Muốn vậy đòi hỏi ngời giáo viên cần phải nắm vững các nguyên tắc, quitrình thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức của bộ môn sao cho phù hợp đối vớitừng đối tợng học sinh, thực trạng trờn
Trang 1Sáng kiến -kinh nghiệm
“Đổi mới
phơng pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp t duy sáng tạo của ngời học Từng bớc áp dụng các phơng pháp tiên tiến, hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian
tự học, tự nghiên cứu đối với học sinh” (1) là điều cần thiết và tất yếu
Nhng tiến hành bằng cách nào, qui trình tiến hành ra sao, có tác dụng haykhông! Muốn vậy đòi hỏi ngời giáo viên cần phải nắm vững các nguyên tắc, quitrình thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức của bộ môn sao cho phù hợp đối vớitừng đối tợng học sinh, thực trạng trờng học và điều kiện địa phơng hợp lý
Khẳng định điều đó, từ viện sỹ G.Đai ri đến V.ÔKôn hay I.Ia lécne hoặcnhiều chuyên khảo khác trong các công trình nghiên cứu của mình họ đều có
một điểm chung rằng: “Dạy học nêu vấn đề là kiểu dạy học mới, đáp ứng yêu cầu đào tạo con ngời năng động, sáng tạo phù hợp với thời đại Trong đó, bản
chất của dạy học nêu vấn đề là tạo “Tình huống có vấn đề” và điều này chỉ có
thể thực hiện có hiệu quả bằng cách thiết lập hệ thống những câu hỏi, bài tậpnêu vấn đề”
Nh vậy, câu hỏi, bài tập nêu vấn đề chính là phơng tiện kết nối để ngời
giáo viên có thể tạo ra ở ngời học các tình huống có vấn đề và là cơ sở để giáoviên có thể đàm thoại, phát vấn… giúp học sinh tìm cách xâu chuỗi, phân tích,
lý giải căn nguyên của những vấn đề, những sự kiện lịch sử, và học sinh sẽ hứngthú hơn nếu đợc bổ trợ với thiết bị công nghệ để soạn ra một giáo án điện tử vớinhững file flahs sinh động, những âm thanh, tiếng động, những t liệu phim,
những slide hình ảnh bổ ích: “ càng cần thiết trong 1 tiết dạy công nghệ thông tin có sử dụng hệ thống câu hỏi nhận thức”
Tóm lại: Trong tiến trình đổi mới, hội nhập, hiện đại hoá phơng pháp dạyhọc là điều cần thiết và tất yếu, đặc biệt đối với đặc điểm,điều kiện địa
Trang 2việc, lãnh đạo của chi bộ Đảng, của Ban giám hiệu nhà trờng, cộng với sự đồng
(1) Trích Nghị quyết hội nghị BCH Trung ơng Đảng lần thứ hai – khoá 8, dòng
26, trang 41
phơng, nhng cũng thật vui mừng là nhờ sự năng động, khoa học trong làm
thuận của hội đồng s phạm nhà trờng nên trong mấy năm qua Trờng THPTAyunn Pa tuy còn gặp nhiều khó khăn về nhiều mặt nhng cũng đã từng bớc làm
đợc điều đó
Riêng bản thân tôi, do khả năng và năng lực còn nhiều hạn chế , đòi hỏi
cần phải nổ lực nhiều Nên tôi chỉ dám gọi là “nghiên cứu” và giới hạn đề tài
sáng kiến & kinh nghiệm của mình trong 1 tiết dạy có ứng dụng công nghệ
thông tin, kết hợp với hệ thống những câu hỏi bài tập nhận thức ở tiết 43, bàI 9 Những năm đầu toàn quốc kháng chiến ( tiết 04 )- lịch sử 12
Một lần nữa, với lí do trên nên tôi chọn đề tài này, nhng trong quá trìnhnghiên cứu, viết lách, tất sẽ không tránh khỏi những thiếu xót, bởi đây là 1 đềtài rất mới mẻ đối với bản thân Rất mong bạn bè, đồng nghiệp… góp ý, tạo
