Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nhiều nguồn trong và ngoài nước đều nhấn mạnh tầm quan trọng của các bài tập để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử Theo giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của GS.TS Phan Ngọc Liên và PGS Trần Văn Trị, việc thực hiện các bài tập trong dạy học lịch sử là cần thiết và còn được đề cập đến các hình thức, biện pháp sử dụng phù hợp Các tài liệu như luận văn, tài liệu bồi dưỡng giáo viên “Bài học lịch sử và kiểm tra đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh THPT”, “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT” của PGS.TS Nguyễn Thị Côi cũng nhấn mạnh vai trò của bài tập trong việc nâng cao hiệu quả giảng dạy Ngoài ra, còn có các tác phẩm như “Câu hỏi và bài tập lịch sử 11” của PGS TS Phan Ngọc Liên và “Hướng dẫn học sinh giải bài tập lịch sử” của Nguyễn Thị Côi, góp phần hỗ trợ giáo viên và học sinh trong quá trình học tập bộ môn lịch sử.
Từ những công trình nghiên cứu chủ chốt này giúp tôi có được định hướng quan trọng trong việc xây dựng bản sáng kiến kinh nghiệm này
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài: quá trình dạy và học lịch sử Việt Nam lớp 11 trong thời kì (1858 – 1918)
Trong chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 11, việc thiết kế các loại bài tập tiêu biểu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng học tập và hiểu biết của học sinh Phạm vi này bao gồm việc xây dựng các dạng bài tập phù hợp với nội dung kiến thức chính của chương trình, giúp học sinh luyện tập và vận dụng kiến thức một cách hiệu quả Đồng thời, áp dụng các biện pháp sư phạm phù hợp sẽ tối ưu hóa quá trình sử dụng các bài tập này, thúc đẩy hoạt động học tập tích cực và nâng cao kết quả học tập của học sinh.
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Đề tài khẳng định quan niệm đúng đắn, khoa học về sự cần thiết của việc sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
Đề tài tập trung vào nguyên tắc và quy trình xây dựng nội dung giảng dạy, nhằm nâng cao hiệu quả học tập lịch sử lớp 11, đặc biệt là phần Lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) Bài viết đề xuất các hình thức và biện pháp cụ thể sử dụng bài tập phù hợp để thúc đẩy sự hứng thú và nâng cao năng lực nhận thức của học sinh trong môn học Việc áp dụng các bài tập phù hợp giúp nội dung lịch sử trở nên sinh động, dễ hiểu và ghi nhớ lâu dài hơn Đồng thời, đề tài nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng nội dung bài học khoa học, phù hợp với trình độ và đặc điểm đặc thù của từng học sinh để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử lớp 11.
CHƯƠNG I: VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
1 Cơ sở lí luận về việc sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT
Trong giáo dục, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã tập trung đề cập đến vai trò của bài tập nói chung và bài tập lịch sử nói riêng trong quá trình học tập, nhấn mạnh rằng bài tập góp phần nâng cao khả năng tư duy, phát triển kỹ năng nói và giúp học sinh hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử Các công trình khoa học đã chỉ ra rằng, bài tập hiệu quả không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn tạo điều kiện để học sinh vận dụng linh hoạt kiến thức đã học vào thực tiễn Vì vậy, việc hiểu đúng về quan niệm và vai trò của bài tập trong dạy học lịch sử là rất cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục và thúc đẩy phương pháp dạy học tích cực.
"Bài tập" theo nghĩa chung nhất là hoạt động nhằm rèn luyện thể chất và tinh thần, như bài tập thể dục hay bài tập thanh nhạc Trong lĩnh vực giáo dục, "bài tập" được hiểu là các bài do giáo viên ra để học sinh vận dụng kiến thức đã học, như bài tập vật lý, hóa học hay đại số Tuy nhiên, định nghĩa này chỉ giải thích mặt ngữ nghĩa mà chưa làm rõ bản chất của khái niệm "bài tập" Theo GS Nguyễn Ngọc Quang, "bài tập" không thể tách rời khỏi người làm bài, nó chỉ trở thành bài tập khi trở thành đối tượng hoạt động của chủ thể Bài tập là một hệ thống thông tin xác định, gồm hai tập hợp gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại với nhau, tạo nên bản chất của khái niệm này trong quá trình học tập và giảng dạy.
Điều kiện trong bài tập bao gồm tập hợp các dữ liệu xuất phát, mô tả rõ ràng trạng thái ban đầu của đề bài Những dữ liệu này đóng vai trò là điểm bắt đầu để xác định phương pháp giải phù hợp Trong ngôn ngữ phổ biến, điều kiện được gọi là "cái cho", nhằm cung cấp thông tin cần thiết giúp tìm ra phép giải chính xác và hiệu quả Việc xác định rõ điều kiện là bước quan trọng để đảm bảo quá trình giải bài tập diễn ra thuận lợi và đúng quy trình.
Yêu cầu là trạng thái mong muốn đạt tới của đối tượng, đóng vai trò là đích mà chủ thể hướng tới để thỏa mãn nhu cầu của mình Trong ngôn ngữ phổ thông, yêu cầu chính là những điều cần phải tìm kiếm để đạt được sự hài lòng và cân bằng trong cuộc sống.
