(Skkn 2023) vận dụng linh hoạt một số kĩ thuật dạy học tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần tự nhiên, địa lí 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh

Các hình thức tổ chức dạy học được thực hiện đa dạng và linh hoạt; kết hợp các hình thức học cá nhân, học nhóm, học ở lớp, học theo dự án học tập, các hoạt động trải nghiệm…... Để thực h

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT NGHI LỘC 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG LINH HOẠT MỘT SỐ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC VÀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VÀO DẠY HỌC PHẦN TỰ NHIÊN, ĐỊA LÍ 10 NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT,

NĂNG LỰC CHO HỌC SINH

III ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2

2 Lí luận về hoạt động trải nghiệm trong dạy học 8

2.4 Một số hoạt động trải nghiệm được vận dụng vào dạy học Địa lí tự nhiên lớp 10

9

3 Khả năng vận dụng linh hoạt KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường THPT

10

4 Thực trạng của việc vận dụng linh hoạt kĩ thuật dạy học tích cực

và tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường THPT

3.1.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật mảnh

ghép và kĩ thuật dạy học theo trạm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 (Sách kết nối tri thức với cuộc sống)

3.2.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư

duy và kĩ thuật phòng tranh vào dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối tri thức và cuộc sống

3.3.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư

duy và KTDH theo trạm trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối trí thức và cuộc sống

3.4.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật khăn trải

bàn và kĩ thuật phòng tranh trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối trí thức và cuộc sống)

30

4.1.2.1 Ví dụ về tổ chức trò chơi trong hoạt động khởi động 31

4.1.2.2 Ví dụ về tổ chức trò chơi trong hoạt động hình thành kiến thức 32

4.1.2.3 Ví dụ về tổ chức trò chơi trong hoạt động luyện tập 33

4.2.2 Ví dụ minh hoạ hoạt động quan trắc, thực địa trong dạy học phần

tự nhiên, Địa lí 10 (Sách kết nối tri thức với cuộc sống)

4 Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất

PHỤ LỤC

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của công cuộc đổi mới căn bản và toàn

diện giáo dục và đào tạo là đổi mới PPDH theo hướng hiện đại; phát huy tính tích

cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học vào thực tiễn;

khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, phát triển năng lực Đổi mới PPDH nói chung và đổi mới PPDH Địa lí ở

trường phổ thông nói riêng là một quá trình thực hiện thường xuyên và kiên trì trong

đó nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau Dạy và học như thế nào để GV cảm thấy hứng khởi với tiết dạy của mình, HS không cảm thấy nhàm chán, nặng nề, áp lực trong mỗi tiết học mà thay vào đó là sự mong chờ, hứng thú, tích cực, tự giác trong mỗi giờ học là mong muốn của tất cả GV, HS và cả phụ huynh hiện nay

Địa lí là một môn khoa học vừa mang yếu tố khoa học tự nhiên vừa chứa đựng yếu tố khoa học xã hội Nội dung môn Địa lí gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, các vấn đề kinh tế xã hội mang tính thực tiễn Những tri thức, kĩ năng HS lĩnh hội được rất quan trọng, giúp các em có nhận thức khoa học về thế giới vật chất, góp phần phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động, hình thành nhân cách, phẩm chất của người lao động mới năng động, sáng tạo Vì vậy, việc đổi mới PPDH Địa lí là một việc làm cấp bách và cần có sự quan tâm đúng mức đối với mỗi GV dạy bộ môn này Tuy nhiên, tình trạng sử dụng phương pháp, KTDH tích cực trong dạy học Địa lí hiện nay còn một số hạn chế Một số trường phổ thông hiện nay vẫn đang áp dụng dạy và học theo phương pháp truyền thống, thầy giảng trò nghe và ghi chép HS cũng có tham gia vào các hoạt động học tập nhưng cũng chỉ dừng lại ở việc trả lời các câu hỏi của GV trong tiết học, nặng về học để thi chứ chưa thật sự chú trọng đến mục đích gắn cái học được vào thực tế, phát triển đa dạng các năng

lực để giải quyết vấn đề trong cuộc sống Do đó, HS không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tự học và yêu thích môn học, hạn chế trong sự phát triển các năng lực cần thiết của người lao động trong thời đại mới Trong thực tế dạy

học, mỗi HS lại có một phong cách học khác nhau (Học thông qua quan sát, học qua lắng nghe, học qua đọc, viết, học qua hành động, trải nghiệm…), không phải HS nào cũng học tốt bằng cách ngồi nghe giảng và ghi chép Điều đó, làm cho nhiều em cảm thấy mệt mỏi, kém hứng thú trong các giờ học, tình trạng thầy giảng, trò ngủ vẫn diễn ra nhất là ở các lớp mà năng lực nhận thức của HS còn thấp

Trong chương trình giáo dục THPT 2018 môn Địa lí, đã định hướng phương pháp giáo dục mới là phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS; tránh áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; tập trung bồi dưỡng năng lực tự chủ và tự học để HS

có thể tiếp tục tìm hiểu, mở rộng vốn tri thức, tiếp tục phát triển các phẩm chất, năng lực cần thiết sau khi tốt nghiệp THPT Rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức Địa

lí để phát hiện và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn; khuyến khích và tạo điều kiện cho HS được trải nghiệm, sáng tạo trên cơ sở tổ chức cho HS tham gia các hoạt động học tập, tìm tòi, khám phá, vận dụng Tăng cường sử dụng các phương pháp, KTDH tích cực đề cao vai trò chủ thể học tập của HS Các hình thức tổ chức dạy học được thực hiện đa dạng và linh hoạt; kết hợp các hình thức học cá nhân, học nhóm, học ở lớp, học theo dự án học tập, các hoạt động trải nghiệm…

Để thực hiện được việc đổi mới PPDH theo định hướng trên thì việc sử dụng linh hoạt các KTDH tích cực kết hợp với tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học rất quan trọng, là công cụ giúp các GV và HS thực hiện tốt nhất nhiệm vụ giáo dục, góp phần hoàn thành mục tiêu “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình”

Xuất phát từ những lí do trên tôi quyết định chọn đề tài: “Vận dụng linh hoạt một số kĩ thuật dạy học tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần

tự nhiên, Địa lí 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh”

II MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1 Mục đích

- Tiếp cận nghiên cứu các KTDH tích cực trên cơ sở lý thuyết và thực tiễn áp dụng, đặc biệt là áp dụng vào môn Địa lí để nâng cao hiệu quả dạy và học, thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy tạo điều kiện cho HS phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết

- Tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo gắn với thực tiễn nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy, phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu, phát huy hoạt động trải nghiệm sáng tạo của HS trên cơ sở sự hướng dẫn của GV

- Đề xuất nội dung và quy trình dạy học phần tự nhiên Địa lí 10 bằng cách sử dụng linh hoạt các KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm Đề tài góp một phần nhỏ vào việc phát triển phẩm chất, năng lực cho HS và đổi mới PPDH, kiểm tra đánh giá theo hướng hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học Địa lí ở trường THPT

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu và xây dựng cơ sở lí luận của một số KTDH tích cực và hoạt

động trải nghiệm trong dạy học

- Đánh giá thực trạng việc nhận thức của HS cũng như GV trong việc vận dụng linh hoạt các KTDH tích cực, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học

- Đánh giá tính cấp thiết và khả thi của các giải pháp vận dụng linh hoạt một

số KTDH tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10

- Hiệu quả khả thi của việc sử dụng linh hoạt một số KTDH tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho HS THPT đối với một số bài cụ thể trong phần tự nhiên, Địa lí 10

III ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Tôi tiến hành thực nghiệm và khảo sát trên đối tượng là HS khối 10 THPT

2 Thời gian nghiên cứu Từ năm học 2021- 2022 đến năm học 2022-2023

3 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài, tôi đã sử dụng phối hợp các phương pháp:

3.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Đây là phương pháp truyền thống được sử dụng trong các nghiên cứu khoa học Việc thu thập những thông tin phong phú sẽ giúp cho việc nhận định vấn đề toàn diện, khái quát về nội dung nghiên cứu Các nguồn tài liệu được sử dụng trong

đề tài tương đối đa dạng, phong phú từ tài liệu KTDH Địa lí ở trường phổ thông;

Một số KTDH tích cực; Các trang internet; Sách giáo khoa, chương trình Địa lí THPT 2018…

3.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh

Trên cơ sở dữ liệu đã thu thập được, tác giả tiến hành phân tích, đánh giá, tổng hợp, so sánh, nhằm làm nổi bật nội dung nghiên cứu

3.3 Nhóm các phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Quan sát dự giờ và trực tiếp giảng dạy

- Lấy ý kiến của GV và HS

- Phương pháp điều tra tổng hợp toán học

- Một số phương pháp, KTDH tích cực trong thực tế giảng dạy

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Vận dụng kết hợp, logic, linh hoạt một số KTDH tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 (bộ sách kết nối tri thức và cuộc sống) nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho HS tại một số trường THPT trên địa bàn huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An

V ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài “Vận dụng linh hoạt một số kĩ thuật dạy học tích cực và hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh” là giải pháp mới giải quyết một số vấn đề sau:

- Giúp các GV có cái nhìn rõ ràng, cụ thể hơn về đổi mới PPDH theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực, đổi mới kiểm tra đánh giá

- Rèn luyện cho HS khả năng tự chủ tự học, khả năng sáng tạo và yêu thích môn học Bên cạnh đó giúp các em hình thành một số năng lực cơ bản của người lao động trong thời đại mới (khả năng lập kế hoạch làm việc,khả năng hợp tác, khả năng thuyết trình, khả năng tự khẳng định mình )

- Đề tài hướng tới giải quyết vấn đề: Tri thức là vô hạn, GV chỉ là người dẫn lối chỉ đường, tạo động lực để HS tự tìm kiếm tri thức bằng sự say mê và niềm vui trong học tập đó là yếu tố cốt lõi để dạy và học đạt hiệu quả tốt nhất

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Lí luận về KTDH tích cực

1.1 Khái niệm KTDH tích cực

KTDH là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các tình

huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học

Một số KTDH tích cực sử dụng trong dạy học: Kĩ thuật mảnh ghép; Kĩ thuật khăn trải bàn; KTDH theo trạm; Kĩ thuật sơ đồ tư duy; Kĩ thuật động não; Kĩ thuật

ổ bi; Kĩ thuật bể cá; Kĩ thuật tia chớp; Kĩ thuật XYZ; Kĩ thuật chia sẻ nhóm đôi; Kĩ

thuật kipling; Kĩ thuật KWL …

Như vậy có rất nhiều KTDH tích cực mà những nhà nghiên cứu giáo dục đã đưa ra nhằm dạy HS không chỉ tiếp thu kiến thức tốt mà còn phát triển năng lực

