Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc thu hồi đất đang có người sử dụng để phục vụ cho nhu cầu phát triển đất nước là điều không tránh khỏi. Để đảm bảo quyền lợi cho người có đất bị thu hồi, khắc phục những thiệt hại mà họ phải gánh chịu khi thu hồi đất, Nhà nước đã quy định về vấn đề bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Đây là một trong những chế định quan trọng của Luật Đất đai và cũng là vấn đề mà người sử dụng đất đặc biệt quan tâm.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 2 NỘI DUNG 2
I Một số vấn đề lý luận về Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất:……… 2
1 Khái niệm 2
1.1 Khái niệm “Thu hồi đất” 2 1.2 Khái niệm về “Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất” 3
2 Mục đích, ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ……… 4
II Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất hiện nay 5
1 Một số tồn tại, vướng mắc từ thực tiễn thực thi pháp luật bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất ở 5
1.1 Thẩm quyền quyết định Giá đất để tính bồi thường thiệt hại chưa phù hợp 5 1.2 Về giá đất bồi thường khi thu hồi đất ở cho người bị thu hồi đất 6 1.3 Công tác tái định cư còn nhiều bất cập: 7 1.4 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa được quan tâm đúng mức: 8
2 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ Tái định
cư khi Nhà nước thu hồi đất 9 KẾT LUẬN 11 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
1
Trang 2MỞ ĐẦU
Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, việc thu hồi đất đang có người sử dụng để phục vụ cho nhu cầu phát triển đất nước là điều không tránh khỏi Để đảm bảo quyền lợi cho người có đất bị thu hồi, khắc phục những thiệt hại mà họ phải gánh chịu khi thu hồi đất, Nhà nước đã quy định về vấn đề bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Đây là một trong những chế định quan trọng của Luật Đất đai và cũng là vấn đề mà người sử dụng đất đặc biệt quan tâm Nhận thấy được vai trò quan trọng đó, bởi vậy, trong bài tiểu luận này em xin được trình bày về đề tài số 14 Trong quá trình làm bài có thể có những sai sót, em rất mong các thầy cô có thể bỏ qua cho em và em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô để em học thêm được nhiều kinh nghiệm và sẽ hoàn thiện tốt hơn về nhận thức của mình đối với môn Luật Đất Đai Em xin chân thành cảm ơn
NỘI DUNG
I Một số vấn đề lý luận về Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà
nước thu hồi đất:
1 Khái niệm
1.1 Khái niệm “Thu hồi đất”
Theo Khoản 11 điều 3 Luật Đất đai 2013 quy định: “Nhà nước thu hồi
đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai” Như vậy, thu hồi đất là việc Nhà nước bằng một quyết
định hành chính thu lại quyền sử dụng đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai hoặc do nhu cầu của xã hội, cộng đồng
2
Trang 31.2 Khái niệm về “Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi
đất”
Trong Luật Đất đai 2013, Khoản 12 Điều 3 có quy định: “Bồi thường về
đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất.”
Khoản 14 Điều 3 Luật Đất đai 2013 quy định: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu
hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển.”
Bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đều là hậu quả pháp lý trực tiếp do hành vi thu hồi đất của Nhà nước gây ra Có thể xem bồi thường là một chế định pháp lí độc lập và là hệ quả tất yếu của việc thu hồi đất, còn hỗ trợ được xem như là một biện pháp bổ sung và là sự “kéo dài” của quá trình bồi thường, đóng vai trò bù đắp vào khoảng trống mà các quy định về bồi thường chưa giải quyết được, nhằm bù đắp một cách trọn vẹn hơn những thiệt hại do bị Nhà nước thu hồi đất gây ra Bởi khi Nhà nước thu hồi đất, mặc dù đối tượng bị thu hồi chỉ
là một diện tích đất song thiệt hại đối với người dân không chỉ nằm ở phần diện tích đó Ngoài các thiệt hại hữu hình về giá trị quyền sử dụng đất, công trình xây dựng, công trình vật nuôi, còn là các thiệt hại vô hình khác như mất ổn định cuộc sống, mất chỗ ở, …
Tái định cư cũng là một nội dung được đề cập trong các quy định của pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Pháp luật hiện hành chưa đưa ra khái niệm cụ thể về tái định cư nhưng có thể hiểu vấn đề tái định cư chỉ đặt ra khi người sử dụng đất bị thu hồi đất ở, họ được Nhà nước thu xếp chỗ ở mới bằng việc tái định cư, có thể là bằng một diện tích đất ở mới hoặc nhà ở mới tại khu tái định cư, có thể là bẳng một diện tích đất ở mới hoặc nhà ở mới tại khu tái định cư hoặc bằng tiền để tự lo chỗ ở mới.1