điều kiện để tôi hoàn thành đề tài sáng kiến & kinh nghiệm năm học 2006-07 vànếu thành công đó sẽ là cơ sở để tôi có thể tiếp tục nghiên cứu ở những bài, ch-
ơng rộng hơn sau này
Ayunpa, ngàyNgời viết
Rcom H Len
Trang 3Sáng kiến -kinh nghiệm
Minh chứng cho quỹ đạo trên trờng THPT Ayunpa từ vài năm nay cũng
đã từng bớc ứng dụng thành tựu CNTT trong quản lí và giảng dạy tuy ở “ độ tuổi” còn “ khiêm tốn” nhng cũng đã từng bớc khẳng định đợc vai trò và tác
dụng hiệu quả của nó trong các lĩnh vực, đặc biệt trong các môn học ở bậcTHPT
Ví dụ, trong tiết học bộ môn lịch sử càng cho chúng ta thấy rõ điều đó,bởi đơn giản học sinh thờng cho đây là môn phụ, không cần phải đầu t nhiều
nh các môn học khác càng làm cho bộ môn sử vốn dài lê thê, chằng chịt vớinhững nội dung & sự kiện lịch sử khó nhớ, học sinh chán học, không đam
mê với bộ môn lịch sử bởi sự nghèo nàn về t liệu, tranh ảnh, thớc phim sinh
động…nhng kể từ khi ứng dụng CNTT vào tiết dạy thì “ hình nh” học sinh
chú ý, tập trung hơn, rồi “ ồ”, “à” khi các em đợc thấy những slide hình ảnh
Trang 4nh xe tăng, máy bay trực thăng của Mĩ, hay đội quân viễn chinh Pháp, Mĩ,hoặc những bản đồ, biểu đồ có hiệu ứng Điều đó càng khẳng định giảngdạy bằng máy chiếu có u điểm hơn vừa phong phú về nội dung, hình ảnh,
vừa tận dụng đợc triệt để thời gian nhằm phát huy tính tích cực, chủ động
của học sinh nhằm tạo cho tiết học sinh động hơn Nhng sẽ không có tác
dụng nếu nh giáo viên chỉ làm thao tác trình chiếu Chính vì vậy, xây dựng
hệ thống câu hỏi bài tập nhận thức khoa học, rõ ràng trong một tiết họcCNTT nhằm tích cực hoá hoạt động học bộ môn lịch sử của học sinh là cầnthiết và quan trọng
Nh vậy,đổi mới phơng pháp giáo dục và dạy học đợc coi là khâu quantrọng để nâng cao chất lợng giáo dục và dạy học, để tránh Thầy dạy theokiểu đọc chép… kết quả học sinh khó có khả năng có thể giải quyết đợcnhững vấn đề, những tình huống mới đặt ra trong học tập Bởi, học sinhngoài sự ghi nhớ máy móc về kiến thức, sự kiện lịch sử thì ngợc lại về mặt
Sáng kiến -kinh nghiệm
nhận thức học sinh sẽ khó phản ánh đợc bản chất và các mối quan hệ của sựvật khách quan, sự kiện lịch sử, bởi các em không đợc tham gia vào hoạt
động học phù hợp với những giao tiếp ngôn ngữ, không đợc tập quan sát, tậpsuy nghĩ, tập các thao tác t duy từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ
cụ thể đến trừu tợng…
1 Hình ảnh quân viễn chinh Mĩ đổ bộ vào Miền Nam Việt Nam
Trang 52 Máy bay trực thăng một trong những ph ơng tiện chiến tranh của Mĩ
Sáng kiến -kinh nghiệm
Tất cả vấn đề trên không ngoài mục đích nhằm tạo nên tính năng động,không trông chờ, ỉ lại vào ngời khác, buộc ngời học biết phát huy tính tích cựcchủ động của mình nh độc lập trong suy nghĩ, biết nhận xét vấn đề, tình huống
sự kiện, biết phê phán, cầu tiến trong nhận thức…và đấy chính là điều kiện, tiền
đề để tạo cơ hội cho ngời học ( học sinh ) đợc giải quyết vấn đề, rút ra những kếtluận bổ ích nhằm hình thành, rèn luyện tính năng động một cách tự nhiên vàphát huy tính tích cực lĩnh hội kiến thức của học sinh và điều đó đã đợc luật hoá
Trang 6tại điều 5, luật giáo dục 2005, khoản 2 “ phơng pháp giáo dục phải phát
huy… t duy sáng tạo của ngời học ” (2).