Như vậy, bài tập và người giải trở thành một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau [41;59]
Theo Đaini, bài tập nhận thức còn được gọi là bài tập tư duy, bài tập chỉ dẫn, hoặc bài tập logic, tuy các thuật ngữ này khác nhau nhưng đều đề cập đến cùng một hiện tượng sư phạm Ông nhấn mạnh rằng các thuật ngữ như bài tập nêu vấn đề hoặc bài tập logic phù hợp nhất để mô tả quá trình này, nhằm giúp học sinh tự động biến đổi các tài liệu cảm thụ thành nhận thức logic trong quá trình giải quyết vấn đề.
Thay vì chỉ học lý thuyết, người học có cơ hội trải nghiệm và khám phá kiến thức thông qua hành động thực tiễn Phương pháp học này giúp ghi nhớ kiến thức lâu dài và tăng cường sự hiểu biết sâu sắc hơn Học qua “làm” là cách hiệu quả để kiến thức trở nên bền vững và ứng dụng tốt trong thực tế.
Câu nói dưới đây thể hiện điều đó
Nói cho tôi nghe – Tôi sẽ quên Chỉ cho tôi thấy – Tôi sẽ nhớ Cho tôi tham gia – Tôi sẽ hiểu Hướng dẫn người khác – Sẽ là của tôi
Từ những lí luận trên đây, theo tiến sỹ Trần Quốc Tuấn bài tập lịch sử có những đặc trưng cơ bản sau:
Bài tập lịch sử đóng vai trò là một hệ thống thông tin, quy định rõ nhiệm vụ mà học sinh cần thực hiện cũng như mục đích của quá trình dạy và học lịch sử Các hoạt động này bao gồm việc tiếp thu kiến thức, phát triển tư tưởng, cảm xúc – xúc cảm, cùng với rèn luyện kỹ năng và kỹ xảo cần thiết Việc này giúp nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử, đồng thời hỗ trợ học sinh hình thành nhận thức toàn diện về lịch sử dân tộc.
Các bài tập lịch sử được tích hợp vào các khâu của quá trình dạy học như nghiên cứu tài liệu mới, củng cố kiến thức, khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức, vận dụng kiến thức vào thực tế và tiến hành kiểm tra, đánh giá để nâng cao hiệu quả học tập của học sinh.
Bài tập lịch sử, đặc biệt là bài tập nhận thức, đóng vai trò là phương tiện chủ yếu và chủ động trong dạy học nêu vấn đề Phương pháp này giúp phát huy năng lực tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh, tạo nền tảng cho quá trình học tập hiệu quả và phát triển toàn diện.
Bài tập lịch sử là công cụ quan trọng giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và tự nghiên cứu hiệu quả Thông qua các bài tập này, các em dần làm quen với phương pháp tự nghiên cứu, nâng cao khả năng tiếp cận kiến thức một cách chủ động và sáng tạo Việc thực hiện các bài tập lịch sử không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn thúc đẩy tinh thần tự học, rèn luyện tư duy logic và khả năng phân tích của học sinh Đây là bước đệm quan trọng để các em phát triển kỹ năng học tập độc lập, từ đó nâng cao thành tích học tập môn lịch sử một cách bền vững.
1.2 Phân biệt “câu hỏi”, “bài tập”, “bài tập nhận thức”
Trong quá trình dạy và học, đôi khi cả thầy và trò đều có sự nhầm lẫn giữa
Các dạng bài tập như câu hỏi, bài tập nhận thức và bài tập tổng hợp thường được kết hợp một cách hợp lý trong giờ học để nâng cao hiệu quả giảng dạy Tần số sử dụng các loại bài này phụ thuộc vào quỹ thời gian, đặc điểm và trình độ nhận thức của học sinh Đặc biệt ở học sinh lớn tuổi, việc tăng cường bài tập nhận thức là rất cần thiết để phát triển tư duy và nắm vững bản chất của môn học, đồng thời không xem nhẹ việc sử dụng câu hỏi, bài tập nhằm tích lũy kiến thức và rèn luyện kỹ năng.
Trong tiếng Việt, "câu hỏi" đề cập đến việc nêu ra vấn đề trong nói hoặc viết, đòi hỏi có cách giải quyết phù hợp Câu hỏi được sử dụng phổ biến trong đời sống hàng ngày cũng như trong hoạt động dạy học, tuy nhiên, câu hỏi trong cuộc sống thường mang tính chất đơn thuần, còn trong dạy học, câu hỏi thường mang tính mở, nhằm mục đích nhận biết, khám phá, và khơi nguồn tư duy sáng tạo của học sinh Giáo viên đặt ra câu hỏi trong giảng dạy là những vấn đề đã được biết, yêu cầu học sinh không chỉ trả lời chính xác mà còn tìm ra mối quan hệ, quy tắc và các con đường mới để phát triển kiến thức Do đó, câu hỏi trong dạy học thường hướng tới việc khám phá, thúc đẩy học sinh tư duy độc lập và sáng tạo.