng pháp này trong quá trình dạy học mônNhững kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin

Thứ hai, tuy các giảng viên đều có sự nhận thức đúng về bản chất, đầy

đủ về ý nghĩa của phơng pháp tích cực hóa nhng trên thực tế có giáo viên sửdụng rất ít phơng pháp này vào trong quá trình dạy học

Thứ ba, có khó khăn ảnh hởng đến chất lợng và hiệu quả của việc sử

dụng phơng pháp tích cực hóa trong quá trình dạy học đối với giảng viên vàsinh viên một cách tổng quát, khó khăn lớn nhất mà giảng viên gặp phảitrong quá trình vận dụng phơng pháp tích cực hóa là cha có một quy trìnhkhoa học Vì vậy, phơng pháp tích cực hóa cha phát huy đợc tính tích cực,chủ động, sáng tạo của ngời học Bên cạnh đó, tình trạng thụ động, ỷ lại củasinh viên còn lớn, từ đó sinh viên không có đợc những kinh nghiệm, kỹ năng

cần thiết trong quá trình giải quyết vấn đề Khắc phục đợc những khó khănnày cần có tác động đồng bộ và toàn diện, trong đó tìm ra đợc một quy trìnhvận dụng phơng pháp tích cực hóa khoa học, dễ sử dụng là vấn đề cấp thiết

để phát huy tiềm năng vốn có của phơng pháp này

1.2.3 Sự cần thiết của việc vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin phần" Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội"

Trong giai đoạn hiện nay, sự bùng nổ thông tin toàn cầu của cuộc cáchmạng khoa học công nghệ hiện đại đã tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hộiViệt Nam trên tất cả các lĩnh vực, trong đó phải kể đến giáo dục và đào tạo.Chính vì vậy, ngành giáo dục và đào tạo nói chung, giáo dục đại học nóiriêng phải đổi mới phơng pháp giảng dạy theo hớng tích cực, nhằm phát huyvai trò của ngời học, lấy ngời học làm trung tâm trong quá trình đào tạo, đápứng đòi hỏi của thực tiễn xã hội ta hiện nay, mục tiêu giáo dục - đào tạokhông chỉ tạo ra những nhà khoa học giỏi về tri thức chuyên môn mà còntrang bị cho họ phơng pháp giải quyết vấn đề một cách tích cực, chủ động vàhiệu quả cao nhất Điều này cần đợc trang bị và thực hiện ngay từ khi cònngồi trên ghế nhà trờng, để sau này khi ra cuộc sống sinh viên sẽ có năng lựclàm chủ, tự tin, có bản lĩnh, chủ động trớc những vấn đề, thách thức của cuộcsống và nghề nghiệp đặt ra

Thực tiễn giáo dục trớc kia ở nớc ta cho thấy, phơng pháp giảng dạythuyết trình truyền thống có nhiều u điểm, khắc phục đợc tình trạng khanhiếm tài liệu, giáo trình trong giảng dạy, ngời học chỉ cần tới lớp đã lĩnh hội

đầy đủ thông tin do giảng viên cung cấp Tuy nhiên, trong giai đoạn hiệnnay nếu lạm dụng phơng pháp này sẽ đẩy ngời học vào thế thụ động, ỷ lạihoàn cảnh, làm cho ngời học thiếu tự tin khi gặp phải những vấn đề cần phảigiải quyết liên quan đến chuyên môn và cuộc sống của họ Để khắc phụchạn chế trên, một trong những giải pháp cơ bản tác động trực tiếp đến quátrình giáo dục - đào tạo, đòi hỏi ngời giảng viên phải đổi mới phơng phápdạy học, sử dụng các phơng pháp dạy học tích cực, mà một trong những ph-

ơng pháp dạy học mang lại hiệu quả cao đó là phơng pháp tích cực hóa

Xuất phát từ quá trình nghiên cứu lý luận và thực trạng của việc vậndụng phơng pháp tích cực hóa để dạy phần "Lý luận của Chủ nghĩa Mác -Lênin về chủ nghĩa xã hội" môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác

- Lênin ở trờng Đại học Quy Nhơn, tác giả nhận thấy sử dụng phơng phápvấn đề trong giảng dạy phần “Để đáp ứng yêu cầu về con ngLý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủnghĩa xã hội” là rất cần thiết bởi vì:

Thứ nhất, phơng pháp tích cực hóa không chỉ là phơng pháp dạy học

cần thiết trong quá trình dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩaMác - Lênin mà nó còn rất cần thiết trong quá trình dạy học ở tất cả các mônhọc thuộc khoa học xã hội Chúng ta có thể khẳng định điều này bởi phơngpháp này cho phép nâng cao chất lợng của bài dạy, tạo nên đợc hứng thúnhận thức, phát huy đợc tính tích cực học tập trong quá trình học tập trên lớp.Bản thân các tình huống có vấn đề luôn chứa đựng những mâu thuẫn giữa trithức đã biết và cha biết, đòi hỏi phải đợc giải quyết một cách sáng tạo, nếukhai thác đợc sẽ giúp ngời học hiểu nhanh, vận dụng kiến thức một cách sángtạo trong quá trình học tập Mặt khác, thông qua các hình thức thực hiện màgiáo viên còn thu đợc các thông tin phản hồi từ phía ngời học, từ đó kịp thời

điều chỉnh hệ thống các câu hỏi tích cực hóa, điều chỉnh quá trình dạy họcsao cho đạt đợc hiệu quả cao nhất mà lại tiết kiệm đợc thời gian một cách tối

u nhất của giáo viên trên lớp

Thứ hai, phơng pháp tích cực hóa có khả năng thâm nhập vào hầu hết

các phơng pháp dạy học khác vừa phát huy u điểm sẵn có của phơng pháp đó,vừa làm cho tính chất của chúng trở nên tích cực hơn Thực tế cho thấy rằng

đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng tích cực hóa hoạt động học tập củangời học không có nghĩa là gạt bỏ, loại trừ, thay thế hoàn toàn các phơngpháp dạy học truyền thống, hay “Để đáp ứng yêu cầu về con ngnhập nội” một số phơng pháp dạy học xa lạvào quá trình dạy học Vấn đề là ở chỗ cần kế thừa, phát triển những mặt tíchcực của phơng pháp dạy học hiện có đồng thời phải học hỏi, vận dụng một sốphơng pháp dạy học mới một cách linh hoạt nhằm phát huy tính chủ động,sáng tạo của ngời học trong học tập, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy vàhọc ở nớc ta hiện nay

Thứ ba, phơng pháp tích cực hóa có thể và cần đợc vận dụng ở tất cả

các loại bài giảng và các khâu của quá trình học tập môn Những kinh tếchính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần Lý luận của Chủ nghĩa Mác -Lênin về chủ nghĩa xã hội) nh: giảng bài mới, hệ thống hoá và hớng dẫn ôntập, kiểm tra đánh giá kết quả

Thứ t, trong thực tiễn giảng dạy phần Lý luận của Chủ nghĩa Mác

Lênin về chủ nghĩa xã hội môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác

-Lênin cho thấy có rất nhiều sinh viên mang tâm lý cho rằng đây là môn họckhô khan, khó hiểu, không liên quan đến chuyên môn của họ T tởng nàyhình thành ở ngời học từ lâu và lan truyền trong nhiều thế hệ sinh viên Sở dĩ

có t tởng nh vậy, một phần do hoàn cảnh thực tiễn lịch sử để lại, một phần doviệc giảng dạy của một bộ phận giảng viên chậm đổi mới phơng pháp giảngdạy theo hớng tích cực phát huy vai trò của ngời học trong tình hình mới.Phần lớn giảng viên sử dụng phơng pháp thuyết trình trong giảng dạy phần

Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội, điều này dễ gây racho sinh viên tâm lý thụ động, trông chờ, sinh viên không có cơ hội bộc lộnhững suy nghĩ, trăn trở về những tri thức của bài giảng, sinh viên ít có cơhội trao đổi với giảng viên