2 Nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống câu hỏi bàI tập nhận thức môn lịch sử trong một tiết học CNTT.
Với mục đích trên nên việc rèn luyện cho ngời học có đợc phơng pháp, kỹnăng, thói quen, ý chí tự học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi ngời, kết quảhọc tập sẽ đợc nhân lên gấp bội
Cho nên, ngày nay ngời ta nhấn mạnh mặt hoạt động trong quá trình dạyhọc: nổ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động, đặtvấn đề phát triển tự học ngay trong trờng phổ thông, học sinh không chỉ tự học ởnhà, mà còn tự học cả trong tiết học có sự hớng dẫn của giáo viên
Ví dụ, “ sau chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, các nớc đế quốc thắngtrận họp ở Vecxai để phân chia quyền lợi về kinh tế, chính trị… làm cho mâuthuẫn giữa các nớc đế quốc bấy giờ tăng lên Vậy, theo em đó là những mâuthuẫn nào? Em có suy nghĩ gì về hậu quả của những mâu thuẫn đó?
Nh vậy giáo viên đã bằng bài tập xác định mối quan hệ nhân quả các sựkiện lịch sử đã hình thành và dần tạo cho học sinh tính chủ động trong học tập
Mặt khác, tăng cờng học tập cá thể cần phải biết phối hợp học tập hợp tác(hoạt động ) Bởi, trong một lớp học mà trình độ kiến thức, t duy của học sinhkhông thể đồng đều tuyệt đối thì việc ứng dụng những hệ thống câu hỏi phânhoá là cần thiết Tất sẽ có sự phân hoá về cờng độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụhọc tập nhất là bài đợc thiết kế bài giảng,gắn với công nghệ thông tin
(2).Trích tạp chí giáo dục số 156- kì 2-2-2007, trang 21- T.S Nguyễn GiaCầu
Sáng kiến -kinh nghiệm
Ví dụ: Trong hiến pháp 1787 của nớc Mỹ có đa ra một số quy định nh:.1.Chỉ có những ngời có tài sản và có học vấn mới có quyền bầu cử
2.Phụ nữ, nô lệ và ngời da đỏ không có quyền bầu cử
Trang 7GV? Hãy chỉ rõ những quy định trên của hiến pháp nớc Mỹ chủ yếuphục vụ cho giai cấp nào? Qua đó các nhóm có rút ra kết luận gì về cáchmạng Mỹ?
Nh vậy, thông qua tranh luận, ý kiến nhóm, mà hình thành nên quan hệ hợp tác, giao tiếp: Thầy -trò, trò - trò , dần ý kiến của mỗi cá nhân, nhóm đợc bộc lộ và ngời học có điều kiện tự nâng mình lên ở trình độ mới Nh vậy bài họcvận dụng đợc vốn hiểu biết và kết quả hoạt động, làm việc của mỗi học sinh, cả lớp chứ không phải chỉ dựa vào vốn hiểu biết, kinh nghiệm sống của thầy giáo Tuy nhiên tuỳ theo nội dung mà giáo viên có thể sử dụng các loại bài tập nhận thức nh: Bài tập xác định và nêu ngắn gọn mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức, bài tập xác định và phân tích bản chất của các sự kiện, hiện tợng lịch sử, hay bài tập xác định tính kế thừa giữa các sự kiện, thời kỳ, giai đoạn, quá trình phát triển của lịch sử, hoặc mức độ tiến bộ của lịch sử…
Nhng dẫu có sử dụng các hình thức bài tập nhận thức nh thế nào thì điềucốt lõi đầu tiên trong thiết kế bài giảng của giáo viên cần phải nắm vữngchính là nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập nhận thức, đặc biệttrong một tiết dạy công nghệ thông tin nắm vững một số nguyên tắc lại là