Điều quan trọng là GV linh hoạt tùy theo nội dung bài học để chọn KTDH phù hợp

1.2 Một số KTDH tích cực được vận dụng kết hợp trong dạy học Địa lí tự nhiên lớp 10

1.2.1 Kĩ thuật mảnh ghép

Kĩ thuật các mảnh ghép là KTDH mang tính hợp tác, kết hợp giữa cá nhân,

nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp, kích thích

sự tham gia tích cực cũng như nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp tác (không chỉ hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1 mà còn phải truyền đạt lại kết quả vòng 1

và hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 2)

Các bước thực hiện Vòng 1: Nhóm chuyên gia Bước 1: Hình thành nhóm

GV chia lớp thành các nhóm (tốt nhất 6 đến 8 người/nhóm) [số nhóm được chia = số chủ đề x n (n = 1,2…)]

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho các nhóm Mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ [Ví dụ: nhóm 1: nhiệm vụ A; nhóm 2:

nhiệm vụ B, nhóm 3: nhiệm vụ C, … (có thể có nhóm cùng nhiệm vụ)]

Bước 3: Thành viên trong nhóm làm việc độc lập Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, suy nghĩ về câu hỏi, chủ

đề và ghi lại những ý kiến của mình

Bước 4: Thảo luận nhóm Khi thảo luận nhóm phải đảm bảo mỗi thành viên trong từng nhóm đều trả

lời được tất cả các câu hỏi trong nhiệm vụ được giao và trở thành “chuyên gia”

của lĩnh vực đã tìm hiểu và có khả năng trình bày lại câu trả lời của nhóm ở vòng

2

Vòng 2: Nhóm mảnh ghép Bước 1: Hình thành nhóm mới Hình thành nhóm từ 3 đến 6 người mới (1 – 2 người từ nhóm 1, 1 – 2 người

từ nhóm 2, 1 – 2 người từ nhóm 3…)

Bước 2: Các thành viên trong nhóm mới chia sẻ thông tin cho nhau Các câu trả lời và thông tin của vòng 1 được các thành viên trong nhóm mới chia sẻ đầy đủ với nhau

Bước 3: GV chuyển giao nhiệm vụ mới cho các nhóm Khi mọi thành viên trong nhóm mới đều hiểu được tất cả nội dung ở vòng 1 thì nhiệm vụ mới sẽ được giao cho các nhóm để giải quyết

Bước 4: Nhóm mới thảo luận Các nhóm mới thực hiện nhiệm vụ, trình bày và chia sẻ kết quả

1.2.2 Kĩ thuật khăn trải bàn

Kĩ thuật khăn trải bàn là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm thông qua sử dụng phiếu học tập được bố trí như khăn trải bàn, nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực, tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của người học và phát triển mô hình có sự tương tác

giữa người học với người học

* Các bước thực hiện Bước 1: Giao nhiệm vụ học tập

- Chia HS thành các nhóm (4-8 HS/nhóm), mỗi HS ngồi vào vị trí đã đánh số trên phiếu học tập

- GV giao nhiệm vụ thảo luận có tính mở và phát cho mỗi nhóm một phiếu học tập (dạng một tờ giấy A0 hoặc A1)

Bước 2: Làm việc cá nhân

- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, ghi câu trả lời vào phần giấy của mình trên phiếu học tập

Bước 3: Thảo luận, thống nhất ý kiến chung

Trên cơ sở ý kiến cá nhân, các thành viên chia sẻ, thảo luận, thống nhất ý kiến

và viết vào phần chính giữa của phiếu học

1.2.3 Kĩ thuật dạy học theo trạm

KTDH theo trạm là GV có thể tổ chức cho HS hoạt động học tập tự lực tại

các vị trí không gian lớp học để giải quyết các vấn đề trong học tập Hệ thống các trạm thường được thiết kế, bố trí theo hình thức các vòng tròn khép kín trong không gian lớp học

Hoạt động của HS tại các trạm là hoàn toàn tự do, dưới sự định hướng của

GV, HS phải tự xoay xở để vượt qua các trạm Do đó, dạy học theo trạm tập trung vào "tự chủ và tự học", hình thành và phát triển năng lực tự lực và giải quyết vấn đề cho HS

GV sẽ là người theo dõi hoạt động của toàn lớp, bổ sung các tài liệu cần thiết cho HS cho phù hợp để HS có thể thực hiện được nhiệm vụ một cách hoàn toàn độc lập

GV giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh trong khi học, hỗ trợ đúng lúc, đúng mức và đúng đối tượng HS

HS sẽ hoạt động một cách độc lập, cho ra sáng kiến riêng, cách làm riêng

Các bước thực hiện

Bước 1: Chia nhóm, chuẩn bị dụng cụ

Có thể cho HS tự chia nhóm ngay tại lớp, hoặc có thể cho HS chia nhóm trước

Cần chia nhóm ngay từ đầu để việc học được thuận lợi

Bước 2: Thống nhất nội qui học tập theo trạm

GV giới thiệu nội dung học tập tại các trạm, số lượng các trạm, các trạm bắt buộc và tự chọn Thông báo quy tắc cho điểm mỗi cá nhân, giới thiệu phiếu học tập

và cách làm việc trên các phiếu học tập, yêu cầu trợ giúp… Tất cả các nội quy đưa

ra đảm bảo cho việc học tập tại các trạm được diễn ra một cách tự lực, chủ động, hạn chế mất trật tự, tối ưu hóa thời gian làm việc

Bước 3: Thực hiện nhiệm vụ Tuỳ theo yêu cầu nhiệm vụ học tập ở mỗi trạm, HS làm việc cá nhân, theo cặp hoặc theo nhóm tại các trạm học tập GV quan sát và có sự hỗ trợ kịp thời

Bước 4: Tổng kết kết quả học tập

Sau mỗi buổi học cần dành ra một khoảng thời gian để tổng kết bài học Yêu cầu các nhóm, cá nhân trình bày tiến trình thực hiện nhiệm vụ ở một trạm nào đó, trình bày các kết quả thu được và tự đánh giá kết quả hoạt động của bản thân Các thành viên khác, nhóm khác đưa ra nhận xét góp ý bổ sung và đánh giá GV là người chỉ đạo Sau cùng là GV tổng kết bài học và nhấn mạnh lại các kiến thức quan trọng của bài

1.2.4 Kĩ thuật sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy (còn được gọi bản đồ tư duy, lược đồ tư duy) là một sơ đồ nhằm trình bày một cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hay nhóm về một chủ đề Sơ đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trên bảng hay thực hiện trên máy tính

Sơ đồ tư duy giúp HS ghi chép và ghi nhớ thông tin hiệu quả hơn Sơ đồ tư duy với hình ảnh màu sắc sinh động đã xóa đi sự nhàm chán, đơn điệu và buồn tẻ của phương pháp ghi bài truyền thống theo dòng kẻ

sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh

Bước 3: Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộc nhánh chính đó Các chữ trên nhánh phụ được viết bằng chữ in thường

Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo Nối các nhánh chính đến hình ảnh trung tâm và nối các nhánh cấp 2, cấp 3 với nhánh cấp 1, cấp 2…để tạo ra sự liên kết

1.2.5 Kĩ thuật phòng tranh

Kĩ thuật này có thể sử dụng cho hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm

- GV nêu câu hỏi /vấn đề cho cả lớp hoặc cho các nhóm

- Mỗi thành viên (hoạt động cá nhân) hoặc các nhóm (hoạt động nhóm) phác họa những ý tưởng về cách giải quyết vấn đề trên một tờ bìa (giấy A0, A1, A2 ) và dán lên tường xung quanh lớp học như một triển lãm tranh

- HS cả lớp đi xem “triển lãm” và có thể có ý kiến bình luận hoặc bổ sung

- Cuối cùng tất cả các phương án giải quyết được tập hợp lại và tìm phương

án tối ưu

2 Lí luận về hoạt động trải nghiệm trong dạy học

2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

Theo Từ điển Tiếng Việt, " Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là kinh qua thực tế nhận thấy điều nào đó là đúng Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có" Với mục đích nghiên cứu của mình, tôi định nghĩa hoạt động trải nghiệm như sau: Hoạt động trải nghiệm là một nhiệm vụ học tập gắn với thực tiễn mà HS cần phải vận dụng vốn kinh nghiệm sẵn

có để trải nghiệm, phân tích, khái quát hóa thành kiến thức của bản thân và vận

dụng để giải quyết vấn đề thực tiễn”

Như vậy, hoạt động trải nghiệm là hình thức hoạt động được thực hiện sáng tạo và hiệu quả, giúp học sinh phát hiện, hình thành kiến thức, vận dụng kiến thức

đã học và áp dụng trong thực tế đời sống Các hoạt động được thực hiện trong lớp học, ở trường, ở nhà hay tại bất kì địa điểm nào phù hợp

2.2 Đặc điểm hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là một loại hình hoạt động dạy học có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường; HS được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động, từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện

và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; các em được trải nghiệm, bày tỏ quan điểm, ý tưởng, đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, thể hiện tự khẳng định bản thân, tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và bạn bè

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như: Thí nghiệm, hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, các hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, lao động công ích, sân khấu hóa, tổ chức các ngày hội

2.3 Nguyên tắc xây dựng mô hình hoạt động trải nghiệm

- Đảm bảo mục tiêu dạy học: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải giúp HS

lĩnh hội tri thức, phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù của bộ môn, rèn kĩ năng sống Mục tiêu này dùng để định hướng xuyên suốt trong quá trình tổ chức

hoạt động

- Đảm bảo tính khoa học: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải giúp HS chiếm

lĩnh hệ thống tri thức cơ bản, hiện đại về các lĩnh vực khoa học thông qua trải nghiệm; phải được thiết kế theo định hướng phát triển năng lực tư duy khoa học giúp

HS tiếp xúc, hình thành và phát triển một số các phương pháp nghiên cứu khoa học

- Đảm bảo tính sư phạm: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải thể hiện tính vừa

sức và phù hợp với tâm sinh lí của học sinh; phải mang tính đặc trưng của môn học, gần gũi, phù hợp với cách suy nghĩ, nhu cầu, sở thích của HS

- Đảm bảo tính thực tiễn: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo phải gắn liền với

thực tiễn cuộc sống và có tính ứng dụng cao HS được học trong thực tiễn và bằng

thực tiễn

- Đảm bảo tính đa dạng, phong phú: Cần tạo ra nhiều loại hoạt động phù hợp

với từng môi trường tổ chức đảm bảo cho HS được trải nghiệm, từ đó rút ra kiến thức và vận dụng sáng tạo vào các tình huống mới Tùy theo hoàn cảnh và đối tượng, tùy theo đặc trưng của nội dung mà khuyến khích các hình thức giáo dục trải nghiệm khác nhau GV tạo ra những hoạt động trải nghiệm cho HS và là người chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn các em trong quá trình tham gia hoạt động