Nh vậy, căn cứ vào những lý do cơ bản nêu trên chúng ta có thể khẳng

định rằng việc vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn Nhữngkinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận của Chủ nghĩaMác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) là hết sức cần thiết nhằm nâng cao chất l-ợng dạy học bộ môn trong giai đoạn hiện nay

ơng pháp tích cực hóa; tìm hiểu những khó khăn ảnh hởng đến hiệu quả củaphơng pháp tích cực hóa trong dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủnghĩa Mác - Lênin của giáo viên và sinh viên để làm cơ sở thực tiễn cho việcnghiên cứu đề tài Qua kết quả khảo sát chúng tôi đi đến một số nhận định

nh sau:

Một là, phần lớn giảng viên dạy bộ môn Những kinh tế chính trị của

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã có nhận thức đúng đắn về bản chất, tầm quantrọng của phơng pháp tích cực hóa Họ luôn có thái độ hởng ứng, ủng hộ việc

sử dụng phơng pháp này trong quá trình dạy học

Hai là, việc vận dụng phơng pháp tích cực hóa trong dạy học bộ môn

đã đợc triển khai nhng cha đợc quan tâm hoặc cha quan tâm đầy đủ, thiếu

đồng bộ cho nên hiệu quả dạy học còn hạn chế, chất lợng học tập của sinhviên cha đợc nâng cao

Ba là, muốn nâng cao hiệu quả của phơng pháp tích cực hóa trong quá

trình dạy học ở trờng Đại học Quy Nhơn, theo tôi phải khắc phục một cách

đồng bộ, toàn diện những nguyên nhân ảnh hởng đến chất lợng và hiệu quảcủa việc sử dụng phơng pháp tích cực hóa trong quá trình dạy học

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi sẽ tiến hành thực nghiệm

phơng pháp tích cực hóa trong dạy học phần Lý luận của Chủ nghĩa Mác Lênin về chủ nghĩa xã hội môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác -Lênin ở trờng Đại học Quy Nhơn

-Chơng 2 Thực nghiệm phơng pháp tích cực hóa dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần lý luận của chủ nghĩa mác - lênin về chủ nghĩa

xã hội) ở trờng đại học quy nhơn

2.1 Kế hoạch thực nghiệm

2.1.1 Giả thuyết thực nghiệm

Giả định vận dụng phơng pháp tích cực hóa theo những yêu cầu và quytrình hợp lý trong dạy học môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác -Lênin (phần Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội) sẽ thu

đợc kết quả sinh viên chủ động tham gia vào quá trình lĩnh hội tri thức, pháthuy tính tích cực, tự giác và sáng tạo trong học tập, từ đó góp phần nâng caokết quả học tập môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin

2.1.2 Mục đích thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm nhằm kiểm tra tính hiệu quả và khả thicủa việc sử dụng phơng pháp tích cực hóa trong quá trình dạy học môn Nhữngkinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin (phần Lý luận của chủ nghĩa mác -lênin về chủ nghĩa xã hội) Qua đó chứng minh giả thuyết khoa học đã đề ra

2.1.3 Nhiệm vụ thực nghiệm

Nhiệm vụ thực nghiệm đợc xác định nh sau:

- Sử dụng phơng pháp tích cực hóa để dạy nội dung phần I của chơng

"Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và cách mạng xã hội chủ nghĩa"

- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

- Thông qua xử lý dữ liệu, phân tích kết quả thực nghiệm và rút ra kếtluận về tính hiệu quả của phơng pháp tích cực hóa

2.1.4 Phơng pháp thực nghiệm

Phơng pháp thực nghiệm trong đề tài này là kiểu thực nghiệm đốichứng Để kiểm tra giả thuyết thực nghiệm, các đối tợng thực nghiệm đợcchia thành hai nhóm: Nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng Hai nhóm nàylựa chọn ngẫu nhiên có số lợng và trình độ phát triển ngang nhau, điều đó đ-

ợc khẳng định bằng điểm thi môn Triết học Mác - Lênin 1 Nhóm thựcnghiệm bị tác động bằng những biến số độc lập để xem xét sự diễn biến có

