Luận văn thơ nôm thế sự của nguyễn trãi và nguyễn bỉnh khiêm từ góc nhìn so sánh (tt)

TNĐL của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm khá phong phú về đề tài, chủ đề, hướng tới chiếm lĩnh một hiện thực đời sống đa dạng, trong đó có đề tài, chủ đề thế sự với những suy ngẫm, triết

sự hình thành và phát triển của dòng thơ tiếng Việt Nếu thơ Nôm của Nguyễn Trãi được xem là “đường gươm thử thách, đường gươm bậc thầy” thì thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm là bước phát triển tiếp theo,

ở đó vừa đó sự tiếp thu, kế thừa và có sự mở hướng, đưa TNĐL phát triển ở cấp độ cao hơn trong tương quan với Đường luật Hán

TNĐL của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm khá phong phú về đề tài, chủ đề, hướng tới chiếm lĩnh một hiện thực đời sống đa dạng, trong

đó có đề tài, chủ đề thế sự với những suy ngẫm, triết lí của các nhà thơ về cuộc sống, về thế thái nhân tình ở thế kỷ XV, XVI

Nhìn một cách khái quát, thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm vừa có điểm tương đồng vừa có điểm khác biệt trên

cả phương diện nhận thức và phản ánh hiện thực Nếu thơ Nôm của Nguyễn Trãi thiên về “trữ tình thế sự” thì thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm lại thiên về “triết lí thế sự” vừa mang phong cách thời đại, vừa thể hiện được phong cách tác giả Vì thế lựa chọn đề tài “Thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm từ góc nhìn so sánh” làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn là một hướng tiếp cận mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn cho việc nghiên cứu và giảng dạy tác giả, tác phẩm văn học dưới góc độ thể loại

1.2 Cơ sở thực tiễn

- Tác giả, tác phẩm của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, trong đó

có TNĐL được giảng dạy từ bậc Đại học đến các cấp học phổ thông Vì thế, nghiên cứu thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm

từ góc nhìn so sánh sẽ giúp cho người nghiên cứu và giảng dạy văn học

cổ có một định hướng đúng và toàn diện hơn khi tiếp cận tác giả, tác

phẩm

- Luận văn hoàn thành sẽ thêm một tài liệu tham khảo về thơ Nôm Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm trong tiến trình dòng thơ tiếng Việt thời trung đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tìm hiểu lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, chúng tôi triển khai trên hai khía cạnh sau đây:

Lịch sử nghiên cứu thơ thế sự trong TNĐL

Lịch sử nghiên cứu thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh

Khiêm

2.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ nôm thế sự trong TNĐL

TNĐL là một trong những thể loại có nội dung quan trọng trong sáng tác của nhiều tác giả thời trung đại: Nguyễn Trãi với “Quốc âm thi tập” (nửa đầu thế kỷ XV), Lê Thánh Tông và các thi nhân thời Hồng Đức với

“Hồng Đức quốc âm thi tập” (nửa sau thế kỷ XV), Nguyễn Bỉnh Khiêm với “Bạch Vân quốc ngữ thi tập” (thế kỷXVI), thơ Nôm Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Tú Xương Xét trên phương diện nội dung phản ánh, TNĐL của các tác giả trên đều trực tiếp đề cập đến nội dung thế sự

Đề cập đến nội dung thế sự trong văn học trung đại nói chung và TNĐL nói riêng có thể kể đến những công trình nghiên cứu tiêu biểu

như: Trần Đình Hượu (1995), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại; Xuân Diệu (1982), Các nhà thơ cổ điển Việt Nam; Đinh Gia Khánh, Cao Ma Chương, Bùi Duy Tân (1998), Văn học Việt Nam từ thế kỷ X – nửa đầu thế kỷ XVIII; Nguyễn Lộc (1999), Văn học Việt Nam nửa sau thế

kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX; Phương Lựu (1985), Về quan niệm văn chương cổ Việt Nam; Lê Trí Viễn (1983), Đặc trưng văn học trung đại Việt Nam; Trần Đình Sử (1998), Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam; Trần Ngọc Vương (1005), Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam; Nhiều tác giả (1998), Về con người cá nhân trong trong văn học cổ Việt Nam; Lã Nhâm Thìn (1998) Thơ Nôm Đường luật, Nxb Giáo Dục;

