Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong giáo dục lịch sử, việc thiết kế hệ thống câu hỏi và bài tập nêu vấn đề đóng vai trò quan trọng trong nâng cao hiệu quả dạy học Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của GS.TS Phan Ngọc Liên và PGS Trần Văn Trị nhấn mạnh tính cần thiết của việc sử dụng nhiều hình thức và biện pháp bài tập lịch sử để kích thích tư duy học sinh Ngoài ra, các tài liệu như “Bài học lịch sử và kiểm tra đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh THPT” và “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT” của PGS TS Nguyễn Thị Côi cung cấp các chiến lược thiết thực để cải thiện phương pháp giảng dạy Các tác phẩm như “Câu hỏi và bài tập lịch sử 11” của PS Phan Ngọc Liên và “Hướng dẫn học sinh giải bài tập lịch sử” của Nguyễn Thị Côi đều hỗ trợ giáo viên xây dựng nội dung học tập phù hợp, nhằm nâng cao năng lực nhận thức và đánh giá kết quả học tập của học sinh trung học phổ thông.
Từ những công trình nghiên cứu chủ chốt này giúp tôi có được định hướng quan trọng trong việc xây dựng bản sáng kiến kinh nghiệm này
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài: quá trình dạy và học lịch sử Việt Nam lớp 11 trong thời kì (1858 – 1918)
Trong chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 11, việc thiết kế các loại bài tập tiêu biểu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh Các dạng bài tập này giúp học sinh vận dụng kiến thức một cách linh hoạt và sáng tạo, từ đó hiểu rõ hơn về nội dung lịch sử Việt Nam Để phát huy hiệu quả của các bài tập, các giáo viên cần áp dụng các biện pháp sư phạm phù hợp như hướng dẫn cách làm bài, phân tích đề bài rõ ràng và khuyến khích thảo luận nhóm Việc kết hợp thiết kế bài tập phù hợp cùng các biện pháp sư phạm sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, giúp học sinh hứng thú và nâng cao kỹ năng phân tích, tổng hợp kiến thức lịch sử.
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Đề tài khẳng định quan niệm đúng đắn, khoa học về sự cần thiết của việc sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
Đề tài nhấn mạnh nguyên tắc và quy trình xây dựng nội dung giảng dạy phù hợp, đồng thời đề xuất các hình thức và biện pháp sử dụng bài tập hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử lớp 11 phần Lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) Việc thiết kế bài tập phù hợp giúp học sinh hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử quan trọng trong giai đoạn này, từ đó nâng cao khả năng phân tích, tổng hợp kiến thức lịch sử Áp dụng các phương pháp giảng dạy linh hoạt và sáng tạo cùng với các bài tập phù hợp sẽ thúc đẩy hoạt động tích cực của học sinh trong quá trình học tập, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Lịch sử lớp 11.
CHƯƠNG I: VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
1 Cơ sở lí luận về việc sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT
Trong lĩnh vực giáo dục, nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã đề cập đến vai trò của bài tập nói chung cũng như bài tập trong dạy học lịch sử Những công trình này nhấn mạnh rằng bài tập là công cụ quan trọng để nâng cao kỹ năng nói và hiểu biết lịch sử của học sinh, góp phần thúc đẩy hoạt động học tập tích cực và phát triển tư duy phản biện Đồng thời, việc thiết kế các bài tập phù hợp giúp học sinh tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy lịch sử trong nhà trường.
“Bài tập” theo nghĩa chung nhất đề cập đến hoạt động rèn luyện thể chất và tinh thần như thể dục hoặc âm nhạc Trong lĩnh vực giáo dục, “bài tập” được định nghĩa là các bài vận dụng kiến thức của học sinh, như bài tập vật lý, hóa học hay đại số, nhằm thúc đẩy quá trình học tập Tuy nhiên, định nghĩa này chưa làm rõ bản chất của khái niệm “bài tập” Theo GS Nguyễn Ngọc Quang, “bài tập” không thể tách rời khỏi người làm bài, vì nó chỉ trở thành bài tập khi là đối tượng hoạt động của một chủ thể Bài tập là một hệ thống thông tin xác định, gồm hai tập hợp gắn bó chặt chẽ và tác động lẫn nhau.
Điều kiện của bài tập là tập hợp dữ liệu ban đầu mô tả trạng thái ban đầu của vấn đề, đóng vai trò như điểm xuất phát để tìm ra phương pháp giải phù hợp Trong ngôn ngữ thông thường, điều kiện chính là “cái cho” giúp xác định dữ liệu và tình huống ban đầu, từ đó xây dựng các bước giải quyết tiếp theo một cách chính xác và hiệu quả Việc xác định rõ điều kiện là yếu tố quan trọng để đảm bảo quá trình giải bài tập diễn ra thuận lợi và hiệu quả.
Yêu cầu là trạng thái mong muốn đạt tới của đối tượng, đóng vai trò là mục tiêu cần hướng tới để thỏa mãn nhu cầu cá nhân Đây chính là đích mà chủ thể phải hướng đến nhằm đạt được sự thoả mãn và hoàn thiện bản thân Trong ngôn ngữ thông dụng, yêu cầu chính là thứ cần tìm để đáp ứng những mong muốn của con người.