1 Trần Quang Huy (2017), Bình luận chế định Quản lí nhà nước về đất đai trong luật đất đai 2013, Nxb Tư pháp.
3
Trang 42 Mục đích, ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước
thu hồi đất
Giải quyết vấn đề về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất sẽ mang lại ý nghĩa to lớn, quan trọng trên nhiều phương diện
Về phương diện chính trị:
Thu hồi đất luôn là vấn đề nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ mâu thuẫn, tranh chấp về lợi ích giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và người được hưởng lợi từ việc thu hồi đất Các khiếu kiện về đất đai nói chung và khiếu kiện về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nói riêng tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định về an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và dễ bị kẻ xấu lợi dụng kích động lôi kéo nhân dân không đồng thuận với chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, cho nên giải quyết tốt vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là thực hiện tốt chính sách an dân để phát triển kinh tế xã hội góp phần vào việc duy trì, củng cố sự ổn định về chính trị, ngăn ngừa nguy cơ nảy sinh các xung đột xã hội
Về phương diện kinh tế - xã hội
Thông qua việc thu hồi đất, Nhà nước có được một quỹ đất cần thiết đáp ứng nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, phát triển các cơ sở kinh tế, công nghiệp, các cơ sở sản xuất - kinh doanh Qua đó làm tăng tính hấp dẫn của môi trường đầu tư; kêu gọi sự đầu tư của các nhà đầu tư trong và ngoài nước phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Vì vậy, thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
là tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp sớm có mặt bằng triển khai các dự án đầu tư góp phần vào việc thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế và nâng cao tính hấp dẫn của môi trường, đầu tư kinh doanh Về phía người sử dụng đất, thực hiện tốt
4
Trang 5việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất sẽ giúp cho họ và các thành viên khác trong gia đình nhanh chóng ổn định cuộc sống để tập trung sản xuất góp phần cải thiện và nâng cao mức sống 2
II Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
hiện nay
1 Một số tồn tại, vướng mắc từ thực tiễn thực thi pháp luật bồi thường
về đất khi Nhà nước thu hồi đất ở
Luật đất đai năm 2013 sau khi triển khai trên thực tế bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận về sự thay đổi mang chiều hướng tích cực về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, … thì vẫn còn nhiều quy định chưa thực sự rõ ràng, cụ thể thậm chí nhiều vấn đề còn thiếu quy định trực tiếp điều chỉnh, gây khó khăn, vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện mà một trong những vấn đề nổi cộm đó là công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
1.1 Thẩm quyền quyết định Giá đất để tính bồi thường thiệt hại chưa phù
hợp
Việc xác định giá đất là hết sức cần thiết trong quản lý nhà nước đối với đất đai về phương diện kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường; bởi vì giá đất là công cụ để giải quyết mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước với người dùng đất
Việc Luật Đất đai 2013 quy định cho Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương vừa có thẩm quyền thu hồi đất vừa có thẩm quyền quyết định giá đất làm căn cứ để xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi là không hợp lí bởi tính không khách quan trong việc xác
2 Nguyễn Thị Nhật Lệ (2018), Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và thực tiễn
thi hành tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ Luật học, trường Đại học Luật Hà Nội.