Lã Nhâm Thìn (2009), Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam

từ góc nhìn so sánh; Trần Nho Thìn (2009), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa; Trần Quang Dũng (2005), Hồng Đức quốc âm thi

tập trong tiến trình thơ Nôm Đường luật Việt Nam; Hà Xuân Liêm (1997), Thơ Việt Nam – Thơ Nôm Đường luật, Nxb, v.v

Nhìn chung, các ý kiến ở các tài liệu trên đều khẳng định: mặc dù có sự ảnh hưởng trực tiếp của hệ tư tưởng Nho giáo, ngoài những đề tài, chủ đề do văn chương Nho giáo quy định, văn học thời trung đại nói chung và TNĐL nói riêng còn đề cập đến những đề tài viết cuộc sống, xã hội và con người trong từng thời điểm lịch sử cụ thể, trong đó có đề tài thế sự

2.2 Lịch sử nghiên cứu thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm

Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm là hai tác giả lớn của văn học trung đại, của TNĐL Nếu như Nguyễn Trãi là người đầu tiên khai sáng

cho nền thơ Nôm cổ điển Việt Nam với Quốc âm thi tập nổi tiếng thì Nguyễn Bỉnh Khiêm, một thế kỉ sau, cũng để lại cho đời Bạch vân quốc ngữ thi tập vô giá Trong hai tập thơ, cảm hứng thế sự bộc lộ nổi bật, trở

thành một trong những nội dung chính Đã có nhiều tác giả, nhiều công trình nghiên cứu đi sâu tìm hiểu giá trị của các tập thơ trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật, trong đó có đề tài, chủ đề thế sự, nhhư: Trần

Đình Hượu (1995), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại; Xuân Diệu (1982), Các nhà thơ cổ điển Việt Nam; Đinh Gia Khánh, Cao Ma Chương, Bùi Duy Tân (1998), Văn học Việt Nam từ thế kỷ X – nửa đầu thế kỷ XVIII; Phương Lựu (1985), Về quan niệm văn chương cổ Việt Nam; Lê Trí Viễn (1983), Đặc trưng văn học trung đại Việt Nam; Trần Đình Sử (1998), Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam; Trần Ngọc Vương (1005), Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam; Nhiều tác giả (1998), Về con người cá nhân trong trong văn học cổ Việt Nam; Lã Nhâm Thìn (1998) Thơ Nôm Đường luật, Nxb Giáo Dục; Lã Nhâm Thìn (2009), Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn so sánh; Trần Nho Thìn (2009), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa; Trần Quang Dũng (2005), Hồng Đức quốc âm thi tập trong tiến trình thơ Nôm Đường luật Việt Nam, v.v

Thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi, Nguyễn BỈnh Khiêm đã được các nhà nghiên cứu đề cập đến trên nhiều phương diện: Canh cánh nỗi “tiên ưu” vì vua, vì nước, vì dân; trăn trở trước nền luân lí, đạo đức; là mâu

thuẫn giữa lí tưởng nập thế và xuất thế, giữa con người công dân và con người cá nhân; day dứt về thế thái nhân tình, thói đời đen bạc

Những ý kiến, nhận xét trên đây của các nhà nghiên cứu về thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm sẽ là những gợi ý, tham khảo quý báu cho chúng tôi khi tìm hiểu một cách hệ thống và toàn diện

đề tài “Thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm từ góc nhìn so sánh”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm từ góc nhìn so sánh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Thơ Nôm Nguyễn Trãi

- Thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm

- Một số tác phẩm thơ Nôm tiêu biểu

4 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu khoa học đã có, luận văn hướng đến nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm Trên cơ sở đó chỉ ra những điểm tương đồng

và khác biệt về cảm hứng thế sự trong thơ Nôm của hai tác giả

5 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài “Thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm từ góc nhìn so sánh”, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Được sử dụng để thống kê, phân loại các bài, nhóm bài thơ theo từng

hệ thống đề tài, chủ đề trong QÂTT và BVQNTT

5.2 Phương pháp đối chiếu, so sánh

Được sử dụng để đối chiếu, so sánh hệ thống chủ đề, đề tài cũng như các phương diện hình thức nghệ thuật giữa hai tác phẩm QÂTT và BVQNTT

5.3 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Được sử dụng để nghiên cứu những vấn đề về lịch sử - xã hội, văn

hoá - tư tưởng làm xuất hiện QÂTT và BVQNTT

5.4 Phương pháp phân tích, thẩm bình

Được sử dụng khi phân tích, đánh giá, thẩm bình các đề tài chủ đề, các bài thơ, chùm thơ cụ thể; làm sáng rõ những luận điểm trong từng mục của luận văn

6 Đóng góp của luận văn

- Nghiên cứu đặc điểm thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm

- Chỉ ra những điểm tương đồng cũng như nét khác biệt của thơ Nôm

thế sự Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm Lý giải nguyên nhân, ý

nghĩa của những điểm tương đồng và khác biệt ấy

- Luận văn hoàn thành sẽ là một tài liệu cho những ai quan tâm về

thơ Nôm Đường luật nói chung và thơ Nôm Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh

Khiêm nói riêng

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Đặc điểm thơ Nôm thế sự của Nguyễn Trãi

Chương 2: Đặc điểm thơ Nôm thế sự của Nguyễn Bỉnh Khiêm

Chương 3: Tương đồng và khác biệt của thơ Nôm thế sự Nguyễn Trãi và Nguyễn Bỉnh Khiêm

Chương 1 THƠ NÔM THẾ SỰ NGUYỄN TRÃI

Chương 1, luận văn giải quyết những vấn đề cơ bản sau đây: Khái niệm thơ thế sự; giới thiệu về “Quốc âm thi tập”; thống kê phân loại thơ thế sự trong

“QÂTT”; những nội dung chủ yếu của thơ Nôm thế sự Nguyễn Trãi

1.1 Khái niệm thơ thế sự

Cuốn Đại từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Thế sự là việc đời nhưng

nó không đơn thuần là thời sự, thời thế Có thể hiểu thế sự là những vấn

đề, những việc đang diễn ra nóng hổi có liên quan nhất đến vấn đề chính trị, đến thể chế xã hội và số đông quần chúng nhân dân”

Như vậy, hiểu theo triết tự: “thế sự” chính là việc đời nhưng khi nói đến nội dung thơ thế sự thì nội hàm và ngoại diên của khái niệm này không còn bó hẹp trong nghĩa thông thường, cụ thể ấy Văn chương thế sự

là loại văn chương phản ánh hiện thực xã hội, phản ánh cuộc sống đời thường hàng ngày của nhân sinh, thế cuộc với “những điều trông thấy” Văn chương thế sự trong một ý nghĩa đơn giản nhất là phản ánh cả hiện tượng và bản chất của đời sống

1.2 Giới thiệu tập thơ “Quốc âm thi tập”

QÂTT của Nguyễn Trãi là cột mốc lớn, sừng sững, vòi vọi ở vị trí

hàng đầu của dòng văn học tiếng Việt, là tiền đề quan trọng cho sự ra đời

và phát triển của TNĐL các giai đoạn sau này

Theo hai tác giả Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm (phiên âm, chú giải, giới thiệu) QÂTT có tất cả 254 bài thơ được chia thành 4 phần là:

Vô đề, Thời lệnh môn, Hoa mộc môn, Cầm thú môn Mỗi phần lại được

chia thành nhiều đề mục, tất cả là 53 đề mục

Với QÂTT, Nguyễn Trãi đã tạo nên một lối thơ vừa sâu sắc trí tuệ, vừa đậm đà bản sắc dân tộc Trong bối cảnh văn hóa, văn học trung đại bấy giờ, thơ Nôm Nguyễn Trãi đã tiên phong, dẫn nguồn thơ Đường bám

rễ vào hồn dân tộc QÂTT không chỉ đưa ta khám phá con người cá nhân trong thơ, tính chất đa dạng của hồn thơ Nguyễn Trãi, thấyđược cái tôi nhà thơ trong đường biên giữa nhà tư tưởng và người nghệ sĩ mà còn giúp ta hiểu và trân trọng hơn về sự mới mẻ, sáng tạo trong tư duy thể loại của một tài năng vượt thời gian, không gian thời đại QAATT xứng

đáng được xem là thành tựu lớn vẻ vang mở đầu đầy ấn tượng cho dòng thơ Nôm nước nhà.

1.3 Thống kê, phân loại thơ thế sự trong QÂTT

1.3.1.Tiêu chí thống kê, phân loại:

Để tiến hành thống kê, phân loại thơ thế sự trong QÂTT theo đề tài, chủ đề, chúng tôi dựa trên hai tiêu chí:

Khái niệm về đề tài, chủ đề

Khái niệm thơ thế sự

1.3.2 Kết quả phân loại

Căn cứ vào các tiêu chí đã nêu, chúng tôi phân loại hệ thống đề tài, chủ đề trong QÂTT thành ba hệ thống đề tài, chủ đề chủ yếu sau đây (xem bảng 1.1)

Bảng 1.1 Phân loại hệ thống đề tài, chủ đề trong QÂTT

Tên tập thơ TS

bài thơ

Đề tài thiên nhiên

Tỉ lệ

%

Số lượng

Tỉ lệ

%

Số lượng

- Từ số liệu bảng phân loại, cho ta thấy: Đề tài, chủ đề thiên nhiên là một hệ thống đề tài, chủ đề lớn chiếm tỷ lệ khá cao trong tập thơ: 46,4% (118/254 bài Nói cách khác, cảm hứng về thiên nhiên, phong vật là một trong những xúc cảm chủ đạo của hồn thơ Nguyễn Trãi

- Đề tài “ái ưu”, “trung hiếu” và phẩm chất kẻ sĩ quân tử có lượng tương đương với đề tài, chủ đề thế sự : 69/254 bài, chiếm tỉ lệ 27,1% và 67/254 bài, chiếm tỉ lệ 26,3% Như vậy, cảm hứng về thời thế, về thế thái

nhân tình cũng là một trong những nỗi niệm tâm sự thường trực trong thơ Nôm Nguyễn Trãi

- Sự phân loại thơ Nôm Nguyễn Trãi thành các đề tài, chủ đề như trên sẽ là cơ sở cho chúng tôi đi vào tìm hiểu những biểu hiện đa dạng

mà thống nhất trong cảm hứng thế sự của Ức Trai trong QÂTT

1.4 Nội dung chủ yếu trong thơ Nôm thế sự Nguyễn Trãi

1.4.1 Một tấm lòng mang nặng nỗi “tiên ưu”

Cuộc đời Nguyễn Trãi là cuộc đời của một con người hành động – hành động vì lí tưởng “ái quốc ưu dân” được xác định ngay từ khi đi học,

đi thi cho đến khi trú hơi thở cuối cùng dưới lưỡi dao oan nghiệt Con người ấy bao giờ cũng gắn bó với đất nước, với nhân dân, với cuộc đời

Vì thế, mà lúc còn trẻ tuổi, lúc ra giúp nước cũng như lúc phải đi ở ẩn, Nguyễn Trãi chưa bao giờ quên nỗi “tiên ưu”, lo trước thiên hạ