- Thứ năm, bài tập lịch sử cần chính xác về nội dung và chuẩn mực về hìnhthức
Trang 8Sáng kiến -kinh nghiệm
Từ những nguyên tắc trên cho nên việc xây dựng quy trình bài tập nhân thức
cần theo các bớc sau:
Bớc một, xác định mục đích xây dựng bài tập nhận thức nhằm góp phầnviệc cải tiến, đổi mới phơng pháp dạy học, nâng cao chất lợng giáo dục bộmôn
Bớc 2, trên cơ sở chơng trình, sách giáo khoa lịch sử xác định nhữngkiến thức cơ bản cần thiết kế bài tập
Bớc 3, xác lập hệ thống các loại bài tập nhận thức qua từng đơn vị kiếnthức, bài, chơng và cả khoá trình
Bớc 4, xác định nguồn tài liệu cần nghiên cứu, tìm hiểu, lựa chọn nh:Nội dung sách giáo khoa, báo, tài liệu tham khảo, kể cả kênh hình…
Bớc 5, tiến hành xây dựng bài tập nhận thức thể hiện chủ đích bao gồmnhững kiến thức cơ bản
Bớc 6, kiểm tra bài tập sau khi xây dựng và lập kế hoạch sử dụng
Nói tóm lại, các bớc này vừa theo trình tự vừa đan xen với nhau, có mốiliên hệ chặt chẽ trong một hệ thống Bớc trớc là tiền đề của bớc sau, bớc saunối tiếp bớc trớc và đặt cơ sở cho bớc tiếp theo cho nên việc nắm vữngnguyên tắc và các bớc trên rất quan trọng trong việc xây dựng hệ thống bàitập nhận thức
3 Xây dựng hệ thống bài tập nhận thức trong một tiết
học lịch sử
Trang 9Nhằm cụ thể hoá các nguyên tắc, qui trình và những yêu cầu nêu trên ở mộttiết học, cụ thể tiết 43, bàI 9 Những năm đầu toàn quốc kháng chiến ( tiết 4 ) -lịch sử Việt Nam- lớp 12 giáo viên cần phảI nắm:
1 Mục tiêu bài học: Yêu cầu giáo viên xác định kiến thức trọng tâm, kiến thức
cơ bản, kết hợp với kỹ năng giáo dục học sinh:
Về kiến thức:
Sáng kiến -kinh nghiệm
Đảng ta quyết định mở chiến dịch Biên giới nhằm mục tiêu gì, ở đây Đảng ta chủ động mở chiến dịch Biên giới nhằm tiêu diệt sinh lực địch, khai thông biên giới Việt -Trung, mở rộng, củng cố căn cứ địa Việt Bắc
Nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa lịch sử của chiến dịch Biên giới Thu
Hơn thế trong tiết học này cả hai mục đều phảI giảng, tuy nhiên mục 2 cầngiành thời gian nhiều hơn
2 Chuẩn bị của giáo viên: Gồm
- Bản đồ đã đợc hiệu ứng & tranh ảnh có liên quan
- Sách giáo khoa + giáo án chuẫn bị kỹ càng, đầy đủ
3 Nội dung và ph ơng pháp dạy học
Tuỳ vào sự linh hoạt của giáo viên mà có thể đặt ra những câu hỏi bài tập nhận thức cho phù hợp khi kiểm tra bàI cũ, ví dụ: Bằng kiến thức đã học em có nhận xét gì về sự phát triển lực lợng cách mạng của ta trong những năm 1946-1949?
Và khi dẫn dắt vào vào bài mới giáo viên có thể khái quát câu trả lời bàI cũ vừa rồi của học sinh để nêu lên những câu hỏi có tính dẫn dắt nhiệm vụ nhận thức: “ Đến cuối 1949 đầu 1950, trong khi lực lợng của ta ngày càng phát triển thì tình hình thế giới cũng có chuyển biến quan trọng Tình hình ấy có ảnh hởng
nh thế nào đối với cuộc kháng chiến của ta? Đảng ta chủ động mở chiến dịch
Trang 10biên giới nhằm mục đích gì? Chiến dịch đại thắng, nguyên nhân nào dẫn tới chiến dịch thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của chiến dịch? Đó là nội dung chính của bài học mà các em cần nắm vững.