5
Trang 6định giá đất bồi thường Đây là tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” Việc quy định cho UBND cấp tỉnh quá nhiều quyền lực trong việc thu hồi đất tiềm ẩn nguy cơ độc quyền “ban phát” trong việc xác định giá đất bồi thường, không đảm bảo sự khách quan, công bằng, tham nhũng, tiêu cực và lợi ích nhóm…
Trong thực tế, khung giá đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ban hành thường thấp hơn giá trị quyền sử dụng đất chuyển nhượng trên thị trường Do vậy, nếu áp dụng theo giá khung của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thì người bị thu hồi đất có thể được bồi thường thấp hơn giá mà họ chuyển nhượng trên thị trường Điều này lí giải vì sao hiện nay ở nước ta, phần lớn các tranh chấp, khiếu nại về đất đai là liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất3
1.2 Về giá đất bồi thường khi thu hồi đất ở cho người bị thu hồi đất
Hiện nay, đa số các trường hợp tính giá bồi thường thấp hơn giá thị trường, đặc biệt ở các khu vực đô thị khi thu hồi đất phục vụ các dự án xây dựng đô thị mới, chỉnh trang đô thị Với mức giá này dẫn đến sự thiếu đồng tình, ủng hộ của người dân bị thu hồi đất Đồng thời, dẫn đến tình trạng khiếu kiện, khiếu nại, tố cáo, làm chậm tiến độ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Ngoài ra, có một thực tế đáng quan tâm là, giá bồi thường đất đối với các dự án 100% kinh phí của Nhà nước thường cao hơn các dự án có sự tham gia của nhà đầu tư
1.3 Công tác tái định cư còn nhiều bất cập:
Theo quy định về điều kiện bố trí tái định cư thì hộ gia đình, cá nhân phải
di chuyển chổ ở do bị thu hồi hết đất ở, hoặc thu chưa hết đất nhưng diện tích còn lại (kể cả đất vườn có đủ điều kiện chuyển mục đích sử dụng sang đất ở)
hồi đất và một số gợi mở cho Việt Nam, Nhà nước và Pháp luật, (6), tr 79-84
6
Trang 7không đủ để làm nhà ở theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mà không có chỗ ở, đất ở nào khác trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất bị thu hồi thì được bố trí đất tái định cư Đồng thời, quy định khi thu hồi đất mà phải bố trí tái định cư thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và tổ chức thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng; phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền Việc thu hồi đất
ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư
Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều vướng mắc trong công tác tái định cư, tình trạng thiếu nhà ở, đất ở tái định cư hoặc thiếu nguồn vốn dành cho việc xây dựng các khu tái định cư Chất lượng các khu tái định cư chưa bảo đảm, đặc biệt đối với các nhà ở tái định cư là chung cư Tỉ lệ lấp đầy các chung cư còn thấp, nhà xây xong không có người ở, xây thô không hoàn thiện hoặc đất chia lô để đấy, không triển khai xây dựng
Ví dụ: Điển hình như các dự án dọc đại lộ Thăng Long, đường 32 (Hà
Nội); khu Nhơn Trạch (Đồng Nai); … rất nhiều trường hợp hộ gia đình khi chuyển về nơi tái định cư không có việc làm, đời sống gặp nhiều khó khăn, trong khi chính quyền địa phương, chủ đầu tư chưa thực sự quan tâm đến đời sống của họ… Đó là một trong những nguyên nhân gây cản trở trong công tác thu hồi, chống người thi hành công vụ, khiếu kiện đất đai kéo dài làm phức tạp tình hình chính trị địa phương
Đáng lưu ý, tình trạng mua bán suất tái định cư còn diễn ra khá phổ biến, nhất là các khu bố trí tái định cư bằng nhà ở thì tình trạng mua bán suất tái định
cư đáng báo động Tiến độ lập hồ sơ, thẩm định phương án và phê duyệt phương
án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư còn chậm so với yêu cầu Điều này gây nên bức xúc trong dư luận quần chúng Một số trường hợp việc xác định nguồn gốc
7
Trang 8sử dụng đất không chính xác nên không có cơ sở để thẩm định Những hậu quả
xã hội sau thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư như việc làm, sử dụng tiền bồi thường đúng mục đích, lối sống văn hóa còn nhiều bất cập, hạn chế, khác
xa so với kế hoạch ban đầu
1.4 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa được quan tâm đúng
mức:
Việc chuẩn bị phương án bồi thường hỗ trợ, tái định cư chưa được các cấp chính quyền coi trọng Việc lập khu tái định cư chung nhưng không đồng bộ
về hạ tầng không bảo đảm điều kiện tốt hơn hoặc bằng nơi cũ, một số địa phương thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành; năng lực đội quan tâm đúng mức Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của đội ngũ cán bộ trong các dự án tại địa bàn, khu tái định cư ở địa phương còn hạn chế và thiếu chuyên nghiệp
Ví dụ: thực tiễn thực hiện các dự án tái định cư tại các dự án thủy điện ở
Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên,… cho thấy các dự án này được lập chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế của người dân Tại rất nhiều dự án tái định cư do vị trí tái định cư chưa hợp lí nên người dân đến định cư không thể phát triển kinh tế, không đáp ứng được sinh kế của người dân dẫn tới họ quay lại nơi bị di dời để tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh,… thậm chí tại các đô thị các dự án tái định cư cũng gặp phải vấn đề lớn là sự bất hợp lí Ví dụ, để làm đường nhà nước thu hồi đất của các hộ gia đình ở mặt đường và tái định cư họ tại các khu chung cư được xây dựng ở xa đô thị dẫn tới nhiều người trước kia làm kinh doanh ở mặt đường thì nay lên sống ở chung cư cao tầng họ không thể tiếp tục được công việc của mình, trong khi đó những hộ ở trong ngõ tự nhiên ra
8
Trang 9mặt đường và họ giàu lên nhanh chóng do giá đất cao,… Đây là sự bất hợp lí trong quy hoạch tái định cư ở Việt Nam nhiều năm trở lại đây
2 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
Đất đai là vấn đề lớn, phức tạp và rất nhạy cảm, tác động trực tiếp đến kinh
tế chính trị, xã hội, sự ổn định và phát triển của đất nước Việc thu hồi đất trong các trường hợp theo luật định là hết sức cần thiết Để khắc phục những hạn chế trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong thời gian tới, em xin đưa ra một số kiến nghị sau:
Một là, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến quy định về thu
hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi đất nhằm giúp họ nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của bản thân, nghĩa vụ của công dân trong việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Hai là, đa dạng hóa hình thức bồi thường trên cơ sở nâng cao sự đồng
thuận xã hội Có thể tham khảo kinh nghiệm của các nước trên thế giới về phương thức bồi thường linh hoạt "chia sẻ lợi ích", "góp đất, để đạt được sự đồng thuận xã hội cao” như: giảm giá cung cấp điện, nước cho dân cư địa phương, chuyển một phần nguồn thu ngân sách nhà nước cho chính quyền địa phương chia sẻ nguồn thu cho những người bị ảnh hưởng, chính quyền địa phương được bình đẳng với chủ đầu tư tham gia vào các quyết định vận hành dự
án, tạo điều kiện cho địa phương để phát triển hạ tầng, đào tạo nghề, tạo việc làm mới trong khi vực phi nông nghiệp…
Ba là, coi trọng vai trò của công tác quy hoạch sử dụng đất Bất kỳ một
phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nào cũng phải dựa trên một quy hoạch,
kế hoạch sử dụng đất Quy hoạch sử dụng đất có vai trò quan trọng trong thực
9
Trang 10hiện các mục tiêu chính trị - xã hội, công bằng, dân chủ trong bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân khi thu hồi đất Thông qua việc lập, xét duyệt, điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, Nhà nước tổ chức chỉ đạo việc thu hổi, hỗ trợ, tái định cư cho người dân khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất Vì vậy, quy hoạch sử dụng đất phải bảo đảm các yêu cầu: là phương án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất; được hoàn thiện sau khi có ý kiến đóng góp của tổ chức, cá nhân có liên quan, được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê chuẩn và công nhận theo đúng trình tự pháp luật4
Bốn là, nhận thức về vai trò của đồng thuận và nâng cao sự đồng thuận của
người dân đối với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Cần tham khảo ý kiến người dân về phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để nhận được sự đồng thuận của người dân Việc làm này là then chốt trong việc tìm ra tiếng nói chung, tránh những bất đồng xung đột có thể xảy ra khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất
Năm là, nghiên cứu hoàn thiện chế định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái
định cư khi Nhà nước thu hồi đất Việc hoàn thiện các quy định pháp luật phải đảm bảo tính bền vững, dự liệu được các tình huống phát sinh và tránh tình trạng
“chết yểu” của các văn bản quy phạm pháp luật gây khó khăn trong áp dụng Hài hòa hóa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.5 Cần phải có chỉnh sửa
bổ sung các quy định của pháp luật, cần phải thêm các tiêu chí như tính công bằng, lợi ích kinh tế hay sinh kế của người bị tái định cư thậm chí ở các đô thị cần nghiên cứu tái định cư tại chỗ sau thu hồi, áp dụng đổi đất lấy hạ tầng nhằm đảm bảo công bằng trong hưởng quyền và lợi ích khi nhà nước thu hồi đất tái định cư,…
4 Đoàn Ngọc Phương (2018), Về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, Quản lý
Nhà nước, (8), tr 50-54
10