Nhiệt tình vì nước, vì dân bao giờ cũng mãnh liệt tràn trề như nước ngày đêm không ngừng chảy ra biển đông Và tấm lòng ấy bao giờ cũng

nặng nỗi ưu tư vì cuộc đời, vì con người Đúng như các giả cuốn Văn học Việt Nam từ thế kỷ X – nửa đầu thế kỷ XVIII đã viết: “Suốt đời không ngủ

vì lo trước thiên hạ, tâm sự của Nguyễn Trãi thể hiện qua từng lời thơ Nỗi niềm thao thức vì nước, vì dân, vì cuộc đời con người ấy sau hơn năm trăm năm đến với chúng ta như một lời gửi gắm Chí khó bền bỉ, đến già vẫn không mệt mỏi, tấm lòng ưu ái, đến chết vẫn thắm như son của Nguyễn Trãi mãi mãi là một sự khẳng định nhân phẩm, và thuộc về

di sản quý báu của dân tộc” [33, tr 253]

Một con người như vậy đâu muốn dừng lại sau những cống hiến vào sự nghiệp giải phóng Tổ quốc? Nguyễn Trãi muốn đi xa hơn thế nữa nhưng chưa thể “Trừ độc, trừ tham, trừ bạo ngược” như ý nguyện Đối địch với bọn tham tàn bạo ngược nhưng chưa hoàn toàn mất lòng tin vào thánh chúa, vào triều đại, đó là hai mặt trong tâm tư Nguyễn Trãi Vì thế, ở Ức Trai luôn diễn

ra sự lựa chọn, day dứt giữa các tư tưởng, các con đường lập thân, dưỡng thân, và nhất là bảo thân, nhưng rút cuộc vẫn không thoát được lưỡi gươm

oan nghiệt của số phận Tuy nhiên, dù hiện thực cuộc sống có phũ phàng, oan nghiệt đến bao nhiêu nhưng tấm lòng sắc son vì dân vì nước ấy của Ức

Trai cũng không bao giờ bị che khuất, mà vẫn như những dòng thác cuồn cuộn chảy về biển đông không một lúc ngơi nghỉ

1.4.2 Niềm băn khoăn về đạo đức, luân lí

Thế kỷ XV là thế kỷ độc tôn của Nho giáo Nho giáo làm thành hệ tư tưởng của thời đại, chi phối và tác động đến mọi mối quan hệ giữa con người với con người Những kẻ sĩ – thi nhân thời ấy, tiêu biểu là Nguyễn Trãi trước hết đã lựa chọn những yếu tố tích cực của hệ tư tưởng Nho giáo để tổ chức, quản lí xã hội và bồi dưỡng nhân cách con người Vì thế, nội dung giáo huấn, răn dạy theo quan điểm Nho giáo rất được đề cao như: “tam cương ngũ thường”, “tam tòng tứ đức” “an bần lạc đạo”, “dĩ hòa vi quý” Nguyễn Trãi đã thấy rõ lòng dạ người đời tham lam Tình vua tôi, cha con, anh em, bạn hữu tan vỡ vì người tham lợi, xã hội tan nát

vì con người tham dục Ông khuyên con người phải lấy nghĩa mà đối nhân xử thế, không nên có lòng tham, không nên chạy theo vật chất một cách tầm thường; muốn có đạo đức thì phải làm điều thiện, sống có hiếu,

có khí tiết, không uốn mình, không cầu xin danh lợi, không oán thán, biết tha thứ cho người khác, sống trong sạch, lành mạnh, thanh tịnh, luôn nhận phần thiệt về mình, thì mới “có an”