Hoạt động trải nghiệm được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như: Thí nghiệm, hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan

dã ngoại, các hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, lao động công ích, sân khấu hóa, tổ chức các ngày hội Các hoạt động này được thực hiện trong lớp học, ở trường, ở nhà hay tại bất kì địa điểm nào phù hợp, giúp HS phát hiện, hình thành kiến thức, vận dụng kiến thức đã học và áp dụng trong thực tế đời sống

2.4 Một số hoạt động trải nghiệm được vận dụng vào dạy học Địa lí tự nhiên lớp

10

2.4.1 Tổ chức trò chơi Trò chơi là hình thức tổ chức các hoạt động vui chơi với nội dung kiến thức

thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, có tác dụng giáo dục "chơi mà học, học mà chơi"

Trò chơi còn là một loại hình hoạt động giải trí, thư giãn; là món ăn tinh thần bổ ích

và không thể thiếu được trong cuộc sống con người nói chung, đối với HS nói riêng

Về dữ liệu nghiên cứu trò chơi trong học tập, có thể chia ra 3 nhóm: Nhóm trò chơi dùng lời; Nhóm trò chơi dùng lời; Nhóm trò chơi có sử dụng công nghệ

Các hình thức trò chơi có thể được sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau của hoạt động trải nghiệm như làm quen, khởi động, dẫn nhập vào nội dung học tập, cung cấp và tiếp nhận tri thức; đánh giá kết quả, rèn luyện các kĩ năng và củng cố những tri thức đã được tiếp nhận Khi lựa chọn trò chơi GV cần tuân thủ nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục, tính mục tiêu, tính vừa sức, tính khả thi, tính hiệu quả, tính khoa học và sư phạm

2.4.2 Tổ chức hoạt động quan trắc, thực địa

Quan trắc, thực địa là một hình thức giáo dục gắn liền với những hoạt động tìm hiểu những vấn đề và địa danh thực tế Mục đích của quan trắc, thực địa là để các em được tự tìm hiểu, khám phá và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các hoạt động như thu thập, đánh giá, tham quan tìm hiểu các địa danh để có được những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm thực tiễn góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất

và năng lực cần thiết trong học tập cũng như trong cuộc sống

3 Khả năng vận dụng linh hoạt KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường THPT

Lứa tuổi HS THPT nói chung, HS lớp 10 nói riêng đã có thể tiếp thu và thực hiện tốt các yêu cầu của các KTDH tích cực Các em đã được làm quen và có một số kĩ năng

trong việc thảo luận, phối hợp nhóm Ở lứa tuổi này các em đã có sự tự tin, lập luận tốt để trình bày ý kiến, quan điểm cá nhân về một vấn đề trước nhóm, tập thể Trong lứa tuổi này, các em đã có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn hay liên hệ kiến thức từ thực tiễn vào nội dung bài học Vì vậy, khả năng vận dụng KTDH tích cực ở trường THPT sẽ

mang lại nhiều kết quả tích cực

Mặt khác so với các môn học khác, Địa lí là môn học có nhiều khả năng để

vận dụng KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS Về nội dung

môn Địa lí cung cấp cho HS một số vấn đề của thế giới đương đại, cả mặt tích cực cũng như tiêu cực Địa lí là một môn khoa học vừa mang yếu tố khoa học tự nhiên vừa chứa đựng yếu tố khoa học xã hội Nội dung môn Địa lí gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, các vấn đề kinh tế xã hội mang tính thực tiễn Môn Địa lí hình thành

và phát triển ở HS năng lực thu thập, xử lí và trình bày thông tin Địa lí; Năng lực vận dụng tri thức để tham gia giải quyết những vấn đề của cuộc sống, phù hợp với khả năng của HS, góp phần bồi dưỡng cho HS các phẩm chất chăm chỉ, trách nhiệm

Hình thành và phát triển phẩm chất nhân ái, ý thức trách nhiệm và tích cực tham gia vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ tự nhiên môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình và cộng đồng

4 Thực trạng của việc vận dụng linh hoạt kĩ thuật dạy học tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường THPT

4.1 Đối với HS

- Để thấy được nhu cầu, mong muốn, hứng thú của HS đối với việc được tiếp

cận, được học bằng các phương pháp, KTDH tích cực và tham gia các hoạt động trải nghiệm tôi làm phiếu khảo sát HS (Phụ lục 1 Phiếu khảo sát số 1- Dùng cho HS)

Khảo sát được tiến hành trên 212 HS và thu được kết quả như sau:

Bảng 4.1 Kết quả khảo sát về mức độ quan tâm và hứng thú của học sinh

về việc vận dụng kết hợp các KTDH tích cực và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong học tập

Tổng

số

HS điều tra

Kết quả điều tra

Rất thường xuyên

Thường xuyên

Không thường xuyên

Rất quan trọng

Quan trọng

Không quan trọng

Rất hứng thú

Hứng thú

Không hứng thú

Tỉ lệ (%) 17,5 32,1 50,5 80,2 16,0 3,8 83,0 13,2 3,8

Như vậy theo kết quả bảng điều tra nhận thấy rằng phần lớn HS đều mong muốn được học các tiết học có sử dụng các phương pháp, KTDH tích cực và tổ chức

hoạt động trải nghiệm bởi vì như thế các em sẽ đỡ cảm thấy gò bó nặng nề so với việc chỉ ngồi nghe giảng và ghi chép Điều này phù hợp đáp ứng các phong cách học khác nhau (Learning styles) của các HS khác nhau (Học thông qua quan sát, học thông qua lắng nghe, học thông qua hành động, học thông qua đọc viết) Tuy nhiên mức độ GV vận dụng các KTDH tích cực và tổ chức các hoạt động trải nghiệm vào quá trình dạy học còn chưa thường xuyên

4.2 Đối với GV

Tiến hành khảo sát thực trạng đổi mới PPDH và kiểm tra đánh giá HS cho 70

GV bất kỳ tại hai trường THPT bao gồm THPT Nghi Lộc 2 và THPT Nghi Lộc 5 thông qua phiếu khảo sát (Phụ lục 1 Phiếu khảo sát số 2- Dùng cho GV)

Sau khi khảo sát, tôi đã tiến hành tổng hợp và thu được kết quả như sau:

Bảng 4.2 Kết quả khảo sát về thực trạng đổi mới PPDH và kiểm tra đánh giá HS.

NỘI DUNG CÂU HỎI CÓ THỰC

HIỆN

TỈ LỆ (%)

CHƯA THỰC HIỆN

TỈ LỆ (%) Câu hỏi 1 Thầy (cô) đã tham

gia tập huấn về đổi mới PPDH theo định hướng phát

triển năng lực HS?

Câu hỏi 2 Thầy (cô) đã đổi

mới PPDH theo yêu cầu mới?

Câu hỏi 3 Thầy (cô) đã đổi

mới trong kiểm tra đánh giá HS?

Câu hỏi 4 Thầy (cô) có chú

trọng đến việc phát triển năng lực của HS trong các bài dạy?

Câu hỏi 5 Thầy (cô) có biết

về các phương pháp, KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm không?

Câu hỏi 6 Thầy (cô) biết về

các kỹ thuât dạy học theo trạm, mảnh ghép, khăn trải bàn, sơ đồ tư duy… không?

Câu hỏi 7 Thầy (cô) đã vận

dụng linh hoạt các KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm vào bài dạy của mình?

Qua bảng số liệu ở trên chúng ta có thể nhận thấy GV đều đã được tập huấn

về đổi mới PPDH Tuy nhiên mức độ áp dụng của GV chưa cao Các GV có ứng dụng các PPDH tích cực nhưng chưa thường xuyên, chủ yếu được áp dụng trong các tiết thao giảng còn các tiết dạy khác vẫn tiến hành theo phương pháp cũ

Việc kiểm tra, đánh giá vẫn chỉ chú trọng đến đánh giá kết quả ở các bài kiểm tra viết, kiểm tra miệng mà chưa đa dạng hoá các hình thức đánh giá như đánh giá qua các sản phẩm học tập, báo cáo Quá trình đánh giá và kết quả đánh giá đang dừng ở một phía từ GV, chưa có sự kết hợp giữa đánh giá của GV với tự đánh giá của HS

Do vậy, việc tổ chức các tiết giảng có sử dụng các phương pháp, KTDH tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường là rất cần thiết Các KTDH tích cực và hoạt động trải nghiệm rất đa dạng, tùy vào nội dung bài học và khả năng của HS cùng với các điều kiện thực tế khác về cơ sở vật chất mà GV linh hoạt kết hợp lựa chọn để có thể tổ chức dạy - học đạt kết quả tốt nhất

II CÁCH THỨC VẬN DỤNG LINH HOẠT MỘT SỐ KTDH TÍCH CỰC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VÀO DẠY HỌC PHẦN

Hoạt động trải nghiệm

Chương 2: Trái đất

Bài 5: Hệ quả địa lí các chuyển động của Trái Đất

- Hệ quả địa lí của chuyển động tự quay quanh trục

- Kĩ thuật khăn trải bàn Kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

- Hệ quả địa lí của chuyển động xung quanh Mặt Trời

Hoạt động đóng vai tìm hiểu về hiện tượng mùa và

sự khác nhau

về khí hậu thời tiết giữa các mùa

Chương 3: Thạch quyển

Bài 7: Nội lực và ngoại lực

- Tìm hiểu về tác động của nội lực đến địa hình bề mặt Trái Đất

- Kĩ thuật

“Khăn trải bàn” kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

- Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất

- Kĩ thuật mảnh ghép kết hợp với kĩ thuật dạy học theo trạm

Quan trắc, thực địa hiện tượng bóc mòn, sạt lở tại một ngọn núi ở địa phương

“Mảnh ghép kiến thức”

Chương 4: Khí quyển

Bài 9: Khí quyển, các yếu tố của khí hậu

- Nhiệt độ không khí

- Kĩ thuật mảnh ghép kết hợp với kĩ thuật dạy học theo trạm

Thí nghiệm đo nhiệt độ bề mặt nước, lục địa

- Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa

- Kĩ thuật sơ

đồ tư duy kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

“Nhanh như chớp”

- Vận dụng - Kĩ thuật

khăn trải bàn kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

Bài 10:

Thực hành:

Đọc bản đồ các đới và các kiểu khí hậu trên Trái đất, phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu

nhanh hơn”

- Phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu

Trò chơi: đóng vai”- Chương

trình “Du lịch vòng quanh Thế giới”

Chương 5: Thuỷ quyển

Bài 11:

Thuỷ quyển, nước trên lục địa

tiếng Việt” GV cung cấp từ khóa được sắp xêp lộn xộn,

HS phải xếp lại thành từ có nghĩa

- Nước trên lục địa - Kĩ thuật “Sơ

đồ tư duy” kết hợp với kĩ thuật dạy học theo trạm

- Các nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông

Quan trắc dòng chảy một số con sông ở các khu vực để phân tích tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới chế