đúng với giả thuyết ban đầu không? Nhóm đối chứng cho diễn biến pháttriển hoàn toàn tự nhiên, không làm thay đổi bất cứ điều gì khác thờng đó làcơ sở để kiểm tra những kết quả thay đổi của nhóm thực nghiệm Từ nhữngkhác biệt của hai nhóm ta có thể khẳng định giả thuyết thực nghiệm

2.1.5 Đối tợng, địa bàn và thời gian thực nghiệm

* Đối tợng thực nghiệm

Tôi lựa chọn đối tợng thực nghiệm là sinh viên năm thứ hai của trờng

* Địa bàn thực nghiệm

Thực nghiệm s phạm đợc tiến hành tại trờng Đại học Quy Nhơn Lý dotôi chọn trờng Đại học Quy Nhơn làm địa bàn thực nghiệm vì:

- Bản thân đã có thời gian dạy học cần thiết làm cơ sở thực tiễn

- Đề tài luận văn hớng vào việc đổi mới phơng pháp dạy học đợc vậndụng trong chơng trình môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác -Lênin giúp cho hoạt động dạy học đạt hiệu quả tốt

* Thời gian thực nghiệm

Thời gian thực nghiệm đợc tiến hành vào học kỳ II năm học 2008 - 2009

2.1.6 Nội dung thực nghiệm

Tôi tiến hành chuẩn bị giáo án cho bài thực nghiệm bằng các kiểu dạyhọc của phơng pháp tích cực hóa Sau khi nghiên cứu và xem xét đặc điểm trithức phần "Lý luận cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội"môn Những kinh tế chính trị của Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng nh nghiên cứubản chất của phơng pháp tích cực hóa, trong phần này tôi thấy ở phơng pháptích cực hóa có nhiều kiểu dạy học tích cực hóa vận dụng đợc để dạy phần

"Lý luận cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội" Tuy nhiên,xét về mức độ và hiệu quả của việc vận dụng thì tôi thấy các kiểu dạy họctích cực hóa sau khi vận dụng đạt đợc hiệu quả cao nhất là:

- Kiểu dạy học trình bày vấn đề

- Kiểu dạy học tích cực hóa một phần

- Kiểu dạy học tích cực hóa có tính giả thuyết

Do đó, tôi tiến hành dạy học thực nghiệm bằng 3 kiểu dạy học của

ph-ơng pháp tích cực hóa trên

* Khảo sát lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

Tôi lấy kết quả học tập của môn Triết học Mác - Lênin 1 làm căn cứ để

đánh giá khảo sát mức độ nhận thức của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

Bảng 2.1 Kết quả bài thi học phần môn Triết học Mác - Lênin 1 của khối

lớp đối chứng và khối lớp thực nghiệm

- Điểm khá ở lớp thực nghiệm là 29,4%, lớp đối chứng là 37%

- Tỷ lệ sinh viên đạt điểm giỏi của hai khối lớp là gần tơng đơng nhau.Lớp thực nghiệm là 4,4%, lớp đối chứng là 4,2%

Nh vậy, qua kết quả thi học phần môn Triết học Mác - Lênin 1 củasinh viên khối lớp đối chứng và khối lớp thực nghiệm chúng tôi nhận thấytrình độ nhận thức của sinh viên khối lớp thực nghiệm và khối lớp đối chứngtrớc thực nghiệm là tơng đơng nhau Kết quả này cho tôi một cơ sở kháchquan để đánh giá kết quả thực nghiệm sau khi tôi tiến hành vận dụng phơngpháp tích cực hóa vào quá trình dạy môn Những kinh tế chính trị của Chủnghĩa Mác - Lênin

* Soạn giáo án thực nghiệm

Để tiến hành dạy học thực nghiệm, chúng tôi tiến hành soạn bài chohai lớp thực nghiệm và hai lớp đối chứng có trình độ nhận thức tơng đơngnhau và cùng một bài, hai giáo án khi thiết kế đều tuân thủ các yêu cầu sau:

- Không làm thay đổi chơng trình, kế hoạch và nội dung theo quy

định của Bộ giáo dục và đào tạo

- Tuân thủ các bớc lên lớp.

- Phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của trờng

+ Giáo án dạy ở lớp đối chứng chúng tôi soạn theo phơng pháp truyềnthống - phơng pháp thuyết trình là chủ đạo

+ Giáo án dạy ở lớp thực nghiệm chúng tôi soạn theo phơng pháp tíchcực hóa là chủ đạo Cụ thể, cách thiết kế một bài học theo phơng pháp nàygồm bốn bớc sau:

Bớc 1: Xác định rõ mục tiêu, yêu cầu bao gồm cả kiến thức, kỹ năng

và giáo dục

Bớc 2: Xác định trọng tâm kiến thức cơ bản của bài

Bớc 3: Xác định phơng pháp, phơng tiện dạy học cũng nh phân chiathời gian sao cho hợp lý giữa các mục trong bài

Bớc 4: Xây dựng tiến trình bài học

Tiến trình bài học bao gồm:

+ ổn định tổ chức

+ Giới thiệu bài mới

+ Dạy bài mới

+ Củng cố và hệ thống hoá tri thức

+ Hoạt động nối tiếp

Sau đây chúng tôi sẽ tiến hành soạn một bài cụ thể theo phơng pháp tíchcực hóa trong chơng trình phần Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về chủnghĩa xã hội Bài học này chúng tôi soạn tuân theo các bớc cơ bản nêu trên

Giáo án thực nghiệm

Thời gian: 4 tiết

Chơng VII: sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và cách

mạng xã hội chủ nghĩa

1 Mục tiêu của bài học

- Về kiến thức

Qua bài học giúp sinh viên hiểu đợc:

+ Khái niệm giai cấp công nhân, nội dung và đặc điểm sứ mệnh lịch

sử của giai cấp công nhân

+ Điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.+ Vai trò của Đảng Cộng sản trong quá trình thực hiện sứ mệnh lịch sửcủa giai cấp công nhân

rõ những kiến thức cơ bản về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

+ Giúp sinh viên tập phân tích, đánh giá một hiện tợng chính trị, biết

đánh giá đúng sai một luận điểm chính trị

- Xác định và làm rõ vai trò của Đảng Cộng sản đối với việc thực hiện

sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

3 Phơng pháp, phơng tiện dạy học

- Phơng pháp chủ đạo là phơng pháp tích cực hóa Ngoài ra giáo viên

có thể sử dụng kết hợp linh hoạt với các phơng pháp dạy học khác nh: phơngpháp thuyết trình, phơng pháp thảo luận nhóm, phơng pháp động não, phơngpháp tự học…

- Phơng tiện dạy học: Giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học (dùng chochơng trình đại học, cao đẳng); Giấy Ao, bút dạ, giá treo; Phiếu học tập

4 Tiến trình dạy học

* ổn định tổ chức

* Giới thiệu bài mới

Giáo viên sử dụng kiểu dạy học trình bày tích cực hóa

- Mục tiêu kiến thức:

+ Thu hút sự chú ý của sinh viên vào bài

+ Giới thiệu tổng quan về nội dung bài học.

- Cách tiến hành:

Vấn đề sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là vấn đề cơ bản củachủ nghĩa Mác - Lênin, theo Lênin "vấn đề cơ bản của Chủ nghĩa Mác là soisáng sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân - ngời xóa bỏ chủ nghĩa t bản,xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản”

Vấn đề này cũng là tiêu điểm của đấu tranh giai cấp, đấu tranh t tởng lýluận và đấu tranh chính trị thực tiễn hiện nay, xung quanh vấn đề này hiện nay

đang đặt ra hàng loạt câu hỏi: Giai cấp công nhân là gì? Vị trí vai trò lịch sửcủa nó nh thế nào? Giai cấp công nhân đang lớn lên cùng với "nền đại côngnghiệp" hay không còn nữa, hoặc trở thành giai cấp trung lu, hoặc đang tanbiến vào tầng lớp trí thức? Hiện nay, giai cấp công nhân có còn sứ mệnh lịch

sử nh Mác - Ăngghen đã khẳng định trong “Để đáp ứng yêu cầu về con ngTuyên ngôn Đảng cộng sản”không? biểu hiện của sứ mệnh lịch sử của nó trong thời đại hiện nay nh thếnào? Đó là những vấn đề phải làm rõ và nó cũng là để phân biệt ranh giới giữangời mác xít cách mạng với những kẻ cơ hội phản động phi mác xít