Nh vậy, bài tập nhận thức lịch sử về cơ bản không đợc thoát ly nội dung, phạm vi, yêu cầu của chơng trình, sách giáo khoa nhằm làm cho các bài tập thựchiện chức năng giáo dỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn
Tuy nhiên trong trờng hợp cần thiết cũng có thể mở rộng, phát triển nội dung bài tập phù hợp trình độ học sinh, nhằm kích thích t duy, gây hứng thú họctập cho các em, nhng nói gì thì nói vẫn phải dựa trên cơ sở, chơng trình sách giáo khoa., phải đảm bảo tính hệ thống trong việc xác định nội dung bài tập nhận thức, cụ thể khi bớc vào tiểu mục 1 của bài Hoàn cảnh lịch sử trớc khi ta
mở chiến dịch, đối với tiểu mục này chủ yếu cần tập trung vào hai ý sau:
Sáng kiến -kinh nghiệm Rcom H Len-Năm học: 2006-07
Hoàn cảnh quốc tế
Hoàn cảnh trong nớc
Hay nói cách khác, chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 diễn ra trong bối cảnhlịch sử nh thế nào? hoặc nêu những khó khăn và thuận lợi trớc khi ta mở chiếndịch Biên giới?
Thuận lợi: Trong nớc và quốc tế( cách mạng Trung Quốc, cách mạng Lào & Campu chia; về chính sách đối ngoại đợc bạn bè quốc tế và đặc biệt các nớc XHCN đăt quan hệ ngoại giao…)
Trang 11Kết hợp slide hình ảnh minh hoạ trên giáo viên đã tạo đợc biểu tợng sinh
động nhất kết hợp với hệ thống câu hỏi để cuối cùng chính học sinh là chủthể lí giải những biểu tợng trên và khẳng định: “ Vị trí, uy tín của nớc tangày càng đợc nâng cao trên trờng quốc tế.”
Nhân dân Pháp biểu tình phản đối chiến tranh ở Việt Nam
Sáng kiến -kinh nghiệm Rcom H Len-Năm học: 2006-07
Bài tập nhận thức đợc thiết kế phải phù hợp với đối tợng học sinh, cần xâydựng các loại hình bài tập mức độ khác nhau: Từ dễ đến khó, từ đơn giản đếnphức tạp, từ cụ thể đến khái quát Và đấy cũng chính là lí do để giáo viên sửdụng slide bản đồ chiến dịch Biên giới có hiệu ứng có hiệu quả để giúp học sinhrút ra ý đồ mà giáo viên muốn chuyển tải đến học sinh, ví dụ: Em hiểu nh thếnào về kế hoạch Rơve? Mục đích của kế hoạch Rơve? Yêu cầu trên buộc họcsinh phảI làm rõ mục đích của kế hoạch Rơ ve:
- Nhằm khoá chặt đờng biên giới Việt Trung bằng cách tăng cờng hệ thốngphòng ngự trên đờng số 4( giáo viên chỉ bản đồ)
- Thiết lập hành lang Đông-Tây ( chỉ bản đồ)
Nh vậy, Từ chổ phân tích âm mu của Pháp, dới sự hớng dẫn của giáo viên đểcuối cùng chính bản thân học sinh tự rút ra kết luận: Pháp mở cuộc tấn công lên Việt Bắc lần thứ hai nhằm mục đích gì? âm mu mới của pháp đặt cách
Trang 12mạng nớc ta đứng trớc bất lợi nh thế nào? ( bị bao vây từ bên trong chiến khuViệt Bắc)., và đấy chính là mặt khó khăn mà học sinh cần giải quyết theo ý
đồ của giáo viên
Sáng kiến -kinh nghiệm Rcom H Len-Năm học: 2006-07
Việc sử dụng hệ thống câu hỏi bài tập nhận thức, kết hợp với slide hình ảnh
là không ngoài mục đích hình thành ở học sinh kỹ năng phân tích, lý giải, đánhgiá, nhận xét sự kiện lịch sử của học sinh Cho nên, khi giáo viên chuyển sangtiểu mục 2 Chiến dịch Biên giới Thu Đông, kết quả và ý nghĩa lịch sử, điều đầutiên giáo viên cần giúp học sinh hiểu rõ: “ thế và lực của ta ngày càng lớn mạnh,
đồng thời nhằm thực hiện việc phá tan âm mu mới của Pháp, Đảng ta quyết đinh
mở chiến dịch Biên giới Theo em chiến dịch Biên giới diễn ra trong điều kiệnlịch sử nh thế nào? Mục đích của Đảng ta khi quyết định mở chiến dịch Biêngiới?