độ dòng chảy sông

đôi hoàn hảo”

Cặp đôi sẽ có các từ khóa, 1 người diễn đạt (bằng ngôn ngữ, hành

động) một người trả lời

Bài 12: Biển

và đại dương

mảnh ghép”

- Vai trò của biển

và đại dương đối với phát triển kinh

tế xã hội

- Kĩ thuật khăn trải bàn kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

Chương 6: Sinh quyển

Bài 15: Sinh quyển

-Tìm hiểu các nhân

tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân

bố sinh vật

- Kĩ thuật mảnh ghép kết hợp với kĩ thuật dạy học theo trạm

Tham quan sư phân bố các kiểu thực vật

và cây trồng ở địa phương để làm rõ ảnh hưởng của các nhân tố tới phân bố sinh vật

Bài 16:

Thực hành:

Tìm hiểu sự phân bố đất

và sinh vật trên Trái đất

tiếng Việt”

GV cung cấp

từ khóa được sắp xếp lộn xộn, HS xếp lại thành từ có nghĩa

- Tìm hiểu sự phân

bố đất và thảm thực vật trên Trái Đất

Tham quan sự phân bố các kiểu thực vật

và cây trồng ở địa phương

nhanh nhất Bài 17: Vỏ

địa lí, quy luật thống nhất và hoàn

- Tìm hiểu quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí

- Kĩ thuật dạy học theo trạm kết hợp với kĩ

Chương 7: Một

số quy luật của lớp vỏ địa lí

chỉnh của lớp vỏ địa lí

thuật phòng tranh

Bài 18: Quy luật địa đới

và quy luật phi địa đới

- Tìm hiểu quy luật địa đới

- Kĩ thuật dạy học theo trạm kết hợp với kĩ thuật phòng tranh

- Tìm hiểu quy luật phi địa đới

- Kĩ thuật khăn trải bàn

và kĩ thuật phòng tranh

2 Nguyên tắc vận dụng

PPDH là lĩnh vực rất phức tạp và đa dạng Có nhiều quan điểm khác nhau về PPDH Có thể hiểu PPDH là cách thức, là con đường hoạt động chung giữa GV và

HS trong những điều kiện dạy học xác định, nhằm đạt tới mục đích dạy học KTDH

và hoạt động trải nghiệm cũng đều là những phương pháp dạy học

Mỗi quan điểm dạy học có những PPDH cụ thể phù hợp với nó, mỗi PPDH

cụ thể có các KTDH đặc thù, có các hình thức tổ chức cụ thể Việc phân biệt giữa PPDH và KTDH chỉ mang tính tương đối, nhiều khi không rõ ràng, có thể có nhiều tên gọi khác nhau cho một PPDH hoặc KTDH Mỗi KTDH và hình thức dạy học đều có những chức năng riêng và cùng hỗ trợ nhau trong việc thực hiện các nhiệm

vụ học tập Việc kết hợp các KTDH với nhau sẽ phát huy ưu điểm và hạn chế các nhược điểm của từng KTDH

Chính vì vậy nguyên tắc khi vận dụng các KTDH và tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học là GV cần linh hoạt lựa chọn, phối hợp các KTDH và các hình thức trải nghiệm khác nhau để đảm bảo phù hợp với yêu cầu cần đạt của nội dung

và phát triển phẩm chất, năng lực học sinh Trong các hoạt động dạy học GV có thể linh hoạt vận dụng kết hợp các KTDH với nhau và tổ chức các hoạt động trải nghiệm khác nhau nhằm mang lại hiệu quả cao trong dạy học

3 Vận dụng linh hoạt một số kĩ thuật dạy học tích cực vào dạy học phần

tự nhiên, Địa lí 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh

Mỗi KTDH đều có những đặc trưng riêng và đều mang ý nghĩa nhất định trong hình thành phẩm chất năng lực cho HS Vấn đề đặt ra là GV cần linh hoạt vận dụng kết hợp các KTDH khác nhau để mang lại hiệu quả cao nhất Trong quá trình

tổ chức các hoạt động dạy học GV cần vận dụng kết hợp, lồng ghép các KTDH với nhau để phát huy ưu điểm cũng như khắc phục những hạn chế của từng kĩ thuật, giúp

HS thuận lợi hơn trong thực hiện các nhiệm vụ học tập, đáp ứng tốt yêu cầu cần đạt

về phẩm chất, năng lực cho các em

3.1 Vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật mảnh ghép và kĩ thuật dạy học theo trạm

Kĩ thuật mảnh ghép là hình thức học tập hợp tác kết hợp giữa cá nhân, nhóm

và liên kết giữa các nhóm Dạy học theo trạm là một phương pháp tổ chức dạy học dựa trên hình thức làm việc tại các trạm Sự kết hợp của hai kĩ thuật trên nhằm:

- Giải quyết một nhiệm vụ phức hợp (có nhiều chủ đề)

- Kích thích sự tham gia tích cực của HS

- Nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp tác

Thực chất, cả hai kĩ thuật này đều nằm trong phương pháp thảo luận nhóm

Nhưng với sự kết hợp cả hai kĩ thuật, phương pháp thảo luận nhóm trở nên “mới”

hơn, “tích cực hơn” và “hiệu quả hơn”, giúp GV có căn cứ để đánh giá cá nhân HS, căn cứ để đánh giá nhóm, tạo tinh thần hăng hái thi đua có thưởng giữa các nhóm, các cá nhân HS góp phần nâng cao hứng thú và hiệu quả dạy-học

3.1.1 Các bước thực hiện

Bước 1 Hình thành các nhóm chuyên gia ở vòng 1

GV chia lớp thành các nhóm Tuỳ vào số lượng HS để chia các nhóm phù hợp

Thông thường chia lớp từ 4 đến 6 nhóm và đặt tên cho các nhóm theo các chữ cái

A, B, C, D, E, F…Trong mỗi nhóm mỗi HS sẽ được gắn một số thứ tự từ 1, 2, 3, 4,

5, 6(GV chuẩn bị các thẻ để gắn cho mỗi HS tương ứng là A1, A2, A3, A4, A5, A6,

B1, B2, B3, B4, B5 hoặc phân biệt bằng các màu sắc khác nhau)

Bước 2 Giao nhiệm vụ học tập vòng 1 tại nhóm chuyên gia

Mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ [Ví dụ: nhóm 1: nhiệm vụ A; nhóm 2:

nhiệm vụ B, nhóm 3: nhiệm vụ C, … (có thể có nhóm cùng nhiệm vụ)]

Mỗi cá nhân trong nhóm làm việc độc lập trong khoảng vài phút, suy nghĩ về câu hỏi, chủ đề và ghi lại những ý kiến của mình Sau đó tiến hành thảo luận nhóm

Khi thảo luận phải đảm bảo mỗi thành viên trong từng nhóm đều trả lời được tất cả

các câu hỏi trong nhiệm vụ được giao và trở thành “chuyên gia” của lĩnh vực đã tìm

hiểu và có khả năng trình bày lại câu trả lời của nhóm ở vòng 2 (học tập theo nhóm mảnh ghép tại các trạm)

Bước 3 Thực hiện nhóm mảnh ghép và di chuyển học tập tại các trạm

- GV yêu cầu HS ghép nhóm mới và di chuyển học tập tại các trạm + Tất cả HS có thẻ tên mang số 1 sẽ đi chuyển đến vị trí trạm số 1 + Tất cả HS có thẻ tên mang số 2 sẽ đi chuyển đến vị trí trạm số 2 + Tất cả HS có thẻ tên mang số 3 sẽ đi chuyển đến vị trí trạm số 3

………Tương tự cho hết các trạm Nếu có số HS lẻ ra thì GV có thể chỉ định nhóm ghép mới cho HS đó hoặc cho

HS tùy chọn nhóm ghép mới

Như vậy ta đã có các nhóm mảnh ghép mới tương ứng và trong mỗi nhóm đều

có chuyên gia của các nhóm cũ

Bước 4 GV giao nhiệm vụ và hướng dẫn hoạt động tại các trạm GV phát cho mỗi trạm một phiếu học tập, hướng dẫn phổ biến cách thức học tập tại các trạm và cách di chuyển cho HS

- Tại mỗi nhóm mảnh ghép ở các trạm, chuyên gia của nhóm nào sẽ thuyết

trình nội dung chuẩn bị của nhóm mình (nhóm cũ ở vòng 1) để các HS trong trạm cùng nghe

- Các HS trong mỗi trạm sẽ lắng nghe, đặt các câu hỏi cho chuyên gia và tiến hành thảo luận, thống nhất kiến thức để điền thông tin vào phiếu học tập của trạm

- Thời gian học tập tại mỗi trạm phụ thuộc vào nhiệm vụ của trạm

- Sau khi kết thúc thời gian tại trạm theo quy định các nhóm bắt đầu di chuyển sang trạm tiếp theo và cùng thực hiện nhiệm vụ của trạm

- GV chiếu sơ đồ di chuyển trên máy chiếu và hướng dẫn HS di chuyển theo vòng tròn Đến trạm nào thì chuyên gia của trạm đó sẽ thuyết trình cho các bạn

- Các cá nhân trong nhóm sẽ tiếp tục lắng nghe, đặt các câu hỏi cho chuyên gia và tiến hành thảo luận, thống nhất kiến thức để điền thông tin vào phiếu học tập của trạm GV dành thời gian để các nhóm chuyên gia giải đáp những câu hỏi thêm ngoài nội dung yêu cầu học tập trong phiếu Trong quá trình các nhóm chuyên gia giải đáp còn chưa lô-gic, chưa đầy đủ thì GV sẽ trợ giúp các nhóm, giúp các em định hướng câu trả lời

- Kết thúc học tập tại các trạm, mỗi nhóm sẽ hoàn thành phiếu học tập

Bước 5 Báo cáo, thảo luận

GV cử đại diện một nhóm trình bày trước lớp, nhóm khác nhận xét, bổ sung

3.1.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật mảnh ghép và

kĩ thuật dạy học theo trạm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 (sách kết nối tri thức với cuộc sống)

Ví dụ: Vận dụng kết hợp giữa kĩ thuật mảnh ghép và kĩ thuật dạy học theo trạm vào tìm hiểu nội dung “Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”

bài 7: Nội lực và ngoại lực

a Mục tiêu Trình bày khái niệm ngoại lực, nguyên nhân sinh ra ngoại lực, tác động của ngoại lực đến sự hình thành địa hình bề mặt Trái Đất

b Nội dung

Thảo luận nhóm sử dụng kết hợp giữa kĩ thuật mảnh ghép và kĩ thuật dạy học theo trạm

c Sản phẩm Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất

- Ngoại lực diễn ra trên bề mặt Trái Đất Nguyên nhân chủ yếu sinh ra ngoại lực

do nguồn năng lượng bức xạ Mặt Trời

- Tác động của quá trình ngoại lực thông qua các quá trình: phong hóa, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ

+ Phong hóa: là quá trình phá hủy đá và khoáng vật, gồm phong hóa vật lí, phong hóa hóa học, phong hóa sinh học

+ Bóc mòn: là quá trình các tác nhân ngoại lực làm chuyển dời sản phẩm phong hóa khỏi vị trí ban đầu vốn có của nó

+ Vận chuyển là quá trình di chuyển vật liệu từ nơi này đến nơi khác

+ Bồi tụ: là quá trình tích tụ vật liệu

- Các quá trình này diễn ra trong mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau, vừa có thể xảy ra đồng thời, vừa có thể tạo tiền đề nối tiếp nhau

Phân tích mối quan hệ của các quá trình: Phong hóa, bóc mòn, vận chuyển

GV chia lớp thành 6 nhóm, thảo luận theo “Kĩ thuật mảnh ghép” và chuyển giao nhiệm vụ cho các nhóm chuyên gia ở vòng 1, hoàn thành phiếu học tập (Phụ

lục 2 1 Phiếu học tập kĩ thuật mảnh ghép)

Nhóm 1.4: Tìm hiểu về quá trình phong hóa theo phiếu học tập số 1

Nhóm 2.5: Tìm hiểu quá trình bóc mòn theo phiếu học tập số 2

Nhóm 3.6: Tìm hiểu quá trình vận chuyển, bồi tụ theo phiếu học tập số 3

Bước 2: Thực hiện nhóm mảnh ghép và di chuyển học tập tại các trạm Hình thành 6 nhóm mới bằng cách các thành viên trong mỗi nhóm cũ đếm số thứ tự từ 1  6 Các thành viên có cùng số thứ tự về 1 nhóm Như vậy sẽ có 6 nhóm mới và ghép vào 6 trạm (6 trạm sẽ được chia đều thành 2 cụm trạm) và trong mỗi nhóm đều có chuyên gia của các nhóm cũ

Bước 3: GV giao nhiệm vụ và hướng dẫn hoạt động tại các trạm

GV hướng dẫn và phổ biến cách thức học tập tại các trạm và cách di chuyển cho HS (Chiếu sơ đồ di chuyển trên màn hình cho các em quan sát) Tại các trạm

GV phát cho mỗi HS một phiếu học tập cá nhân (Phiếu nghe thuyết trình và xử lý thông tin thu nhận được) (Phụ lục 2.2 Phiếu học tập cá nhân tại các trạm)

Tại mỗi trạm các chuyên gia của mỗi nhóm sẽ báo cáo lại các nội dung mà mình thu nhận được tại vòng chuyên gia, cùng thảo luận và trả lời các câu hỏi của các thành viên trong nhóm và điền thông tin vào phiếu học tập của cá nhân

Sau đó cả nhóm thảo luận và cho điểm sản phẩm, cho điểm chuyên gia vào phiếu mà GV đã phát cho mỗi nhóm

Thời gian học tập tại mỗi trạm là 3 phút Kết thúc học tập tại các trạm GV thu lại phiếu chấm điểm chuyên gia và điểm

sản phẩm Giao yêu cầu mới để các nhóm cùng thảo luận: Phân tích mối quan hệ của các quá trình: Phong hóa, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ

Bước 4: Báo cáo, thảo luận

GV cử một nhóm bất kì trình bày phần đánh giá sản phẩm và một nhóm bất

kì trình bày kết quả thảo luận chung sau khi hoạt động tại các trạm

Bước 5: Kết luận, nhận định Sau khi nghe báo cáo của các nhóm và căn cứ vào phiếu đánh giá cụ thể của từng nhóm, GV đánh giá kết quả sản phẩm và nhận xét quá trình hoạt động của các nhóm GV chốt kiến thức

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.1: Hoạt động tại nhóm chuyên gia

và trạm học tập (Kết hợp giữa kĩ thuật mảnh ghép và KTDH theo trạm)

3.2 Vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và kĩ thuật phòng tranh

Vận dụng kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và kĩ thuật phòng tranh trong tổ

chức hoạt động dạy học sẽ phát huy hiệu quả giáo dục cho mỗi kĩ thuật Các sản phẩm sơ đồ tư duy của các nhóm sẽ được trưng bày trong khuôn viên của lớp học như một triển lãm tranh Mỗi cá nhân HS sẽ được quan sát và tìm hiểu về từng sản phẩm, tự đánh giá sản phẩm của nhóm mình và đánh giá sản phẩm của nhóm bạn thông qua việc xem tranh Sự kết hợp giữa hai kĩ thuật này không chỉ giúp GV có cơ

sở để đánh giá hoạt động của cá nhân HS, hoạt động của nhóm mà quan trọng hơn

là để HS tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng, góp phần thay đổi hình thức đánh giá trong dạy học hiện nay, hình thành và phát triển phẩm chất trung thực, năng lực tự lực, đánh giá và tự đánh giá bản thân, tạo sự hứng thú trong học tập cho các em

3.2.1 Các bước thực hiện Giai đoạn 1: Thực hiện kĩ thuật sơ đồ tư duy

Bước 1: Hình thành nhóm và giao nhiệm vụ cho các nhóm

- GV chia lớp thành các nhóm

- Giao nhiệm vụ và chuẩn bị dụng cụ cho các nhóm như: giấy A0, bút màu…

Bước 2: Hướng dẫn các nhóm thực hiện nhiệm vụ vẽ sơ đồ tư duy

- Bắt đầu từ trung tâm tờ giấy Viết tên chủ đề ở trung tâm, dùng một hình ảnh hay bức tranh cho ý tưởng trung tâm

- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính Trên mỗi nhánh chính viết một

khái niệm, phản ánh một nội dung lớn của chủ đề, viết bằng chữ in hoa Nhánh và chữ viết trên đó được vẽ và viết cùng một màu Nhánh chính đó được nối với chủ đề trung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh

- Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộc

nhánh chính đó Các chữ trên nhánh phụ được viết bằng chữ in thường Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo Nối các nhánh chính đến hình ảnh trung tâm và nối các nhánh cấp 2, cấp 3 với nhánh cấp 1, cấp 2…để tạo ra sự liên kết

* Một số lưu ý khi sử dụng kĩ thuật “Sơ đồ tư duy”: Khi sử dụng kĩ thuật này

luôn luôn sử dụng màu sắc, vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng và sử dụng một

từ khóa trong mỗi dòng

Bước 3: Các nhóm thảo luận và thực hiện vẽ sơ đồ tư duy

(Lưu ý: Bước 3 có thể tổ chức cho các nhóm thực hiện tại lớp hoặc cho chuẩn

bị trước ở nhà, phụ thuộc vào nội dung cũng như mức độ phức tạp của sơ đồ tư duy)

Giai đoạn 2: Thực hiện kĩ thuật phòng tranh

Bước 4: Các nhóm báo cáo sản phẩm của nhóm mình bằng cách trưng bày lên tường xung quanh lớp học như một triển lãm tranh

Bước 5: GV tổ chức cho HS đi tham quan tranh của các nhóm

Quá trình tham quan tranh của mỗi HS sẽ được quy định trong một thời gian nhất định (GV có thể đặt chuông đồng hồ tại mỗi trạm tranh), hết thời gian HS phải

di chuyển đến trạm tranh khác và tránh tình trạng lộn xộn Để đảm bảo hiệu quả cho việc xem tranh GV phát cho mỗi HS một phiếu đánh giá sản phẩm Sau khi xem hết tất cả số tranh triển lãm mỗi HS sẽ rút ra được nhận xét, đánh giá về sản phẩm của các nhóm và nạp lại cho GV GV có thể gọi một vài bạn ở các nhóm khác nhau trình bày nhận xét

Bước 6: Kết luận, nhận định: GV đánh giá sản phẩm cho các nhóm và chuẩn kiến thức

3.2.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy

và kĩ thuật phòng tranh vào dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối tri thức

và cuộc sống)

Ví dụ: Vận dụng kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và kĩ thuật phòng tranh vào tìm hiểu nội dung “Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa”, bài 9: Khí quyển, các yếu tố của khí hậu

a Mục tiêu: Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa

b Nội dung: Thảo luận nhóm sử dụng kết hợp giữa kĩ sơ đồ tư duy và kĩ thuật phòng tranh HS được yêu cầu vẽ mindmap và đánh giá sản phẩm

c Sản phẩm: Sản phẩm mindmap của các nhóm

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

- Hoạt động theo nhóm: GV chia lớp thành 4 nhóm

- Mỗi nhóm chuẩn bị giấy A0, bút màu

- Đọc thông tin trong SGK, kết hợp sử dụng thiết bị có kết nối internet

- Thiết kế sơ đồ tư duy cho nội dung: Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa

- GV hướng dẫn các nhóm thực hiện nhiệm vụ, lưu ý một số vấn đề khi vẽ sơ

đồ tư duy

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ bằng kĩ thuật sơ đồ tư duy

- Các nhóm thực hiện nhiệm vụ nghiêm túc ở nhà trước tiết học: Thiết kế sơ

đồ tư duy cho nội dung: Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa

- GV: Gợi ý, hỗ trợ các nhóm thực hiện nhiệm vụ

Bước 3: Báo cáo, thảo luận bằng kĩ thuật phòng tranh

- GV yêu cầu các nhóm trình bày sản phẩm của nhóm mình lên các vị trí quy định trong phòng học như một triển lãm tranh Mỗi nhóm sẽ cử một HS ở lại thuyết trình cho sản phẩm của nhóm và giải đáp thắc mắc nếu có

Bước 4: GV tổ chức cho HS đi tham quan tranh

- Quy định thời gian tham quan tranh của mỗi nhóm là 3 phút

- Trong quá trình tham quan tranh của các nhóm, GV phát cho mỗi HS một phiếu học tập cá nhân ghi lại những nội dung mình thu nhận được sau khi tham quan tranh và một phiếu đánh giá sản phẩm tranh của các nhóm (Phụ lục 2.4 Phiếu đánh giá sản phẩm của phòng tranh - vận dụng kĩ thuật sơ đồ tư duy kết hợp phòng tranh)

Bước 5: Kết luận, nhận định:

GV thu lại các phiếu học tập cá nhân và phiếu đánh giá sản phẩm các nhóm

Trên cơ sở đó đánh giá sản phẩm thu được của từng cá nhân và hoạt động của các nhóm GV chuẩn kiến thức

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.2: Hoạt động vẽ sơ đồ tư duy và triển

lãm tranh - Kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và kĩ thuật phòng tranh)