Như vậy, bài tập và người giải trở thành một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau [41;59]
Theo Đaini, bài tập nhận thức còn được gọi là bài tập tư duy, bài tập chỉ dẫn hoặc bài tập logic, nhưng tất cả đều phản ánh một hiện tượng sư phạm thống nhất Ông nhấn mạnh rằng các thuật ngữ này, đặc biệt là "bài tập nêu vấn đề" hoặc "bài tập logic," tập trung vào mục tiêu chủ yếu là giúp học sinh tự biến đổi các tài liệu cảm thụ một cách độc lập Quá trình này chuyển đổi nhận thức từ cảm tính sang lý trí trong quá trình giải quyết vấn đề, là yếu tố cốt lõi của các bài tập này.
Thay vì chỉ học lý thuyết, người học có cơ hội trải nghiệm và khám phá kiến thức qua hành động thực tiễn Được học qua “làm”, kiến thức sẽ được ghi nhớ sâu sắc và bền vững hơn, giúp nâng cao hiệu quả học tập và phát triển kỹ năng thực tiễn.
Câu nói dưới đây thể hiện điều đó
Nói cho tôi nghe – Tôi sẽ quên Chỉ cho tôi thấy – Tôi sẽ nhớ Cho tôi tham gia – Tôi sẽ hiểu Hướng dẫn người khác – Sẽ là của tôi
Từ những lí luận trên đây, theo tiến sỹ Trần Quốc Tuấn bài tập lịch sử có những đặc trưng cơ bản sau:
Bài tập lịch sử đóng vai trò như một hệ thống thông tin, xác định rõ nhiệm vụ và mục tiêu của quá trình dạy và học lịch sử Chúng giúp học sinh nắm vững kiến thức, phát triển tư tưởng, cảm xúc và kỹ năng, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy của giáo viên và sự phát triển toàn diện của học sinh trong môn học lịch sử.
Bài tập lịch sử được thực hiện xuyên suốt trong quá trình dạy học, bao gồm nghiên cứu tài liệu mới, củng cố kiến thức, khái quát hóa, hệ thống hóa và vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế Quá trình này cũng đòi hỏi sự kiểm tra, đánh giá nhằm đảm bảo học sinh hiểu và vận dụng kiến thức lịch sử một cách hiệu quả Việc tích hợp bài tập lịch sử vào các khâu dạy học giúp nâng cao năng lực học tập, tăng cường khả năng phân tích và suy luận của học sinh về các sự kiện lịch sử.
Bài tập lịch sử, đặc biệt là bài tập nhận thức, đóng vai trò là phương tiện chủ đạo trong phương pháp dạy học nêu vấn đề Phương pháp này giúp phát huy năng lực tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh, từ đó nâng cao khả năng phân tích, tổng hợp và phản biện trong quá trình học tập môn history Việc sử dụng các bài tập nhận thức phù hợp không chỉ giúp truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả mà còn thúc đẩy tư duy phản biện, sáng tạo của học sinh trong giờ học lịch sử.
Bài tập lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy khả năng tự học của học sinh, giúp các em làm quen và phát triển kỹ năng tự nghiên cứu một cách hiệu quả Thông qua việc làm bài tập, học sinh dần hình thành phương pháp tự học chủ động, nâng cao khả năng phân tích và suy nghĩ độc lập về các sự kiện lịch sử Đây là phương tiện hỗ trợ tích cực giúp các em tiếp cận kiến thức lịch sử một cách sâu sắc và bền vững hơn.
1.2 Phân biệt “câu hỏi”, “bài tập”, “bài tập nhận thức”
Trong quá trình dạy và học, đôi khi cả thầy và trò đều có sự nhầm lẫn giữa
Các dạng bài tập như câu hỏi, bài tập nhận thức thường được kết hợp và phân bố hợp lý trong giờ học để nâng cao hiệu quả dạy và học Tần suất sử dụng các loại bài này phụ thuộc vào quỹ thời gian, đặc điểm và trình độ nhận thức của học sinh Đối với học sinh lớn tuổi hoặc học chuyên sâu, việc tăng cường bài tập nhận thức là rất cần thiết để phát triển khả năng tư duy, song không nên xem nhẹ việc sử dụng câu hỏi và bài tập để tích lũy kiến thức cũng như rèn luyện kỹ năng nền tảng về lịch sử.
"Câu hỏi là thuật ngữ dùng để chỉ việc nêu vấn đề trong nói hoặc viết, đòi hỏi có cách giải quyết rõ ràng." "Trong cuộc sống và trong dạy học, câu hỏi đóng vai trò quan trọng để kích thích tư duy và trao đổi thông tin." "Tuy nhiên, câu hỏi trong dạy học thường mang tính mở, nhằm kích thích khả năng nhận biết, khám phá những mối liên hệ, quy luật hoặc tìm ra các giải pháp sáng tạo." "Giáo viên thường sử dụng câu hỏi đã biết và yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức để trả lời hoặc sáng tạo ra cách giải quyết mới, góp phần nâng cao khả năng tư duy độc lập của học sinh."