Không chỉ có thơ khuyên nhủ lòng mình, răn dạy mọi người một cách thấu tình đạt lí về đạo đức theo quan niệm Nho giáo, Nguyễn Trãi còn có những câu thơ nói về đạo đức, luân thường đạo lí như là những câu tục ngữ hàm súc, mang tính triết lí cao được đúc rút từ cuộc sống mà

mình đã trãi qua với nhiều chiêm nghiệm, như:“Làm biếng hay ăn lở núi non”, “Có đức thì hơn nữa có tài”, “Của nhiều sơn dã đem nhau đến/ Khó ở kinh thành ít kẻ han”, “Nếu có sâu thì bỏ canh”…

Nguyễn Trãi là một người có “lòng sáng tựa sao khuê”, có con “mắt xanh” nhìn thấu tương lai mới viết được những dòng thơ sống mãi với cuộc đời như vậy! Và những lời dạy của Nguyễn Trãi, đã sàng lọc qua thời gian, đến nay hầu như tất cả vẫn còn mới và nguyên giá trị để cho chúng ta học tập, làm theo

1.4.3 Niềm day dứt về thế thái nhân tình

Là nhà Nho chân chính, bên cạnh những tâm sự, suy tư về những giá trị tốt đẹp của con người và cuộc đời với thái độ trân trọng ngợi ca được

phản ánh rõ nét trong thơ ông, thì một khía cạnh song song cũng đã được Nguyễn Trãi quan tâm bày tỏ: Đó là sự uất ức về nhân tình thế thái, về sự đổi thay, xảo trá của cuộc đời và lòng người Ông ghê sợ trước thói đời đen bạc, là thói tham phú phụ bần, khinh rẻ, quay lưng với kẻ nghèo khó, thất cơ lỡ vận và chạy theo danh lợi Và theo ông thói đời đen bạc, tham phú phụ bần ấy là bởi lòng người quanh co, coi trọng của cải, danh phận hơn tình nghĩa

Như vậy, với sự trải nghiệm chính bản thân mình cộng với tâm hồn của người nghệ sĩ, nhà đạo đức tư tưởng, Nguyễn Trãi đã phê phán một cách sâu sắc, chua cay về thói đời đen bạc, tham phú phụ bần trong xã hội đương thời Sự phê phán ấy vẫn còn giá trị trong mọi thời đại và cho tới ngày nay

1.4.4 Những uẩn ức, tâm sự của con người – cá nhân nhà thơ

Phần có nhiều ý nghĩa hơn trong thơ thế sự của Nguyễn Trãi qua QÂTT là những thể nghiệm do các va chạm thế sự trực tiếp mang lại, được ông biểu hiện trong thơ như những triết lý về luật đời, về lòng người Cụ thể hơn, tập thơ diễn tả đời sống tâm hồn Nguyễn Trãi với những uẩn khúc, trắc trở: đó là những thất vọng và hy vọng của tác giả

về công danh, sự nghiệp; là sự xung khắc giữa lý tưởng kẻ sĩ với thực tại cuộc sống phũ phàng; là niềm thao thức không nguôi của một tâm hồn nghệ sĩ lớn trước cuộc đời đen bạc; là những hy vọng và tuyệt vọng của ông về lẽ sống, về cả tình cảm riêng tư không được đáp đền; là những bế tắc không gì giải tỏa về lẽ sống và tình yêu Là khối cô đơn trôi giữa sóng gió cuộc đời

Cuộc đời Nguyễn Trãi là cả một hành trình sôi nổi vì nước vì dân, vì vua Thế nhưng con thuyền của đời ông nhiều khi bị sóng gió cuộc đời vùi dập đến phũ phàng, khiến ông có lúc bâng khuâng đến vô cảm, lênh đênh đến vô định Dù tự nhủ lòng "Khó ngặt qua ngày xin sống", dù tha thiết phụng sự triều đình, nhưng trước những hoài bão không thành, ông quyết định trở về với non xanh, nước biếc, sống trong cảnh: “Núi láng giềng, chim bầu bạn - Mây khách khứa, nguyệt anh tam” Ca tụng thú nhàn tản để giữ vững tiết tháo của một nhà nho có nhân cách Đây chính

là biểu hiện của ý thức con người – cá nhân, và ý thức cá nhân ở đây biểu hiện thành ý thức tự khẳng định, chống hòa đồng với thói phàm, đứng ngoài cõi tục Ý thức này quyện chặt với ý thức nghĩa vụ, sứ mệnh, quyện chặt với quan niệm con người rất sâu sắc của Nguyễn Trãi – con người “hữu tài thời hữu dụng”