3.3 Vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và kĩ thuật dạy học theo trạm

Việc kết hợp, lồng ghép hai KTDH này sẽ mang lại nhiều ý nghĩa HS sẽ được chủ động, sáng tạo trong thực hiện nhiệm vụ của mình, có trách nhiệm hơn trong

thực hiện nhiệm vụ chung của cả nhóm Việc tự đánh giá sản phẩm của nhau sẽ giúp

HS tự nhận ra những ưu điểm và hạn chế của bản thân và của nhóm bạn để rút kinh nghiệm cho mình Sự kết hợp giữa hai KTDH này sẽ hình thành và phát triển một

số phẩm chất như chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm và các năng lực cốt lõi như năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

3.3.1 Các bước thực hiện Giai đoạn 1: Tổ chức cho HS thực hiện nhiệm vụ vẽ sơ đồ tư duy

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: GV chia lớp thành các nhóm và giao nhiệm

vụ cho các nhóm thực hiện Mỗi nhóm tự tìm hiểu trước nội dung và trình bày dưới

dạng sơ đồ tư duy (Hướng dẫn cách vẽ được tiến hành như ở giai đoạn 1: Thực hiện

kĩ thuật sơ đồ tư duy tại mục 3.1.1 trong đề tài)

Bước 2: HS các nhóm thực hiện (Nếu nội dung chỉ là một đơn vị kiến thức nhỏ chiếm ít thời gian thì GV có thể cho HS tự tìm hiểu trước nội dung, thảo luận

và vẽ sơ đồ tư duy ở nhà Nếu sơ đồ tư duy chiếm phần lớn nội dung bài học thì yêu cầu các nhóm tìm hiểu trước nội dung ở nhà và thực hiện vẽ sơ đồ tư duy tại lớp)

Giai đoạn 2: Tiến hành tổ chức hoạt động học tại lớp theo KTDH theo trạm

Bước 3: GV chia lớp thành các trạm tương ứng với số nhóm được chia Yêu cầu các nhóm thực hiện nhiệm vụ và trình bày sản phẩm tại trạm của mình

Bước 4: GV hướng dẫn cách thức học tập tại các trạm

- Tại các trạm, mỗi nhóm sẽ tự tìm hiểu nội dung lên ý tưởng thiết kế và vẽ sơ

đồ tư duy của nhóm mình Sau khi hoàn thành sản phẩm các nhóm di chuyển tới các trạm khác theo quy định của GV để học tập và đánh giá sản phẩm của các trạm

- GV chiếu sơ đồ cách di chuyển cho các trạm theo vòng tròn và quy định thời gian tìm hiểu tại mỗi trạm Hết thời gian mỗi nhóm sẽ phải di chuyển đến trạm khác (GV nên đặt đồng hồ báo hiệu hết thời gian để các em chủ động di chuyển)

- Mỗi trạm cử một bạn ở lại thực hiện nhiệm vụ là thuyết trình và hướng dẫn các nhóm khác khi tới học tập tại trạm của mình (Bạn được cử phải nắm rất rõ nội dung sản phẩm của nhóm mình và có khả năng trình bày vấn đề để có thể giải đáp những thắc mắc của các nhóm khác khi tới học tập tại trạm mình)

- GV phát cho mỗi nhóm một phiếu đánh giá sản phẩm tại các trạm

- Các nhóm thực hiện các nhiệm vụ tại các trạm theo hướng dẫn của GV:

+ Lắng nghe phần trình bày của bạn thuyết trình, tìm hiểu sản phẩm tại trạm

đó

+ Đặt câu hỏi liên quan về nội dung sản phẩm cho đại diện nhóm thuyết trình

+ Ghi chép để tự bổ sung những nội dung mà nhóm mình còn thiếu trong sản phẩm

+ Đánh giá sản phẩm của nhóm bạn theo các tiêu chí trong phiếu đánh giá

- GV quan sát sản phẩm và hoạt động tại các trạm Hỗ trợ HS thực hiện nếu cần thiết

Bước 5: Báo cáo thảo luận Sau khi các nhóm thực hiện xong nhiệm vụ tại các trạm, GV thu lại các phiếu đánh giá, cử đại diện của một nhóm trình bày kết quả đánh giá sản phẩm

Lưu ý: Phương pháp vận dụng kết hợp kĩ thuật sơ đồ tư duy và KTDH theo trạm

sẽ phù hợp hơn đối với những dạng bài có từ một hoặc hai vấn đề lớn và trong đó

có nhiều đơn vị kiến thức nhỏ

3.3.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và

KTDH theo trạm trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối trí thức và cuộc sống)

Ví dụ: Vận dụng kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và KTDH theo trạm vào tìm hiểu nội dung “Nước trên lục địa”, bài 11: Thuỷ quyển, nước trên lục địa

a Mục tiêu

- Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông

- Trình bày được chế độ nước của một con sông cụ thể

- Phân biệt được các loại hồ theo nguồn gốc hình thành

- Trình bày được đặc điểm chủ yếu của nước băng tuyết và nước ngầm

- Nêu được các giải pháp bảo vệ nguồn nước ngọt

b Nội dung: HS thực hiện các nhiệm vụ và hoàn thành được sơ đồ tư duy theo

kỹ thuật dạy học theo trạm

c Sản phẩm: Hoàn thiện được sơ đồ tư duy

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS suy nghĩ, các nhóm hoàn thành các nhiệm

vụ học tập tại trạm trong thời gian 10 phút theo các tiêu chí sau:

Trong 2 phút các nhóm tìm hiểu sản phẩm của các trạm, hoàn thiện đánh giá

và cho điểm sản phẩm của nhóm bạn theo các tiêu chí mà GV đã đưa ra Sau đó mỗi nhóm lại trở về trạm cũ của mình để tiếp tục bổ sung vào sản phẩm của mình GV chọn sản phẩm tốt nhất của 1 nhóm, đại diện nhóm lên trình bày, cho các nhóm khác nhận xét và bổ sung

Bước 4: Kết luận, nhận định:

- GV nhận xét, tuyên dương quá trình làm việc của các nhóm

- GV tổng hợp kiến thức và cung cấp thêm một số thông tin mở rộng

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.3 Học tập và đánh giá sản phẩm sơ

đồ tư duy tại các trạm - Kết hợp giữa kĩ thuật sơ đồ tư duy và KTDH theo trạm)

3.4 Vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật khăn trải bàn và kĩ thuật phòng tranh

Trong tổ chức các hoạt động dạy học, kĩ thuật khăn trải bàn sẽ phát huy hiệu quả tốt hơn khi lớp được chia thành nhiều nhóm, số lượng HS trong nhóm ít Nhiệm

vụ thực hiện trong kĩ thuật này thường có tính mở Chính vì vậy, nhiều nhóm sẽ không có cơ hội để báo cáo sản phẩm do không đủ thời gian Do đó, khi tổ chức dạy học bằng kĩ thuật này GV nên kết hợp với kĩ thuật phòng tranh để tất cả các nhóm đều được trình bày sản phẩm của mình Hơn nữa thông qua việc xem tranh mỗi HS đều được quan sát và so sánh sản phẩm của các nhóm Từ đó đưa ra nhận xét, đánh giá sản phẩm của nhóm mình, nhóm bạn và tự đức rút kiến thức cho bản thân Như vậy việc kết hợp giữa hai KTDH này sẽ phát huy hiệu quả của từng KTDH, làm thay đổi hình thức kiểm tra đánh giá bao gồm tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng giữa

HS, đánh giá của GV đối với HS Sự kết hợp này cũng giúp HS hình thành và phát triển một số phẩm chất và năng lực cần thiết

3.4.1 Các bước thực hiện

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV chia lớp thành các nhóm nhỏ (từ 4-8 HS) mỗi HS ngồi vào vị trí đã đánh

số trên phiếu học tập

- GV giao nhiệm vụ cho các nhóm thảo luận có tính mở và thực hiện theo kĩ thuật khăn trải bàn

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- Trong mỗi nhóm, yêu cầu mỗi HS sẽ tự tìm hiểu và viết phần trả lời của

mình vào phần giấy của mình trong phiếu học tập (dạng một tờ giấy A0, A1, A2…)

- Trên cơ sở ý kiến từng các nhân, nhóm thảo luận và thống nhất câu trả lời chung của nhóm vào phần chính giữa của phiếu

Bước 3: Các nhóm báo cáo, thảo luận theo kĩ thuật phòng tranh

- Mỗi nhóm sẽ lên treo sản phẩm của nhóm mình lên vị trí khác nhau trong lớp học như một triển lãm tranh

- GV tổ chức cho HS đi tham quan tranh của các nhóm Quá trình tham quan tranh của mỗi HS sẽ được quy định trong một thời gian nhất định và tránh tình trạng lộn xộn Để đảm bảo hiệu quả cho việc xem tranh GV phát cho mỗi HS một phiếu học tập cá nhân và một phiếu đánh giá sản phẩm Sau khi xem hết tất cả số tranh triển lãm mỗi HS sẽ nhận xét, đánh giá về sản phẩm của các nhóm và rút ra được kiến thức cho bản thân GV có thể gọi một vài bạn ở các nhóm khác nhau trình bày nhận xét

Bước 4: Kết luận, nhận định:

- GV nhận xét đánh giá qúa trình thực hiện nhiệm vụ của các nhóm

- Trong quá trình xem tranh GV có thể đánh giá và chuẩn kiến thức cho mỗi nhóm

3.4.2 Ví dụ minh hoạ vận dụng linh hoạt, kết hợp giữa kĩ thuật khăn trải bàn

và kĩ thuật phòng tranh trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 10 (Sách kết nối trí thức

và cuộc sống)

Ví dụ: Vận dụng kết hợp giữa kĩ thuật khăn trải bàn và kĩ thuật phòng tranh vào tìm hiểu nội dung “Hệ quả địa lí của chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất”, bài 5: Hệ quả địa lí các chuyển động của Trái Đất

a Mục tiêu: Phân tích được hệ quả địa lí của chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất (sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất)

b Nội dung: HS làm việc nhóm, GV sử dụng kết hợp giữa kĩ thuật khăn trải bàn và kĩ thuật phòng tranh

c Sản phẩm

- Đặc điểm chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất: chiều tự quay từ tây

sang đông (ngược chiều kim đồng hồ); trục Trái Đất nghiêng một góc khoảng 66º33’ với mặt phẳng quỹ đạo; chu kì tự quay là 24 giờ - làm tròn (một ngày đêm), vận tốc tự quay lớn nhất ở Xích đạo và nhỏ nhất ở hai cực…

- Sự luân phiên ngày đêm:

+ Trái Đất có sự luân phiên ngày đêm vì Trái Đất có dạng khối cầu, nên luôn được

Mặt Trời chiếu sáng một nửa (ban ngày) còn một nửa chưa được chiếu sáng (ban đêm) Do Trái Đất tự quay quanh trục nên mọi nơi trên bề mặt Trái Đất lần lượt được Mặt trời chiếu sáng rồi lại chìm vào bóng tối gây ra hiện tượng ngày đêm luân phiên Sự luân phiên ngày đêm trên Trái Đất làm cho nhiệt độ trên bề mặt Trái Đất không quá nóng cũng như không quá lạnh, sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm không quá lớn…

+ Nếu Trái Đất chỉ chuyển động quanh Mặt Trời mà không tự quay quanh trục thì trên Trái Đất vẫn có ngày và đêm nhưng một năm chỉ có một ngày và một đêm

Nửa Trái Đất được Mặt Trời chiếu sáng là ban ngày sẽ có nhiệt độ rất cao, nửa Trái Đất là ban đêm thì nhiệt độ rất thấp Ranh giới giữa ban ngày và ban đêm có

sự chênh lệch khí áp rất lớn, nửa ban ngày có áp thấp cực sâu, nửa ban đêm có áp cao cực lớn, từ đó sinh ra các luồng gió cực mạnh từ nửa ban đêm sang nửa ban ngày Với điều kiện ánh sáng, nhiệt độ và áp suất như thế sẽ không tồn tại sự sống trên Trái Đất

- Giờ trên Trái Đất

+ Vì Trái Đất có dạng khối cầu, lại không ngừng tự quay quanh trục nên tia sáng Mặt trời không thể cùng lúc chiếu sáng khắp mọi nơi Nơi được Mặt Trời chiếu sáng trước sẽ có giờ sớm hơn

+ Giờ địa phương: giờ của các kinh tuyến khác nhau tại cùng một thời điểm

+ Giờ múi: chia TĐ thành 24 múi, giờ múi là giờ của kinh tuyến đi qua giữa múi

Việt Nam thuộc múi giờ số 7

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

GV sử dụng kĩ thuật “Khăn trải bàn”, chia lớp thành 6 nhóm chính và giao nhiệm vụ: Các nhóm xem video, quan sát hình ảnh SGK và thực hiện các nhiệm vụ sau: Link video: https://youtu.be/3ksYfLio1r0

- Nhóm 1, 2: Trình bày đặc điểm chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất (chiều tự quay, độ nghiêng của trục, chu kì tự quay…)

- Nhóm 3, 4: Tại sao có sự luân phiên ngày đêm trên Trái Đất? Nếu Trái Đất chỉ chuyển động quanh Mặt trời mà không tự quay quanh trục thì trên Trái Đất hiện tượng ngày đêm sẽ diễn ra như thế nào?

- Nhóm 5, 6: Tại sao các địa điểm trên các kinh tuyến khác nhau lại có giờ địa phương khác nhau? Những nước nào có cùng giờ với Việt Nam?

Các nhóm chuẩn bị giấy A1, bút dạ

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

Các nhóm thực hiện nhiệm vụ được giao, mỗi cá nhân đưa ra ý kiến riêng, viết vào phần giấy của mình trong phiếu học tập Nhóm trưởng và thư kí tổng hợp đưa ra ý kiến chung ghi vào phần chính giữa của phiếu học

Bước 3: Báo cáo, thảo luận:

- Các nhóm báo cáo, trình bày theo kĩ thuật phòng tranh Mỗi nhóm sẽ lên treo sản phẩm của nhóm mình lên vị trí khác nhau trong lớp học như một triển lãm tranh

- GV tổ chức cho HS đi tham quan tranh của các nhóm Quá trình tham quan tranh của mỗi HS sẽ được quy định trong một thời gian nhất định và tránh tình trạng lộn xộn Để đảm bảo hiệu quả cho việc xem tranh GV phát cho mỗi HS một phiếu học tập cá nhân để ghi lại những nội dung mình thu được sau khi xem tranh và một phiếu đánh giá sản phẩm của các nhóm (Phụ lục 4.5 Phiếu học tập cá nhân ở phòng tranh)

Bước 4: Kết luận, nhận định: GV chuẩn kiến thức, nhận xét đánh giá tinh thần

và kết quả làm việc của các nhóm

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.4 Thảo luận theo kĩ thuật khăn trải

bàn và báo cáo, đánh giá theo kĩ thuật phòng tranh)

4 Vận dụng một số hoạt động trải nghiệm vào dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho HS

4.1 Tổ chức trò chơi vào các hoạt động của tiến trình dạy học

Các hình thức trò chơi rất đa dạng và có thể được sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau của hoạt động trải nghiệm như làm quen, khởi động, dẫn nhập vào nội dung học tập, cung cấp và tiếp nhận tri thức; đánh giá kết quả, rèn luyện các kĩ năng và củng cố những tri thức đã được tiếp nhận Khi lựa chọn trò chơi GV cần tuân thủ nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục, tính mục tiêu, tính vừa sức, tính khả thi, tính hiệu quả, tính khoa học và sư phạm

4.1.1 Các bước thực hiện

Bước 1: GV giới thiệu tên, mục đích của trò chơi

Bước 2: Hướng dẫn chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:

- Tổ chức người tham gia trò chơi: Số người tham gia, số đội tham gia (mấy đội chơi), quản trò, trọng tài

- Các dụng cụ dùng để chơi (giấy khổ to, quân bài, thẻ từ, cờ, trang phục, đạo cụ…)

- Cách chơi: Từng việc làm cụ thể của người chơi hoặc đội chơi, thời gian chơi, những điều người chơi không được làm…

- Cách xác nhận kết quả và cách tính điểm chơi, cách giải của cuộc chơi (nếu có)

Bước 3: Thực hiện trò chơi Bước 4: Nhận xét sau trò chơi Bước này bao gồm những việc làm sau:

- GV hoặc trọng tài là HS nhận xét về thái độ tham gia trò chơi của từng đội, những việc làm chưa tốt của các đội để rút kinh nghiệm

- Trọng tài công bố kết quả chơi của từng đội, cá nhân và trao phần thưởng cho đội đoạt giải

- Một số HS nêu kiến thức, kỹ năng trong bài học mà trò chơi đã thể hiện

* Một số lưu ý khi sử dụng trò chơi

Khi sử dụng phương pháp này, GV cần chú ý lựa chọn hoặc tự thiết kế trò chơi đảm bảo những yêu cầu:

- Mục đích của trò chơi phải thể hiện mục tiêu của bài học hoặc một phần của chương trình

- Hình thức chơi đa dạng giúp HS được thay đổi các hoạt động học tập trên lớp, giúp HS phối hợp các hoạt động trí tuệ với các hoạt động vận động

- Luật chơi đơn giản để HS dễ nhớ, dễ thực hiện Cần đưa ra các cách chơi có nhiều HS tham gia để tăng cường kỹ năng học tập hợp tác

- Các dụng cụ chơi cần đơn giản, dễ làm hoặc dễ tìm kiếm tại chỗ

- Chọn quản trò có năng lực phù hợp với yêu cầu của trò chơi

- Tổ chức chơi vào thời gian thích hợp của bài học để vừa làm cho HS hứng thú học tập vừa hướng cho HS tiếp tục tập trung các nội dung khác của bài học một cách có hiệu quả

4.1.2 Một số ví dụ minh hoạ về tổ chức trò chơi vào các hoạt động của tiến trình dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 (bộ sách kết nối trí thức với cuộc sống)

Việc tổ chức cho HS chơi các trò chơi để hình thành kiến thức, kỹ năng mới

là rất cần để tạo hứng thú học tập cho HS ngay từ khi bắt đầu bài học mới

Bản chất của phương pháp sử dụng trò chơi học tập là dạy học thông qua việc

tổ chức hoạt động cho HS Dưới sự hướng dẫn của GV, HS được hoạt động bằng các trò chơi trong đó mục đích của trò chơi chuyển tải mục tiêu của bài học

Sử dụng trò chơi học tập để hình thành kiến thức, kỹ năng mới hoặc củng cố kiến thức, kỹ năng đã học Trong thực tế dạy học, GV thường tổ chức trò chơi học tập để củng cố kiến thức, kỹ năng Tuy nhiên việc tổ chức cho HS chơi các trò chơi

để hình thành kiến thức, kỹ năng mới là rất cần để tạo hứng thú học tập cho HS ngay

từ khi bắt đầu bài học mới Như vậy, trong tổ chức dạy học tuỳ thuộc vào đặc điểm cũng như yêu cầu cần đạt của bài học GV có thể vận dụng tổ chức trò chơi trong các hoạt động khác nhau như: Hoạt động khởi động; Hoạt động hình thành kiến thức;

Hoạt động luyện tập

4.1.2.1 Ví dụ về tổ chức trò chơi trong hoạt động khởi động

Ví dụ: Tổ chức trò chơi “Lật mảnh ghép” trong hoạt động khởi động bài 12:

Biển và đại dương

a Mục tiêu

- Tạo kết nối kiến thức, kinh nghiệm của HS về kiến thức nước biển và địa dương với bài học

- Tạo hứng thú, kích thích tò mò của HS

b Nội dung: Học sinh tham gia trò chơi “Lật mảnh ghép:

c Sản phẩm: HS trả lời các câu hỏi và tìm ra hình ảnh trung tâm là đại dương

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: GV hướng dẫn HS tham gia trò chơi: Lật mảnh ghép

- Có 6 mảnh ghép, mỗi mảnh là 1 câu hỏi Khi cả 6 mảnh được lật ra thì hình ảnh trung tâm xuất hiện (GV có thể lựa chọn hình ảnh trung tâm là cảnh đại dương) với từ khóa là “Đại dương”

- GV gọi bất kì HS lựa chọn bất kì mảnh ghép, các câu hỏi hiện ra tương ứng

Hình ảnh trò chơi “Lật mảnh ghép”

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS thực hiện theo hướng dẫn của GV (1) Sông nào dài nhất ở miền Bắc nước ta? → sông Hồng

(2) Nước mặn thường có ở đâu? → Biển, đại dương

(3) Đại dương nào lớn và sâu nhất? → Thái Bình Dương

(4) Sóng thần thường xảy ra ở đâu? → Đại dương

(5) Đại dương nào nhỏ và nông nhất → Bắc Băng Dương (6) Biển nào có độ mặn lớn nhất Thế giới? → Biển Đỏ (Hồng Hải) Bước 3: Báo cáo, thảo luận: HS tham gia trò chơi, trả lời câu hỏi và lật mảnh ghép

Bước 4: Kết luận, nhận định: GV dẫn dắt vào bài Trong thủy quyển, nước biển và đại dương chiếm 97,5% tổng lượng nước Biển và đại dương có tầm quan

trọng đặc biệt với sự sống và các hoạt động kinh tế của con người Nước biển và địa dương có tính chất gì? Trong biển và địa dương diễn ra những vận động nào? Chúng

ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài học hôm nay

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.5 HS tham gia trò chơi “Lật mảnh

ghép”)