* Dạy bài mới

I Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

1 Giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của nó

a Khái niệm giai cấp công nhân

- Quan niệm của các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác - Lênin về giai cấp công nhân

* Mục tiêu: Khái niệm giai cấp công nhân là khái niệm rất cơ bản,

không chỉ có vai trò quan trọng đối với bài học mà còn liên quan đến toàn bộnội dung môn học

* Cách tiến hành: Để làm rõ khái niệm này giáo viên sử dụng kiểu dạy

+ Giai cấp công nhân ra đời và tồn tại gắn với sự ra đời, tồn tại và pháttriển của phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa Phân tích vị trí của giai cấp

công nhân trong mối quan hệ với lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất và quan

hệ với giai cấp t sản để thấy sự vận động phát triển của nó

+ Dựa vào phân tích quá trình hình thành và phát triển phơng thức sảnxuất t bản chủ nghĩa của C.Mác ta thấy:

Thứ nhất, phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa xuất hiện từ trong lòng

xã hội phong kiến và chính nó đã tạo ra "những phần tử t sản đầu tiên" vànhững "phần tử vô sản đầu tiên", họ chính là những ngời lao động làm thuêtrong các công trờng thủ công t bản chủ nghĩa, mới chỉ là "một khối quầnchúng sống tản mạn trong cả nớc"

- Giáo viên sử dụng kiểu dạy học tích cực hóa một phần:

+ Vì sao giai cấp công nhân ra đời? Hoặc giai cấp công nhân ra đời trong hoàn cảnh nào?

+ Tại sao sự ra đời của đại công nghiệp lại làm phá sản các tầng lớp dân c?

+ Kết quả của đại công nghiệp mang lại cho đời sống xã hội là gì?

- Giáo viên dự kiến các tình huống:

+ Tình huống thứ nhất: Sinh viên không trả lời đợc hoặc câu trả lời không

rõ ràng, không bám sát nội dung bài học Với tình huống này giáo viên cần nhẹnhàng và từ từ dẫn dắt, gợi mở để sinh viên có câu trả lời đúng hớng

+ Tình huống thứ hai: Sinh viên trả lời đúng nội dung câu hỏi đặt ranhng cha thật sự mạch lạc, khái quát Trong trờng hợp này giáo viên cần có

sự động viên kịp thời và nhận xét, khái quát lại vấn đề, phân tích thêm nhữngnội dung quan trọng của bài học

- Giáo viên tổ chức cho sinh viên trao đổi

- Sinh viên trao đổi theo nhóm

- Sau khi sinh viên trao đổi và trả lời, tùy vào câu trả lời của sinh viên

mà giáo viên nhận xét và đi đến phân tích, giảng giải, kết luận vấn đề theonội dung cơ bản sau:

+ Sự ra đời của máy hơi nớc và nền đại công nghiệp cơ khí một mặtlàm cho giai cấp t sản không ngừng lớn mạnh, mặt khác nó cũng làm "phásản các tầng lớp dân c" biến các tầng lớp dân c bị phá sản thành "lính trơncủa nền đại công nghiệp" Chính nền đại công nghiệp t bản chủ nghĩa đã tạo

ra một giai cấp xã hội không ngừng lớn mạnh đó là "giai cấp những ngời lao

động làm thuê hiện đại vì mất hết t liệu sản xuất nên buộc phải bán sức lao

động của mình để sống"

+ Giai cấp công nhân vừa là sản phẩm của nền đại công nghiệp vàcũng chính họ là chủ thể của nền đại công nghiệp Nền sản xuất ngày cànghiện đại, ngày càng mang tính chất tự động hoá, nó cũng đòi hỏi ngời lao