* Tiểu kết chương 1:

Chương 1 của luận văn đã giải quyết được khía niệm nội hàm thơ thế sự; giới thiệu tập QÂTT, và nội dung chính là đi sâu tìm hiểu nội dung thơ Nôm thế sự Nguyễn Trãi trên các phương diện: Một tấm lòng mang nặng nỗi “tiên ưu”; niềm băn khoăn về đạo đức, luân lí; niềm dây dứt về thế thái, nhân tình; Những uẩn ức, tâm sự của con người cá nhân Nguyễn Trãi

Chương 2 THƠ THẾ SỰ NGUYỄN BỈNH KHIÊM

Chương 2 đi vào giải quyết các vấn đề trọng tâm sau đây: Giới thiệu tập “Bạch Vân quốc ngữ thi tập” (BVQNTT); thống kê, phân loại thơ thế

sự trong BVQNTT và tìm hiểu những nội dung cơ bản trong cảm hứng thế sự của thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm

2.1 Giới thiệu tập thơ “ Bạch Vân quốc ngũ thi tập”

2.1.1 Về tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sống gần trọn thế kỉ XVI, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1585) là một trong những nhà văn hoá lớn của dân tộc Tài năng và nhân cách của ông

có ảnh hưởng mạnh mẽ không chỉ ở thế kỷ XVI mà còn rợp bóng đến cả các thế kỷ sau Ông đã trải qua nhiều bước thăng trầm khác nhau: khi dùi mài kinh sử, lúc ẩn nhẫn đợi thời, nhập thế rồi xuất thế… Với nhiều vị trí khác nhau như vậy, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã rất có điều kiện để tiếp xúc với những con người, những cảnh đời khác nhau Nhiều những sự kiện xảy ra trong cuộc đời giúp ông có một vốn sống, một vốn hiểu biết vô cùng phong phú Chính vì vậy, trong sáng tác của mình, Nguyễn Bỉnh Khiêm có điều kiện phản ánh cuộc sống ở nhiều phương diện, nhiều khía cạnh Là một con người hiểu biết, Nguyễn Bỉnh Khiêm đứng ra ngoài vòng công danh để suy xét, chiêm nghiệm về cuộc đời Học vấn uyên thâm giúp ông hiểu thấu mọi lẽ đời, nắm được sự biến dịch của vạn vật, những quy luật tất yếu của tự nhiên, rồi lấy đó làm điểm đồng quy soi chiếu vào xã hội Có thể nói, chính sự hiểu biết về những quy luật tự nhiên, vũ trụ, những triết lí trong sách vở cùng với sự suy tư và chiêm nghiệm từ thực tế cuộc đời đã giúp Nguyễn Bỉnh Khiêm có một cái nhìn minh triết về cuộc sống Từ đó, ông tạo ra cho mình một vị thế được coi trọng và vị nể giữa cảnh đời nhốn nháo, của nhiều phe phái đối nghịch Trạng Trình đã tìm cho mình một lối đi, một chỗ đứng thích hợp: sống thuận theo tự nhiên, vui với đạo trời, ung dung nhàn tản mà vẫn không quên đời, lánh đời, giữ thân thanh nhàn, tâm trong sáng và vẫn không nguội khí tiết người quân tử Tất cả những điều đó được ông gửi gắm trong những vần thơ của tập thơ BVQNTT, vừa nghiêm khắc, vừa thiết tha, vừa đòi hỏi, vừa khuyên nhủ ân cần