4.1.2.2 Ví dụ về tổ chức trò chơi trong hoạt động hình thành kiến thức

Ví dụ: Tổ chức trò chơi “đóng vai”, chương trình “Du lịch vòng quanh Thế giới” trong hoạt động hình thành kiến thức nội dung “Phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu”, bài 10: Thực hành: Đọc bản đồ các đới và các kiểu khí hậu trên Trái đất, phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu

a Mục tiêu: Phân tích được biểu đồ một số kiểu khí hậu

b Nội dung: Dựa vào hình 10.2:

- Phân tích yếu tố nhiệt độ:

- Phân tích yếu tố lượng mưa:

c Sản phẩm

- Phân tích yếu tố nhiệt độ:

Tháng cao nhất Tháng 6,

khoảng 30,0ºC

Tháng 7, khoảng 19,50ºC

Tháng 7, khoảng 170ºC Tháng

thấp nhất

Tháng 12, khoảng 17,5ºC

Tháng 1, khoảng -14,5ºC

Tháng 2, khoảng 8ºC Biên độ

Diễn biến nhiệt độ Chênh lệch khá lớn Chênh lệch Rất lớn Khá điều hòa

- Phân tích yếu tố lượng mưa

Khá đều trong năm

và ở mức thấp, mùa

hạ mưa nhiều hơn

Khá đều trong năm, mưa nhiều hơn vào mùa hạ, ít hơn vào thu đông

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ GV chia nhóm và phân vai Khách mời: 3 nhóm bạn thích đi du lịch

- Nhóm 1: Nhóm bạn đi du lịch về từ Hà Nội – Việt Nam

- Nhóm 2: Nhóm bạn đi du lịch về từ Upha – Nga

- Nhóm 3: Nhóm bạn đi du lịch về từ Valenxia – Ai len

- 1 MC (chọn 1 em HS có khả năng hoạt ngôn) Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS tiến hành viết kịch bản và phân vai Trong kịch bản nêu được phần nội dung của từng biểu đồ gồm yếu tố nhiệt độ, yếu tố lượng

mưa (Nội dung này HS chuẩn bị trước ở nhà) Bước 3: Báo cáo, thảo luận: Kịch bản chương trình giao lưu tọa đàm “Du lịch vòng quanh Thế giới” (Phụ lục 3- Kịch bản trò chơi đóng vai của học sinh)

Bước 4: Kết luận, nhận định: GV khích lệ, đánh giá cao tinh thần làm việc của

- Củng cố kiến thức về thạch quyển, nội lực và các tác động của nội lực

- Ghi nhớ vị trí các vành đai động đất, núi lửa

b Nội dung: Trò chơi “Mảnh ghép kiến thức”

c Sản phẩm: Bộ mảnh ghép hoàn chỉnh theo hình dạng yêu cầu

d Tổ chức thực hiện Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

- GV chia lớp thành các nhóm Hai bàn tạo thành một nhóm

- GV phát cho mỗi nhóm một bộ mảnh ghép và hướng dẫn cách chơi: Tìm câu trả lời cho câu dẫn Ghép 2 cạnh có câu dẫn và câu trả lời lại với nhau để tạo thành hình thoi lớn

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ:

- HS chơi theo nhóm, hoàn thành nhiệm vụ trong thời gian tối đa 3 phút, nếu

có 1 nhóm hoàn thành trước thì trò chơi kết thúc

- GV quan sát và hỗ trợ các nhóm nếu cần thiết

Bước 3: Báo cáo, thảo luận: HS thông báo khi hoàn thành bộ mảnh ghép GV

cử đại diện các nhóm lên dán mảnh ghép của mình, nhóm khác nhận xét

Bước 4: Kết luận, nhận định: GV đưa thông tin phản hồi, nhận xét kết quả trò chơi

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.7 HS tham gia trò chơi “Mảnh ghép

kiến thức”)

Ví dụ 2: Sử dụng trò chơi trực tuyến trên ứng dụng Kahoot! trong hoạt động luyện tập bài 9: Khí quyển Các yếu tố của khí hậu

a Mục tiêu: HS làm được các bài tập khắc sâu kiến thức của bài

b Nội dung: Tổ chức trò chơi “Kahoot!”

c Sản phẩm: HS trả lời các câu hỏi của trò chơi

d Tổ chức thực hiện

Bước 1: Giới thiệu về trò chơi Kahoot!

Kahoot! là một ứng dụng hỗ trợ học tập miễn phí được xây dụng trên nền tảng trò chơi trực tuyến hấp dẫn nhằm tạo ra một môi trường học tập vui vẻ, hấp dẫn Trò chơi có hiệu quả nhằm củng cố, ôn luyện kiến thức bài học cho HS GV đăng nhập

và tạo câu hỏi trên Kahoot! Chia sẻ đường link và mã PIN để HS vào chơi trực tuyến

trên các thiết bị như điện thoại, máy tính bảng…

Bước 2: Hướng dẫn chơi

GV có thể cho HS chơi cá nhân hoặc chia lớp thành các nhóm và thực hiện trò chơi theo nhóm Vào đường link và mã Pin GV cung cấp, hoặc quét mã QR

Bước 3: Tiến hành trò chơi Nội dung câu hỏi và đáp án với trò chơi Kahoot!

Số câu hỏi thiết kế: 10 câu Thời gian trả lời tối đa cho 1 câu hỏi là 20 giây/câu (Nội dung câu hỏi và đáp án với trò chơi Kahoot! - Phụ lục 4: Câu hỏi trò chơi Kahoot!)

Link truy cập trò chơi Kahoot! cho hoạt động luyện tập bài 9: Khí quyển Các

yếu tố của khí hậu: https://create.kahoot.it/my-library/kahoots/all

Giao diện trò chơi được thiết kế trên ứng dụng Kahoot!

dùng cho hoạt động luyện tập

Bước 4: Nhận xét sau trò chơi, GV công bố người thắng cuộc dựa vào tính năng chấm điểm, sắp xếp thứ hạng tự động người chơi của ứng dụng Kahoot! GV nhấn mạnh những nội dung trọng tâm của bài

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.8 HS tham gia trò chơi trực tuyến

trên ứng dụng Kahoot!)

4.2 Tổ chức hoạt động quan trắc, thực địa

Trong phạm vi phần địa lí tự nhiên 10, hoạt động quan trắc, thực địa bao gồm:

đo nhiệt độ, đo lượng mưa, quan trắc dòng chảy của các con sông, quan sát quá trình bóc mòn, sạt lở ở vùng đồi núi, ven biển, quan sát hiện tượng thuỷ triều, quan sát và giải thích sự phân bố sinh vật theo phân hoá của độ cao, đất trồng ở các khu vực trên địa bàn hoặc vùng lân cận nơi các em sinh sống,

4.2.1 Các bước thực hiện

* Công tác chuẩn bị:

- Xây dựng kế hoạch quan trắc, thực địa

- Báo cáo để xin phê duyệt của Nhà trường và ý kiến đồng tình của phụ huynh

HS

- Chuẩn bị kinh phí (Nếu cần)

* Các bước thực hiện:

Bước 1: Xác định mục đích, địa điểm, thời gian, hình thức và phương tiện đi

lại quan trắc, thực địa

Bước 2: Phân công nhiệm vụ cho các nhóm, cá nhân đặc biệt là các cán sự lớp trong khi quan trắc Quán triệt một số yêu cầu, quy định của địa điểm quan trắc đối

với HS

Bước 3: Lồng ghép nội dung giáo dục khi quan trắc như: Giáo dục môi trường;

giáo dục về lòng yêu quê hương, đất nước, tự hào về quê hương đất nước

Bước 4: Giao nhiệm vụ cho HS viết bài thu hoạch sau quan trắc Bài thu hoạch thể hiện sự hiểu biết của các em về các vấn đề và địa điểm quan trắc, thực địa; bày

tỏ suy nghĩ, thái độ tình cảm cũng như bài học rút ra của bản thân HS sau khi quan

trắc, thực địa

Bước 5: GV đánh giá, nhận xét và rút ra kết luận của buổi quan trắc, thực địa

Bước 6: GV đánh giá bài thu hoạch của HS

4.2.2 Ví dụ minh hoạ hoạt động quan trắc, thực địa trong dạy học phần tự nhiên, Địa lí 10 (Sách kết nối tri thức với cuộc sống)

Ví dụ 1: Tổ chức quan trắc, thực địa hiện tượng xâm thực ở vùng biển hoặc hiện tượng bóc mòn, sạt lở tại một ngọn núi, ở địa phương khi tìm hiểu nội dung

“tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”, bài 7: Nội lực và ngoại lực

Bước 1: Xác định mục đích, địa điểm, thời gian, hình thức và phương tiện đi

lại quan trắc, thực địa

- Mục đích: HS vận dụng kiến thức của các tác động ngoại lực đến địa hình

bề mặt Trái đất như quá trình phong hoá, xâm thực, bóc mòn để phân tích hiện trạng

và nguyên nhân tại một khu vực địa hình ở địa phương nơi các em sinh sống Từ đó

đề xuất các biện pháp hạn chế thiên tai

- Địa điểm: quan sát một đoạn bờ biển hoặc một khu vực núi có hiện tượng

xâm thực, bóc mòn ở địa phương

- Hình thức: Theo đơn vị lớp

- Phương tiện: Tự túc

Bước 2: Phân công nhiệm vụ cho các nhóm, cá nhân đặc biệt là các cán sự lớp trong khi quan trắc Quán triệt một số yêu cầu, quy định của địa điểm quan trắc đối với HS Không vứt rác ở khu vực quan trắc

Bước 3: Lồng ghép nội dung giáo dục khi quan trắc như: Giáo dục môi trường,

kĩ năng phòng chống thiên tai

Bước 4: Giao nhiệm vụ cho HS viết bài thu hoạch sau quan trắc Gợi ý yêu cầu bài thu hoạch của HS:

- Trình bày được biểu hiện của tác động ngoại lực đến địa hình bề mặt trái đất, đặc biệt là quá trình xâm thực, bóc mòn rửa trôi ở khu vực quan trắc

- Phân tích được nguyên nhân của hiện tượng xâm thực, bóc mòn, rửa trôi sạt

lở tại khu vực các em quan sát

- Đề xuất những giải pháp hạn chế sự xâm thực bóc mòn, rửa trôi, sạt lở tại khu vực các em quan sát ở địa phương

- Liên hệ ý thức trách nhiệm của bản thân, gia đình, xã hội trong vấn đề phòng chống quá trình xâm thực, sạt lở ở địa phương, khu vực nơi em sinh sống, Từ đó đánh giá nhận thức, trách nhiệm của bản thân, gia đình và xã hội trong phòng chống thiên tai

* Hình ảnh minh hoạ (Phụ lục 5 Hình 5.9 HS quan trắc hiện tượng bóc mòn,

sạt lở tại một ngọn núi)