động không ngừng nâng cao trình độ học vấn, trình độ khoa học công nghệ,

họ không thể không dần dần đợc trí thức hoá và chỉ có nh vậy họ mới tìm

đ-ợc việc làm, không bị thất nghiệp

- Giáo viên kết luận vấn đề: nh vậy, giai cấp công nhân ra đời, tồn tại

và phát triển cùng với phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa, là mặt đối lập vớigiai cấp t sản, nên chừng nào còn phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa thìgiai cấp công nhân còn tồn tại, nó vẫn là "điều kiện tồn tại của chính giai cấp

t sản" của phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa Quá trình vận động của

ph-ơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa làm cho giai cấp công nhân phát triển về

số lợng, nâng cao về trình độ, biến đổi về cơ cấu và tính chất lao động củabản thân nó, chứ giai cấp công nhân không hề bị biến mất

Thứ hai, về vị trí của giai cấp công nhân trong quan hệ sản xuất t bản

chủ nghĩa

- Để làm rõ nội dung này, giáo viên sử dụng kiểu dạy học tích cực hóamột phần cho sinh viên thảo luận:

- Giáo viên đa ra vấn đề:

+ Trong quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa giai cấp công nhân có vị trí nh thế nào?

+ Sau khi giành đợc chính quyền, vị trí của công nhân có thay đổi không?

- Giáo viên để sinh viên trao đổi, thảo luận

- Sinh viên trao đổi và trả lời vấn đề

- Giáo viên nhận xét và kết luận vấn đề:

+ Giai cấp công nhân là những ngời không có t liệu sản xuất, sốngbằng lao động làm thuê và họ có thể sống đợc với điều kiện kiếm đợc việclàm và chỉ kiếm đợc việc làm nếu lao động của họ làm tăng thêm t bản chogiai cấp t sản Vậy nên dù cho ngày nay đời sống của một bộ phận ngời lao

động ở các nớc t bản chủ nghĩa có đợc cải thiện nhng họ cũng vẫn chỉ lànhững ngời lao động làm thuê, có điều sức lao động của họ đợc bổ sung ngàycàng nhiều hơn phần trí tuệ nên dễ bán và bán với giá cao hơn những ngờilao động "thuần tuý cơ bắp"

+ Sự tồn tại của giai cấp công nhân và giai cấp t sản trong phơng thứcsản xuất t bản chủ nghĩa là sự tồn tại những mặt đối lập, vừa là điều kiện tồntại của nhau, vừa "đấu tranh" với nhau Khi giai cấp công nhân giành đợcchính quyền "trở thành giai cấp thống trị", phơng thức sản xuất t bản chủnghĩa bị xóa bỏ, thì với tính cách là "mặt đối lập" với giai cấp t sản, giai cấpcông nhân có sự thay đổi vị trí trong quan hệ sản xuất, từ ngời lao động làmthuê họ trở thành ngời làm chủ những t liệu sản xuất, làm chủ quá trình pháttriển xã hội Đó là bộ phận công nhân ở các nớc xã hội chủ nghĩa.

- Giáo viên kết luận:

+ Giai cấp công nhân vừa là sản phẩm của nền đại công nghiệp vàcũng chính họ là chủ thể của nền đại công nghiệp

+ Quá trình vận động của phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa làm chogiai cấp công nhân phát triển về số lợng, nâng cao về trình độ, biến đổi về cơcấu và tính chất lao động của bản thân nó, chứ giai cấp công nhân không hề

“Để đáp ứng yêu cầu về con ngbiến mất” Sự phát triển của giai cấp công nhân chứng minh dự báo của Mác:

“Để đáp ứng yêu cầu về con nggiai cấp công nhân, đang lớn lên cùng với sự phát triển của nền công nghiệp” chứ không phải nó đang biến mất nh nhiều ngời quan niệm.

- Quan niệm hiện nay về giai cấp công nhân

Qua thảo luận, phân tích của giảng viên, sinh viên có thể tự khái quát:

Giai cấp công nhân là một tập đoàn ngời ổn định, hình thành và phát triển gắn với nền sản xuất công nghiệp ngày càng hiện đại, với trình độ phát triển của lực lợng sản xuất ngày càng xã hội hoá, là lực lợng lao động trong nền sản xuất vật chất với kỹ thuật, khoa học công nghệ ngày càng hiện đại Lao

động của họ tạo nên sự giàu có của xã hội.

b Nội dung và đặc điểm sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

* Mục tiêu: Sinh viên phải nắm rõ hai vấn đề

+ Giai cấp công nhân có sứ mệnh lịch sử nh thế nào?

+ Đặc điểm sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là gì?

* Cách tiến hành:

- Giáo viên sử dụng phơng pháp tích cực hóa (kiểu dạy học tích cựchóa một phần)

+ Để trả lời cho vấn đề thứ nhất: Giai cấp công nhân có sứ mệnh lịch

sử nh thế nào - giáo viên tích cực hóa:

Thế nào là sứ mệnh lịch sử của một giai cấp? (Sứ mệnh lịch sử của một giai cấp là gì?)

Có phải mọi giai cấp đều có sứ mệnh lịch sử không?

+ Giáo viên giúp sinh viên vận dụng kiến thức của chủ nghĩa duy vậtlịch sử để giải quyết vấn đề, đặc biệt nhấn mạnh: Chỉ có giai cấp nào đại diệncho phơng thức sản xuất tiến bộ thì giai cấp đó mới có sứ mệnh lịch sử xoá

bỏ xã hội cũ, xây dựng xã hội mới

+ Lịch sử xã hội loài ngời đã chứng tỏ rằng khi một phơng thức sảnxuất, một chế độ xã hội tỏ ra lỗi thời thì luôn có một giai cấp, một lực lợngxã hội tiến bộ đóng vai trò lãnh đạo các lực lợng xã hội khác đấu tranh xoá

bỏ chế độ xã hội lỗi thời và xác lập một chế độ xã hội mới, một phơng thứcsản xuất mới do giai cấp tiến bộ đại diện Nhiệm vụ lịch sử đó gọi là sứ mệnh(hay vai trò) lịch sử của một giai cấp

+ Tiếp theo giáo viên tích cực hóa:

Giai cấp t sản có sứ mệnh lịch sử không?

Sứ mệnh lịch sử của giai cấp t sản là gì?

Tại sao giai cấp t sản có sứ mệnh lịch sử đó?

+ Sinh viên có thể thảo luận và tự rút ra đợc câu trả lời:

Giai cấp t sản cũng đã từng "đóng vai trò hết sức cách mạng trong lịchsử" nó "đạp đổ chế độ phong kiến", "tạo ra những lực lợng sản xuất nhiềuhơn và đồ sộ hơn lực lợng sản xuất của tất cả các thế hệ trớc kia cộng lại" nhng đến lợt nó khi phơng thức sản xuất, chế độ t bản tỏ ra lỗi thời, giai cấp

t sản, chế độ sỡ hữu t bản không còn khả năng thúc đẩy lực lợng sản xuấtphát triển, không còn khả năng duy trì trật tự t sản thì giai cấp công nhân -lực lợng xã hội do chính sự phát triển của chủ nghĩa t bản tạo ra - có sứ mệnhlịch sử: xoá bỏ chủ nghĩa t bản, xoá bỏ chế độ ngời bóc lột ngời, giải phóngmình, đồng thời giải phóng toàn thể nhân loại khỏi mọi sự áp bức giai cấp vàcả sự khác biệt về giai cấp

+ Để trả lời cho vấn đề thứ hai: Đặc điểm sứ mệnh lịch sử của giai cấp

công nhân là gì? giáo viên sử dụng kiểu dạy học trình bày vấn đề: Giai cấp công nhân thực hiện sứ mệnh lịch sử nh thế nào? Từ đó có thể nêu và kết

luận: Thực chất sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là một quá trình cáchmạng, quá trình đấu tranh để phủ định chủ nghĩa t bản - cách mạng xã hộichủ nghĩa Quá trình đó diễn ra khó khăn lâu dài qua hai giai đoạn:

Giai đoạn đầu tiên là giành lấy chính quyền, tự xây dựng thành giaicấp thống trị